Qurtaı esimi qaıta jańǵyrdy

Jerińniń aty – elińniń haty Ústimizdegi jyldyń maýsym aıynda Soltústik Qazaqstan oblysynda oblys ákimi Serik Bilálovtiń tikeleı qoldaýymen úlken bir shara ótkizildi. “Soltústik Qazaqstan: óńir tarıhy, tulǵalar taǵdyry” dep atalyp, qazaq jáne orys tilderinde ótkizilgen bul konferensııanyń mańyzy óte zor boldy. Ol óńir tarıhynda zamana náýbetterimen umyttyrylyp kelgen biraz shyndyqtyń betine túsken shirkeýin ashýǵa talpynys jasady jáne sonymen birge otarlyq saıasattyń sarqynyn serpý baǵytynda sony izdenister men usynystar jasalyp, sanany otarsyzdandyrýǵa baǵdar ustandy. Onyń jumysyna elimizdiń búgingi tańdaǵy tarıh, fılosofııa, zań ǵylymdarynyń aıtýly maıtalmandary Salyq Zımanov, Amangeldi Aıtaly, Mámbet Qoıgeldıev, Búrkitbaı Aıaǵan, Kamal Burhanov, Serik Negımov jáne taǵy da basqa belgili ǵalymdar qatynasty. Konferensııanyń negizgi maqsaty elimizdiń teristiginde áýeli patshaly Reseıdiń, artynan keńestik otarlaý tusynda aty-zaty umyttyrylǵan aıtýly tulǵalardyń esimderin jańǵyrtyp, olardyń azattyq jolyndaǵy óreli isterin halyqqa jetkizýge arnaldy. Qurtaı degen kim edi? Jýyrda, soltústikte osy konferensııanyń jalǵasy ispettes bir ulan-asyr oqıǵa bolyp ótti. Bul is joǵaryda atalǵan konferensııada qabyldanǵan qarardyń oryndala basta­ǵa­nynyń bir aıǵaǵyndaı boldy. Buryn “Stepnoe” okrýgi dep atalǵan aýyldyq okrýgke Qurtaı esimi be­ri­lýin ulyqtaǵan bul jıynnyń da mańyzy zor edi. Tımırıazev aýdanyna qaraıtyn osy aımaqta HIH ǵasyrda Qurtaı esimdi aqyldy adam ótken. Maldy-jandy, onyń ústine aqyl-parasatymen óz ortasynan ozyq, bilimdi de bilikti bolǵan osy bir jannyń esimin Keńes ókimeti umyttyrýdy kózdep qanshama sharalar jasasa da onyń esimi halyq jadynan óshpegen. Bul aýdan – Soltústik Qazaqstan obly­syn­daǵy tyńgerler kóp kelip, neshe túrli mi­nez­deri bar kelimsekter molynan qonystanǵan jer. О́zderinikindeı qala, selo, hýtor, derevnıa bolmaǵan soń, olar bul aımaqty ıesiz jatqan, adam aıaǵy baspaǵan bos óńir dep sanaǵan bolýy kerek, kele sala jer-sýdyń, taý-tastyń, tóbe-tóbeniń ejelgi attaryn kerek qylmaı oı­laryna kelgen ataýlardy qoıa bastaǵan. Sonyń ishinde el men jerge esh baılanysy joq kommýnıstik ıdeologııanyń bos kópirme, ospadar ataýlaryn da berip otyrǵan. Shyn máninde qazaq jeriniń ormandy-dala aımaǵyna jatatyn osynaý qunarly aımaǵynda bos jatqan, ıesiz óńir bolmaıtyn. Ony ıeleri sharýashylyqtyń talabyna sáıkes, jyldyń tórt mezgilinde kem degende bir ret kelip, birin jaılaý, birin kúzeý, birin qystaý retinde jaılap ketetin. Barlyq jerdiń paıdasy men zalaly, qasıeti men kepıeti sııaqty erek­shelikterine oraı naqty ataýlar bergen. Osy ataýlarǵa qarap-aq ol jerlerdiń qan­shalyqty paıdaly, ıa zııandy ekenin tap basyp aıyrýǵa bolady. Máselen, “Qarasor”, “Qarajar”, “Sor­qudyq”, “Suńqarólgen”, “Qan­dyasý” jáne t.b. ataýlar ol jerdiń sorly, jaǵymsyz