Ynta men yqylas artpaı qazaq tiliniń túıtkili sheshilmeıdi

Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 15-ses­sııa­synda sóılegen sózinde Elbasy mem­le­ket­tik til máselesine erekshe nazar aýdara kelip, el kóleminde memlekettik tildiń qolda­nylý aıasyn barynsha keńeıtý jónindegi basty ustanymdardy aıqyndap berdi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Elbasy­myz­dyń “Aldymen ekonomıka – sosyn saıasat” degen ustanymynyń ómirsheńdigin elimizdiń búgingi saıası-ekonomıkalyq jaǵdaıy aıqyn dáleldeýde. Elimizdiń ekonomıkalyq áleýeti joǵarylap, sonyń arqasynda qoǵamdyq-áleý­mettik saladaǵy qordalanǵan kúrdeli másele­ler­di birtindep sheshý múmkindigine ıe bolyp otyrmyz. Sol kúrdeli máselelerdiń biri de biregeıi qazaq tiliniń qazirgi múshkil hali ekeni barshaǵa aıan. Sondyqtan elimizdiń búgingi qol jetkizgen ekonomıkalyq kúsh qýatyn utymdy paıdalana alsaq, ultymyzdy erekshe alańdatyp otyrǵan osy máseleniń túıinin túbegeıli sheshýge aıqyn jol ashylar edi. Jalpy, qazaq tilin “Memlekettik til” dep jarııalap, sol atyna zaty saı bolý qajet dep urandaǵaly 20 jyldyń júzi bolsa da nátıje tym mardymsyz ekenin kórip otyrmyz. Olaı deı­tinimiz, búgingi kúni memlekettik tildi meń­gerýge basqa ult ókilderi bylaı tursyn, óz ulty­myzdyń qomaqty bóligi tym qulyqsyzdyq tanytýda. Munyń sebebin anyqtaý úshin eń aldymen memlekettik tilimizdiń búgingi jaı-kúıine úńilsek. Birinshi, búgingi kúni Qazaqstanda memle­ket­tik tildiń mindeti men qyzmetin shyn máninde qazaq tili emes, zań júzinde resmı til retinde qabyldanǵan orys tili atqarýda. Ekinshi, respýblıka kóleminde taratylatyn barlyq BAQ-dyń 80%-dan astamy orys tilinde sóıleıdi. Úshinshi, bilim, ǵylymnyń barlyq salasyn­da orys tili ústemdik quryp keledi. Mysaly, eli­mizde shyǵatyn ǵylymı-tehnıkalyq jýr­naldarǵa jarııalanatyn maqalalardyń 80-90 paıyzy orys tilinde jaryq kóredi. Tórtinshi, memlekettik bıliktiń barlyq satylarynda memlekettik tildi bilmeıtin nemese shala-sharpy ǵana biletin basshylar men qyzmetkerler otyr. Besinshi, memlekettik tildi biletin jáne bilmeıtin qyzmetkerlerdiń jalaqysynda nemese qoǵamdyq ortada alatyn ornynda esh­qandaı da aıyrmashylyq joq. Iаǵnı, memle­kettik tildi bilgennen nemese bilmegennen kelip keter eshteńe joq. Altynshy, memlekettik tilge kóshtik degen mekemelerdiń ózinde resmı jıyn, otyrystar­dyń bári derlik qazaqsha bir-eki aýyz sózben ashylǵanymen, qaralatyn másele, aıtylar áńgime negizinen basym orys tilinde jalǵasady. Jetinshi, qazaqsha bilim alyp, qazaq tilin qansha jaqsy meńgerseń de orys tilin bilmeseń memlekettik qyzmetti oıdaǵydaı atqaryp kete almaısyń. Sol sııaqty ǵylym, bilim salasynda da órisiń tar bolmaq. Segizinshi, otarlaný zamanynda qalyptasqan quldyq psıhologııa qazaqtardyń sanasyna tym tereń sińip alǵandyǵy sonshalyq, keıbir qa­zaqtar óz tilin bile tura ózara oryssha sóılesý ádetinen arylar emes. Ondaılar óz tilin qur­metteý túgil mensingisi de kelmeıdi. Elbasy­myzdyń “Qazaq pen qazaq ózara qazaqsha sóılessin”, “Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde” degen ulaǵatty sózderiniń mán-maǵy­nasy olardyń sanasyna jeter emes. Joǵarydaǵy sebepterdiń barlyǵy da saıyp kelgende, memlekettik tilge degen qyzyǵýshy­lyqtyń joqtyǵynan týyndap otyr deýge bola­dy. Olaı deıtinimiz, ótken 20 jyl boıy júr­gizilgen is-sharalar negizinen jalań uran, ári ketse ákimshildik-ámirshildik tásil­derden quralǵany jasyryn emes. Mundaı tásilderge senim artýdyń aıtarlyqtaı