Aýylyna oralǵan jylqyshy

Qarakóldiń lıderi “Myna keń dalaǵa, bizdiń Qa­rakólge jer jetpeıdi ǵoı. Qyrda ósken nemistiń aýyl degende jany bólek ekenin osy jerdegi aǵaıyn-týys, kórshi-qolań, eldiń ishi bolmasa, alystaǵy aǵaıyn qaı­dan túsinsin. Sol jaqqa bar­ǵa­ly kóńilim alaı-dúleı kúı kesh­ti, aqyry, qoı, bul maǵan qol bolmaıtyn is eken, dep jolǵa shyq­tym. Qaıda júrsem de, týyp-ósken jerim – Qarakólim esim­nen ketpeı qoıdy. О́zge jer­de ishqusa bolǵansha, óz elime kómekteseıin, aýylyma qolǵabys jasaıyn, sharýashylyq ashaıyn, mal baǵýǵa, egin egýge, kókónis ósi­rýge suranyp turǵan jerler bar­shylyq qoı dep kóp oılandym. Bárinen buryn tastaı taza mól­dir sýyn saǵyn­dym. Bizdiń Qa­ra­kóldiń sýynan sháı iship kórińiz, keremet! Sodan, menen keıin sol jaqqa kóship ketken shesheı de qaıta oraldy, qansha shydar eken dep júrgenmin, – deıdi Sergeı raqattana kúlip. Sonan soń, bizge “Qarań­dar­shy, myna dalaǵa ózderiń” degen­deı aınalany qolymen nusqaı beredi. Kúzgi jazyq dala, qa­raý­ytqan  eshnárse baıqalar emes. Máshınemiz dalanyń taqtaıdaı tegis jolymen shańdatyp júıt­kip keledi. Qazaq tilin qalaı jetik biledi deseńizshi, janyńda otyrǵan túr-túsi bólek nemis jigiti emes, aýyldyń kádimgi bir qara balasy áńgime soǵyp otyrǵandaı áser alasyń. Bizdiń qazaqtardyń “myna ǵana turǵan jer” degen aýyldyq daǵdysyna salyp, “Mine, qazir, qazir jetemiz...”, dep qoıady. Biz bul maqalamyzǵa arqaý etkeli otyrǵan keıipkerimizdiń aty-jóni – Sergeı Lıder bolǵanymen, ony jurttyń bári, aýyldastary, tamyr-tanystary Qarakóldiń Lıderi dep ataıdy. Ol qazir oblystaǵy Pavlodar aýdanyna qarasty Qarakól aýylynda turady. Qymbat degen áıeli, ul men qyzy bar. О́zi “Lıder” degen sharýa qojalyǵyn basqarady, úıir-úıir jylqy baǵady. Al bizdi qyzyqtyrǵany bylaıǵy jurttyń aýyzdarynyń sýy quryp aıta beretin alystaǵy Germanııany tastap, aýylyna qaıta oralǵan nemis jigitiniń ómiri men tynys-tirshiligi edi. Sóıtip, Sergeıdiń aýyly – Qarakól qaıdasyń dep aýdandyq gazettiń redaktory Roza Mustafına ekeýmizdiń jolǵa shyqqan betimiz-tin. Sóıtsek, onyń jylqy sharýashylyǵy bólek, osydan 30 shaqyrymdaı jerdegi Qaraıt dep atalatyn jerde eken. Bizdiń baǵytymyz – sol sharýashylyq. Tańǵaldyrǵan sharýashylyq Jańa úlgide jasalǵan Sergeıdiń “Nıva” jeńil kóligi ushaq sııaqty ushyp keldi me, dala jolymen qalaı jyldam jetip qalǵanymyzdy bilmeı de qaldyq. “Lıder” sharýa qojalyǵy keń jazyq dalaǵa lýnohod kelip qonyp turǵan sekildi keshender jıyntyǵynan turady eken. Shaǵyn kóldiń mańynda úıir-úıir jylqy, kózben sanap kórseńiz keminde 500-600-deı. Ara-arasyndaǵy aq tústileri, symbaty sulý torylary kózge erekshe ádemi kórinedi. Bizdiń kelgenimizden úrikti me, bir top tyrna tyraýlap usha jóneldi. – Bul mańda úırek-qaz degen jetedi, tipti, aqqý da bar. Biz olardy eshkimge atqyzbaımyz, bul jaqqa qus atýshylardy emin-erkin jiberip qoıa almaımyz, tyrnalar da ózimizdiki, aqsaqaldar aıtqandaı, qustardyń kıesi bar, myna kól de qasıetti, qustar bizge ózim dep senetindeı kórinedi, olardy qorǵaýǵa daıynbyz, – dedi Sergeı kók júzinde tyraýlap ushyp júrgen tyrnalarǵa qarap. Sharýa qojalyǵynyń keń aýmaqty alyp kesheni kádimgi qaladaǵy saýda úıleri sııaqty jarqyrap tur. Kózge birden túsetini – aınala tap-taza, bir buraý qyl-qybyr, qoqys baıqalmaı­dy, tipti, bul jer jylqy, qoı baǵa­tyn sharýashylyqqa múldem uqsamaı­dy. Keń aýla ishindegi ashyq aspan astyndaǵy keshen