eke­nin bildirse, kerisinshe, “Keńjaılaý”, “О́leńdi”, “Keńshalǵyn”, “Enqystaý” jáne t.b. ataý­lar ol aımaqtyń yrysty ekenin bildiredi. Son­daı-aq kisi esimderi berilgen jer attary da ıe­leriniń qanshalyqty jaǵymdy, jaqsy tur­mysta ómir súrgenderine baılanysty qutty, ıa qutsyz bolyp keledi. Máselen, “Shorman”, “Ese­neıdiń búrkeýi”, “Qosshyǵul qystaýy” atan­ǵan jerler ıeleriniń maldy-jandy bo­lýy­na baılanysty qaıyrly qonystar sanalǵan. Sol sııaqty “Qurtaı” atanyp, biri qystaý, biri jaılaý bolǵan jerler de osy óńirdegi bir quıqaly, shóbi shúıgin, oty mol aımaq bolatyn. Onyń aýmaǵy bertin kele Tımırıazev jáne Shal aqyn sııaqty eki aýdannyń ter­rıtorııasyna bólinip ketken. 1810 jáne 1888 jyldar aralyǵynda ómir súrgen Qurtaıdyń ózi halqyna qaıyry tıgen, alaqolsyz myrza, ári qara sózge des bermegen sheshen adam eken. Ol týraly káriqulaq aqsaqaldar kóptegen áńgimeler aıtyp, onyń aıtqan danalyq sózderi men bı, baı retinde atqarǵan ıgi isteri týraly aýyzdan aýyzǵa taraǵan kóptegen derekterdi eske alyp otyrady. Máselen, birde malynyń quty dep sanalǵan qara býrasy jynyn shashyp, kisige shabady. Ejelden tirshilik kózi retinde maldy janynan joǵary baǵalaǵan qazaq mundaıda da kıeli malǵa quryq sal­dyr­maǵan ǵoı. Biraq Qurtaı kisilikti ustanymynan aınymaı, býrany qurbandyqqa shaldyrady. Qazirgi adam mundaıdy bálendeı mańyzdy másele kórmeýi múmkin, al ol kezde mundaıǵa myqtynyń myqtysy ǵana bara alsa kerek. Qurekeń arabsha hatqa júıriktigimen qosa, oryssha da saýatty adam bolypty. О́z zamanynda qazaq jerine eriksiz qonys aýdarǵan pereselenderge de ol oń qabaqpen qarap, olar­dyń tynyshtyqpen qonystanýyna, yńǵaıly jerge qala salýyna kómekteskenin arhıv ma­terıaldary dáleldep otyr. Sonyń ishinde qa­zirgi Dmıtrıevka degen eldi meken turǵyndary da osy yrysty jerge Qurtaıdyń aqylymen qonystanǵanyn aıtyp, rıza­shy­lyǵyn bildirip otyrady eken. Árıne, kelimsekterge qarsy “jer bermeımiz” dep alysýǵa da bolatyn shyǵar. Ondaı erler esimderi de belgili. Biraq ondaı kúrestiń báribir nátıjesiz bolaryn aldyn ala bilgen keıbir aqylman adamdar kelimsekterdiń beıbit jolmen qonstanýyn, olarmen arada tatýlyq ornatýdyń jaýlyqta bolǵannan áldeqaıda tıimdi ekenin jaqsy túsingen. Sondyqtan da ondaı adamdar ókimettiń qalaýymen kóship kelip jatqandarǵa shúý degennen oń qabaq kórsetken. Sonymen birge, Qurtaı óz aýyldarynda dinge uıytatyn molla, jańasha oqytatyn muǵalimder ustap, balalardyń tilin syndyrýyna jaǵdaı týǵyzǵan. Osy óńirdiń qazaq-orysy Qurtaıdyń osyndaı ıgilikti isterin umytpaı, onyń jerine resmı bılik Rakıtnoe, Stepnoe, Lebedevka degen selolar salǵanymen, ózara áńgimede kúni keshege deıin olardy “Qurtaı aýyldary” dep ataı bergen. 