nátıje bermesi anyq. Sebebi, memleket tarapynan júr­gi­zilip jatqan is-sharalar (mysaly, qazaq tilin úırenýdi ádistemelik jaǵynan qamtamasyz etý, oqý quraldaryn basyp shyǵarý, qysqa merzimdi kýrstar, úıirmeler ashý, ár túrli kon­kýrstar, saıys, básekeler uıymdastyrý, t.b.) kópshilik qaýymnyń memlekettik tilge degen qyzyǵýshylyǵyn týdyra almaı otyr. Al báz bireýler myqty zań qajet desedi. Árıne, zań­nyń myqty bolǵany jaqsy. Alaıda, máseleni tek zańmen ǵana sheshýge bolady degenge qosylǵymyz kelmeıdi. Sebebi, adamnyń qandaı bir nársege degen qyzyǵýshylyǵynan týyn­daıtyn óz ynta jigeri men umtylys, talpy­ny­sy joq jerde zań tek qana “aqy berý” qu­raly mindetin atqaryp qala bermek. Sondyqtan bul máseleni sheshýdiń eń negizgi joly Qazaqstanda ómir súretin jalpy halyqtyń memlekettik tilge degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrýmen qatar, qazaq tilin meńgerýge tıisti jaǵdaılar jasaý, memleket tarapynan naqtyly is-sharalardy júzege asyrý. Jer basyp júrgen árbir pendeniń eń áýelgi qam-qareketi – tirshilik qare­keti, ıaǵnı kúndelikti nan taýyp jeý, ómir súrý kúresi ekeni belgili. Endeshe, memlekettik tildi jappaı úırenýdiń tetigin osy kúnkóris qajettiligimen myqtap turyp baılanystyryp kórse qaıter edi? Bul jerde adamdardy mate­rıal­dyq turǵyda yntalandyrý máselesi de kerek. Muny tolyqtaı jolǵa qoıýǵa búginde biz­diń eldiń múmkindigi de bar. Endeshe, sol kúsh-qýaty­myz­dy ultymyzdyń jany bolyp tabylatyn ana tilimizdi kóterýge, kórkeıtýge nege jum­samasqa? Qazirdiń ózinde Memlekettik tildi da­mytý prezıdenttik qory, t.b. qorlar, jyl saıyn bıýdjetten bólinetin arnaıy qarajat­tardy (mysaly, tek 2008 jyldyń ózinde bólingen 5 mıllıardtan astam teńge bir jyl boıy júz myńǵa jýyq adamdy aı saıyn 4-5 myń teńgeden yntalandyrýǵa jetedi eken) negizinen osy yntalandyrý sharalaryna baǵyttasa. Sonymen qatar, bıýdjet salasynda isteıtin qyzmetkerdiń jalaqysyna 25% qosý degendi teńgermeshilikpen emes, jumys ná­tı­jesin baılanystyrǵan jón. Sondaı-aq, stýdent­ter­diń shákirtaqysyna da memlekettik tildi meń­gerýine qaraı ústeme beriletin bolsa, olardyń memlekettik tilge degen qyzyǵý­shylyǵy men yntasy artatyny kúmán týdyrmaıdy. Azamattardyń memlekettik tildi meńgerý deńgeıin baǵalaý qyzmetin Til komıteti óz moınyna alyp, jer-jerde til mamandarynan quralǵan sertıfıkattaý komıssııalary quryl­sa. Sertıfıkattaý 3 satyly júrgizilse, memle­kettik tildi meńgerý deńgeıi joǵary, ortasha jáne tómen degen úsh satyǵa bólip, yntalan­dyrý sol deńgeılerge sáıkes júrgizse, soǵan qaraı adamdardyń memlekettik tildi meńgerý dárejesi de birtindep kóteriler edi. Al ǵylym, bilim salasyndaǵy qazaq tiliniń jaı-kúıine keletin bolsaq, oǵan da osy ynta­landyrý tásilin qoldanýdyń mańyzdylyǵy zor. Mysaly, qazirgi tańda ǵylym men tehnıka sa­la­synyń basylymdaryna jarııalanatyn eń­bekterdiń kópshiligi (80-90 paıyz) orys tilinde jaryq kóredi. Bul da bolsa qazaq tiliniń ǵy­lym, bilim salasynda qadamyn ashtyrmaı tur­ǵan tar qursaýdyń biri bolyp otyr. Sondyqtan bul máseleni sheshý úshin de avtorlardy ynta­landyrýdyń joldaryn qarastyrý qajet. My­saly, qazir bizdiń eldegi barlyq derlik basy­lymdar maqala avtorynan tólemaqy talap etedi. Eger qazaq tilinde jazylǵan maqalalarǵa jeńildik jasaıtyn bolsa, ol da bir oń nátıje beretin shara bolmaq. Osy oraıda, S.Seıfýl­lın atyndaǵy Qa­zaq agrotehnıkalyq ýnıver­sıtetinde júzege asy­ra bastaǵan, úlgi bolarlyq is-sharalar tý­ra­ly aıta ketken jón sııaqty. Zań talabyna saı ýnıversıtet kóleminde jyl saıyn naqty is-sharalar jospary bekitilip, ákimshilik tara­pynan shyǵarylatyn buıryqtar men ókimderdi tek qazaq tilinde resimdeý, memlekettik tildi úıre­ný­diń aqysyz kýrstaryn uıymdas­tyrý, orys tildi ózge etnos ókil­deri arasynda turaqty saıystar ótkizip, jeńimpazdardy moraldyq jáne materıaldyq turǵyda mara­pattaý, oqy­tý­shylar quramynyń bos oryndaryna úmitker­lerdi irikteý kezinde memlekettik tildi meń­ger­gen oqytýshylarǵa artyq­shylyq berý, stýdent­ter arasynda memlekettik tildi ıge­rýdiń mańyz­dylyǵyn keń kólemde, turaqty túrde nası­hat­taý sııaqty ıgi sharalardy iske asy­rýdyń nátıjesi – oqytýshy­lar men stýdentterdiń memlekettik tilge degen qyzyǵýshy­lyǵy artyp, qazaq tilinde bilim alatyn toptar sany 40%-ǵa, oqý-ádistemelik ádebıetter­di daıarlaý kórsetkishi 50%-ǵa ósti. Sonymen qatar, 2008 jyly qalalyq tilder basqarma­sy­nan “Memlekettik tildi en­gizýshi úz­dik mekeme” atty qala me­keme­leri arasynda uıymdastyr­ylǵan konkýrsta bizdiń ýnıversıtet bas júldeni jeńip aldy. Ýnıversıtettiń ǵylymı keńe­siniń sheshimimen 2010 jyl bilim ordasynda Memlekettik til jyly dep jarııa­lanyp, osy baǵytta aýqymdy is-sharalardy atqarý josparlanyp otyr. Táýelsizdik jyldarynda qol jetkizgen ıgi tabystarymyzdyń biri elimizde jyl saıyn qazaq mektepteri men bala baqshalarynyń kóp­tep ashylýymen qatar, respýblıka boıynsha qazaq tilinde bilim alýshy balalar sanynyń óse túsýi der edik. Áıtse de anadan týa estigeni, kórgen bilgeni tek orys tili ǵana bolǵan jas urpaqtyń jarysa ósip jatqanyn joqqa shyǵara almaımyz. Keleshekte qazaq halqy qazaq tildi jáne orys tildi qazaq bolyp ekige bólinip, ketpeı me? Eger jaǵdaı dál qazirgideı jalǵasa berse, bul aıyrmashylyq jyl ótken saıyn ulǵaıa túsýi múmkin. Bara-bara bul qoǵamdaǵy turaqsyzdyq pen qaıshylyqtarǵa ulaspaýyna kim kepildik bere alady?! Sondyqtan memlekettik tildi balalarǵa sábı jasynan bastap úıretý kezek kúttirmeıtin máselelerdiń biri bolyp otyr. О́kinishke qaraı, dál osy sharany naqtylaı iske asyrý jaı-kúıi qazirde tym jetkiliksiz bolyp tur. Buǵan bir mysal, elimizde búldirshinder men mektep ja­syndaǵy balalarǵa arnalǵan bir de bir tele­arnanyń joqtyǵy. Sol sebepti de balalary­myzdyń ala tańnan kesh batqansha kóretini tek qana orys tilinde shyǵatyn jetx sııaqty arna­lar. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 15 ses­sııasynda sóılegen sózinde Elbasy: “Biz qazaq tilinde sóıleý qalaýy árbir qazaqstandyqqa tabıǵı nárse bolýy úshin bárin isteýge tıis­timiz” deı kele, “Búginde biz qazaqstan­dyq­tardyń óskeleń urpaǵynyń boıynda memle­kettik tildi bilýge degen qandaı qyzyǵýshy­lyqtyń oıanyp jatqanyn kórip júrmiz. Muny barynsha yntalandyrý qajet” dep atap kór­setti. Endeshe, jas urpaqtyń memlekettik til­men sýsyndaýy úshin arnaıy teledıdar arna­syn ashýdan bastap, barlyq jaǵdaıdy jasaý memlekettiń qolynan kelmeıdi dep kim aıta alady?! Qoryta aıtqanda, qazaq tilin shyn máninde memlekettik til dárejesine kótere otyryp, qolda­n­ys aıasyn respýblıka kóleminde ulǵaıtý úshin zań da, qomaqty qarjy da qajet. Ásirese, jyl saıyn bólinetin mol qarjyny til máse­lesiniń eń jandy jerine, ıaǵnı jalpy halyq­tyń qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, azamattardy memlekettik tildi meńgerý deńgeıine qaraı yntalandyrý sharalaryna tıimdi jumsaı ala­tyn bolsaq oıdaǵydaı nátıjelerge qol jetkizgen bolar edik. Saıt ZAHAN, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń dosenti.