1971 jyly osy aýyldar qaraıtyn saılaý okrýgi de “Qurtaı saılaý okrýgi” dep atalǵan eken. Jergilikti turǵyn Qýanysh Ábishevtiń aıtýyna qaraǵanda, sol jyly oblystyq keńes depýtattyǵyna saılaý ótkizilgen jáne sonymen birge resmı túrde áli kúnge “Qurtaı aýyly” dep atalyp kelgen sońǵy selony “Rakıtnoe” qylyp ózgertýge jáne saılaý okrýgin de “Rakıtskoe” dep ataý qajettigi týraly usynys bolady. Elge, jerge esh qatysy joq “Rakıtnoe” degen sózdi kim qaı jaqtan alyp kelgenin eshkim bilmeıdi, biraq áıteýir qazaq ataýyn joıýǵa bul “jaqsy” sebep bolady. Sodan, ol kezde bólimshe basqarýshysy bolyp istep júrgen, depýtattyqqa kandıdat Qýanysh Ábishev mundaı ádiletsizdikke qarsy shyǵyp, Qurtaı ataýynyń ejelgi jer aty ekenin kóterip, onyń ústine aýdanda tórt-aq aýyldyń ǵana qazaqsha aty qalǵanyn aıtyp, narazylyq bildiredi. Sol sol-aq eken, jergilikti MQK-ge jumys tabyla ketedi. Qýanysh Ábishev tutqynǵa alynyp, aldymen aýdandyq mılısııaǵa, odan oblystyq MQK-ge jetkiziledi. Aldymen qorqytý-úrkitý arqyly “túsindirme jumystary” júrgizilip, odan jigit óziniń pozısııasynan qaıtpaǵan soń depýtattyqqa usynylǵan kandıdatýrasyn alyp tastatyp, ári qaraı qyzmet babynda ósýine qatań tyıym salynady. Tipti sol kúnnen bastap onyń jatqan-turǵan jerine ańdý da qoıylǵan eken. Artynan Keńes ókimeti qulardyń aldynda Mońǵolııaǵa barmaq bolǵan saparynda MQK arhıvinen munyń isi shyǵa kelip, onda “senimsiz element” dep baǵalanǵandyqtan, shetelge de jiberilmeıdi. Mine, qazaqtyń múddesin joqtap bir-aq aýyz sóz aıtqan adam beıbit zamandar dep atalǵan 70-shi jyldardyń ózinde osyndaı qýdalaýǵa túsken. Soǵan qarap-aq ókimettiń ulttyq múddelerdi kóterýge qanshalyqty shamdanyp qaraıtynyn kóre berińiz. Keıde, sol jyldary basshy qyzmetterde bolǵan aǵalarymyzdy qoldaǵy bardan aırylyp qalǵan dep jazǵyrǵymyz kelip turady, osyndaı jaǵdaıda kim ulttyq dúnıeni qorǵaǵandaı edi... Qurtaı óz zamanynyń aldy bolýymen qatar, sol kezderdegi iri mansaptarǵa da qol jetkizip, olardy da biliktilikpen atqara bilgen. Uzaq ýaqyt bı saılanýymen qatar, ol aýyldyq starshyn, artynan bolys laýazymdaryna da taǵaıyndalǵan. Qorǵan, Qyzyljar, Omby, Atbasar sııaqty qalalardyń iri jár­meń­ke­lerine mal aıdap, sabalap qymyz aparyp, sabyltyp jigit-jeleń júrgizip, ol jaqtan aýyldyń turmysyna qajetti sapaly taýarlar, kitaptar jetkizip, qandastarynyń eko­no­mı­kalyq ta, mádenı turǵydan da ósýine, alǵa da­mýyna úlken yqpal etken. Onyń balalary da áke isin jalǵastyryp, óz ortasynyń jaqsy turmysqa jetýine qolaıly jaǵdaılar jasaı bilgen. Máselen, Qurtaıdyń bir balasy Muqysh ta óz ortasynan ozyp týǵan jaqsylarynyń biri bolypty. Ol áke isin jalǵastyrýmen qatar, dúıim eldi aýzyna qaratqan sheshen de eken. Sábıt Muqanov óziniń “О́mir mektebi” kita­byn­da ol týraly bylaı dep jazady: “Mu­qyshty men bala kúnimnen bilemin. Ol – sha­masy júzge tarta jylqysy bar, eki-úsh júzdeı qoıy bar, qyryq-elýlegen sıyry bar, úıl­en­dirgen balalaryna tikken úsh aq otaýy bar el ishinde “ortasha baı” sanalatyn adam. Jasy sol kezde jetpisterdi alqymdap, saqaly bý­ryl­danyp qalǵan kisi. ...Eldiń aıtýy boıynsha Ke­reı-Ýaq atalatyn bes bolys eldiń eń shesheni úsh adam: bireýi Samaı rýynan shyqqan Esil­baıdyń Sháımergeni, bireýi Ýaq rýynan Qos­tangeldi, bireýi – biz atap otyrǵan Qurtaıdyń Mu­qyshy. Bul úsheýiniń eń shesheni – Sháı­mer­gen. Al Muqyshtyń anaý ekeýinen artyq­shylyǵy – onyń Ǵabdolla deıtin orys jáne tatar mektepterinde oqyǵan muǵalim balasy bolǵan da, sol balasy ákesin gazet, jýrnal oqýǵa úıretip, zamana jaıyn bilýde Muqysh aýyldaǵy qazaqtyń qara toqpaǵyna súıenetin sheshenderdiń bárinen anaǵurlym oı-sanasy ozyq bolǵan. Myna jıynda Alashorda adam­daryna jaýap berýge ony jurttyń ortasynan bóletin sebebi de osy eken” (S.Muqanov., “О́mir mektebi”., 1-kitap., 471-b., 1976 j.). Bul – bozbala Sábıttiń 1918 jyly Mirjaqyp Dýlatov bastaǵan Alashorda azamattarynyń ataqty baı Áltı Kókenovtiń úıine kelip, májilis qurǵanda Torsan bımen birge kelip, Muqyshty alǵash kórgendegi áseri. 1888 jyly ómirden ozǵan Qurtaı aqsaqal da, zamananyń qubylýyn birshama kórip qalǵan onyń balasy Muqysh ta keńestik qandy qyrǵynnyń kári kelmeı turǵanda, jaqsy turmysta ómir súrip, baqıǵa attanǵan. Al endi olardyń urpaqtarynyń qyzyldar qyr­ǵy­nynan kórmegen quqaıy joq. Endi solarǵa az-kem toqtalyp óteıik. Qýǵyndalǵan qor zaman Muqyshtyń úlken uly Qasymnyń ómiri ker zamanǵa kez bolǵan. Ol ata-babasynan beri baı, maldy-jandy bolǵany úshin, ásirese, atasy men ákesiniń el bılep, halyqty yntymaqta ustaǵany úshin “ústem tap ókili” retinde qýǵynǵa ushyraıdy. 1928-30-shy jyldarǵy úlken kámpeskege ilikken onyń dúnıe-múlki men mal ataýlysy tegis tartyp alynady. Al ózi, balalarynyń aıtýyna qaraǵanda, sot­talyp, Astrahan oblysyna jer aýdarylady. Soltústik Qazaqstandaǵy kámpeskeniń qalaı júrgizilgeni, baılar men olardyń otbasy taǵdyry ne bolǵany jaıly áli kúnge tolyq zertteý júrgizilgen emes. Tek olardyń biraz bóligin otbasymen birge Kókaralǵa aıdaǵany ǵana anyq. Sonymen birge, kámpeskelengen baılardyń otbasy múshelerine arnalǵan lager de bolǵanyn osy Qasym baıdyń taǵdyryna baılanysty bilip otyrmyz. Qazekeń qaı kúndegi ózine tán kónbistigimen qazaqtarǵa arnalǵan lager týraly osy ýaqytqa deıin aýzyna almaǵan. Qasymnyń kindiginen 14 bala ómirge kelgen eken, ózi aıdalyp ketken soń onyń áıelderi men balalaryn osy aýdannyń Jarqyn aýylynyń túbine uıymdastyrylǵan ashyq aspan astyndaǵy lagerge qamaıdy. Osyndaı lager aýdandaǵy Marevka selosynyń túbine de uıymdastyrylypty. Olardyń syrtyn tikenek symmen qorshap, qarýly mılısııadan qatań kúzet qoıylady. Bar jazyqtary – bar adamnyń, baı adamnyń urpaǵy ǵana bolǵan bul jandar osy lagerde adam tózbes aıýandyq pen zulymdyqty bastan keshedi. Birneshe aı boıy ashyq aspan astynda mal tárizdes ustalǵan adamdarǵa eshqandaı tamaq ta berilmeıdi. Qaıyrymy bar aýyldastarynyń tordyń ar jaǵynan laqtyrǵan bolmashy dúnıelerimen ǵana ash adamdardyń bir bóligi jan saqtaıdy. Qalǵandary ashtyqtan, aýrýdan buralyp ólip jatady. Kúzetshiler keıbir áıelderdi syrtqa tamaq satyp ákelýge jiberetin kórinedi. О́zderinde de túk joq halyq nesin satsyn, áıteýir joqtan bar bolǵanǵa uqsaıdy. Mal-múlikti, qymbat dúnıeni tegis tartyp alǵan soń tutqyn­da­ǵylardyń qol­dary men qulaqtaryndaǵy sońǵy júzik, syr­ǵalaryna satyp alǵan bolmashy tamaq ashtyqtan buratylyp jatqan adam­dar­dyń bárine jetpeıdi. “Arpa-bıdaı as eken, altyn-kúmis tas eken” degen ataqty sóz de osyndaı jaǵdaıdan qalsa kerek. О́zderi ashtyqtan buralyp jatqan adam­darǵa qyzyldardyń qyzyl sóziniń qyz­dyr­masyna ergen keshegi jarly-jaqybaılar, “sho­laq belsendi” atanyp, atqa mingen aqylsyz “jyr­tyq tymaqtar” da qysastyqty arttyra be­redi. Olar tamaq alýǵa shyqqan qyz-ke­lin­shekterdi keleke etip, qoldaryndaǵy qymbat zattaryn tym arzanǵa baǵalaıdy, keshegi bizdi qanaǵan “baıdyń tuqymy”, “aramtamaqtar” dep olardy kelemej qylady. Mine, halyq arasynda “Baı qalasy” degen ataý alǵan osyndaı lagerlerdi jáne onda taǵdyr tálkegine ushyraǵan jandardyń kimder bolǵanyn bolashaqta zertteý qajet ekeni aıqyn. Mundaılar jalǵyz soltústikte emes, bálkim elimizdiń basqa jerlerinde de uıymdastyrylǵan shyǵar-aý... Osyndaı jaǵdaıda qarap jatyp ashtan, sýyqtan, aýrýdan qyrylatyndaryna kózi jetken Qasymnyń áıeli Maǵrıpa, ózi er minezdi, batyl jan bolsa kerek, balalaryn alyp, lagerden qashyp shyǵady. Aldymen ol eldegi týǵan-týysqandaryn saǵalaıdy, biraq ózderi de qorqyp-úrkip, shyqpa, janym, shyqpamen otyrǵan olardyń uzaq ýaqyt pana bola almasyn bilip, “ishke” qashady. “Ish” dep teristik jaqtyń qazaqtary Reseı jerindegi taıgany aıtady. Qalyń ormannyń ishi bolǵandyqtan, ol jaqta qydyńdaǵan ókimet bolmaıtyn, sondyqtan orys selenıeleriniń mańyndaǵy qalyń taıganyń ishinde otyryp jan saqtaǵan talaı qazaq repressııa quryǵynan aman qalǵan. Biraq sazdy, mı bat­paqty qalyń ormandy qara sýyq pen ashtyqta keshe otyryp qashqandar sońynan qýǵan “sholaq” belsendilerdiń quryǵynan qutylyp, qaýipsiz jerge jetkenshe de kóp azap shegedi. Osy lagerde ashtyqtan, sýyqtan, aýrýdan, odan taıgany keshken jol qıynshylyǵynan Qasymnyń 14 balasynyń 12-si qaza tapqany qıyndyqtyń qanshalyqty deńgeıde bolǵanyn aıǵaqtap tur emes pe? Mine, keshegi eldiń quty, aqyly asqan danasy, jattan qorǵar panasy bolǵan Qurtaıdyń urpaǵy osyndaı azap shegipti. Ataly urpaq arymas... Biraq elmen birge esin jıyp, eńsesin tiktegen Qurtaıdyń tuqymy tektiligin tanytpaı qoımady. Qasymnyń tiri qalǵan jalǵyz uly Ahmetjannyń, qyzdary Kúlban men Túkiriktiń balalary zamananyń jala­symen jaǵalasa júrip, Túmen oblysyndaǵy taıga ishinde tursa da ınternatta jatyp, jaqsy bilim alyp, joǵary oqý oryndaryn bitirgen bilikti azamattar boldy. El esin jıyp, etegin japqan táýelsizdik zamanynda olar da ardaqty atalarynyń atyn jańǵyrtyp, halyqqa onyń qasterli esimin qaıtarý jolynda biraz sharalar jasady. Aty, zatyn bilgizip, esti qarııalardyń esine túsirgen soń, kóptegen adamdar onyń esimimen buryn­ǵysha jer ataýyn qaıta ataýdy qoldaıdy. “Stepnoe aýyldyq okrýgin” “Qurtaı okrýgi” dep ataýdy ótinemin degen aýyldaǵy qadirmendi qarttardyń, ataqty adamdardyń ótinishi oblys, aýdan ákimderine joldanyp jatty. Sonyń ishinde Lebedevka selosynyń turǵyny A.Batanova, Rakıtnoe selosynyń turǵyny P.Kýtıavın, sol mańdaǵy Shal aqyn aýdany Mergen aýylynyń turǵyny A.Karshalov, Lenın ordenimen eki ret nagradtalǵan Lebe­devka selosynyń turǵyny P.Kýsevalov, t.s.s. aqsaqaldar men keıýanalar ózderiniń Qurtaı esimin bala kezden biletinin, onyń jaqsy atyn ǵana estigenderin aıtyp hat jazǵan. Joǵaryda biz Qurtaıdyń Muqysh degen balasyn ǵana aıtqan bolatynbyz. Odan basqa Qurtaıdan Orazbaı degen de ul týǵan. Sol Orazbaıdyń nemeresi Edil degen jeke kásipker men Qurtaıdyń inisi Kelinbaıdyń urpaǵy Ǵazız Shaıahmetov óz qarajattaryna Stepnoı orta mektebine eki aýyldyń (Rakıtnoe, Lebe­devka) balalaryn jınap ákeletin “GAZel” avtokóligin syılaıdy. Mine, osyn­daı ju­mys­tardyń arqasynda Qurtaı babanyń esimine eshkim de qarsy bolmaı, byltyrǵy jyl­dyń aıaǵynda aýyldyq okrýgke onyń jarqyn esimi berildi. Endi sol qurmetti esimniń týǵan jerine oralǵanyn atap ótý úshin bıyl onyń urpaqtary joǵaryda atalǵan sharany uıym­das­tyrǵan edi. Ol Qurtaı bıge 200 jyl tolýyna arnalǵan mereıtoıdy ataý sheńberinde ótti. Qurtaı urpaqtary kúresten, toǵyz­qumalaqtan uıymdastyrylǵan jarystardyń jeńimpazdaryna, mektepke, aýyldyq okrýgke, osy aýyldaǵy jasy eń úlken qartqa arnaǵan ózderiniń júldeleri men syı-sııapattaryn jasady. Oblystyq fılarmonııa ánshileri men jergilikti ónerpazdar qazaq, orys, ýkraın tilderinde án-kúı men bılerdi tógiltti. Tipti, sol kúnniń keshine jastar sol jerde dıskoteka quryp, bı keshin ótkizdi. Mundaı merekeni aýyldarynda buryn-sońdy kórmegen turǵyndardyń qýanyshynda shek bolǵan joq. *** Osy bir shaǵyn sharadan mańyzdy oı túıdik. “Á” degende Qurtaı esimine basqa ulttyń ókilderi arasynan keıbir turǵyndar, jergilikti bılik ókilderiniń de keıbiri qarsy bolypty. Al túsindirme jumystaryn júrgizip, aqsaqaldyń kim bolǵanyn, qandaı eńbekter atqarǵanyn tanystyrǵannan keıin onyń esimine eshkim de qarsy bolmaǵany óz aldyna, bul sharaǵa belsene atsalysqan. Demek, ejelgi ataýlardy qaıtarýda belden basyp, shýlatpaı, halyqpen jumys isteýdiń mańyzy zor ekeni aıqyn kórinedi. El men jerdiń tarıhyna baılanysty qanshama halyqtyq ataýlarymyzdy qaıtara almaı jatyrmyz. Sonyń bári jergilikti turǵyndar men tómengi bılik ókilderiniń narazylyǵynan bolyp otyr. Al olarmen tıimdi túsindirme jumystaryn júrgize bilse, halyq qarsylyǵyn qoıatyny kúmánsiz. Mine, sóıtip biz osyndaı ıgilikti sharanyń kýási boldyq. Jaqsybaı SAMRAT, Soltústik Qazaqstan oblysy, Tımırıazev aýdany.