qysqa daıyndyq ústinde. Maıa-maıa shóp úıilip tur.Onyń qasynda asyl tuqymdy jylqylar baǵylatyn ekinshi bir jabyq keshen bar eken. Buryshtaǵy shyǵaberis esik aldynda sańqyldap, án men jyrdy tógiltip, qazaq radıosy sóılep tur. Keshen ishi keń ári jaryq. Osydan-aq Sergeı Lıderdiń jylqy malyna degen erekshe yqylasy, qurmeti, bala kezden at qulaǵynda oınap ósken atqumarlyǵy baıqalady. Mal ekesh mal da tazalyqty, jınaqylyqty unatady emes pe. Keshenderdiń aınalasyna túgeldeı shyrsha kóshetteri otyrǵyzylyp, olary qazirdiń ózinde bıikke boılap, aınalany jap-jasyl jelekke orap úlgeripti. Kókónis, qııar, qyzanaq, qyryqqabat, kartop deımisiz, bári-bári jaıqalyp ósip tur. Jylqyshy­larǵa arnalǵan úsh-tórt páterli jańa úılerdiń esigin ashtyq. Biz kelgende olar túski astaryn iship, ózara qaýqyldasyp áńgimelesip otyr eken. Dám aýyz tıdik. Munda qarlyǵashtar kóptep uıa salypty ... – Sizderdi kórip jatyrqap jatyr ǵoı, ádette bóten adamdar kelgende qarlyǵashtar osylaı toptasyp usha bastaıdy, – dedi jylqyshy jigittiń biri. – Ári bul jerde olardyń bala­pan­daryn qorǵaýǵa, uıalaryn jasaýǵa kerekti attyń qyly bar ǵoı. Kúni boıy olar da bir tynym tappaıdy, biz de solaı tirshilik qamy men jyl­qylardy baptap, kútip eńbektenemiz. “Aılyq aqshalaryń qansha?” – dep surap edik: “Jylqy baqqannyń tabysy az bolýshy ma edi?”, – degen jaýap estidik. Máshıne tútini toly qaladan qarlyǵash kórmegeli ne zaman, qyzyqtap qarap biraz turyp qaldyq. Aǵashtan salynǵan monshanyń da qurylysy aıaqtalyp qalypty. – Bul nemis monshasy bolar, – dep kúlip jatyrmyz. Jas aǵashtyń ıisi muryn jarady. “Jylqyshylar úshin jaǵdaı jasaýym kerek qoı. Sý degen sóz emes, 10-15 metr jerdi qazyp jiberseń, sý burq ete túsedi. Erinbegen adamǵa bárin de jasaýǵa bolady. Áli bul araǵa salatyn qurylystarym kóp, qııalymdaǵy jylqy zaýyty keshenin tolyq salyp bitirsem deımin. Áli-aq bizge kelip bılıard, tennıs oınap qaıtasyzdar”, – deıdi Sergeı. Aýyldy órkendetý úshin Sergeıdiń ózi sondaı áńgimeshil eken, sondyqtan biz maqalany basynan aıaǵyna deıin onyń ózi aıtqan oılarymen jazyp shyqqandy jón kórdik. Kishkene kúnimizde bizdiń aýyldyń shaldary aıtatyn dep alady da, ótkenderdi qyzyǵa esine túsiredi. Aýyldyń shetindegi Lıderdiń úıinde otyryp, áńgimemiz odan ári jalǵasty. Áıeli Qymbat ózimizdiń sińlimiz, dombyra tartyp, án salady eken. – Bul Germanııaǵa bizben birge baryp, qaıtadan qaıtyp kelgen dombyra ǵoı,–dep kúldi Sergeı. – Qymbat ta, balalar da qandaı qıyndyq bolsyn shydady, árıne, jaqyn jer emes, olaı-bylaı kóship-qonyp júrgen kimge jaqsy deısiz. Sodan keıin ol kele sala osy úıdi salýdy qolǵa alǵanyn áńgimeledi. “Keı-keıde oılaımyn, aýyldyń sol shaldar baryndaǵy naǵyz qazaqy dástúr, salty qazir joǵalyp bara jatqandaı. Biz buryn, bala kezimizde shaldardy kórsek, qol berip amandasyp, olar ótip ketkenshe ornymyzdan tapjylmaı turatynbyz. Qazirgi jaǵdaı múldem basqasha. Balalar ózińmen jaǵalasyp jol bermeıdi... Men bıyl Edilbaı tuqymdas 50-60 qoı satyp ákeldim, qoı ósirgen soń, aryq-turyq emes, qońdy, etti, maıly da jaıly qoı ósirý kerek dep oıladym. Mal baǵýdyń, qoıdy qalaı jaıýdyń qyr-syryn aýyldyń shaldarynan estip óstik qoı, qazir, mine, paıdasy tıdi... Aıttym ǵoı, Germanııada júrgende Qarakól aýylymdy oılap uıyqtaı almadym dep. Sol uıyqtatpaǵan oılarymdy endi iske asyratyn kez jetti. Eńbek etemin degen adamǵa bizdiń elde tolyq múmkindik bar”, dedi úı ıesi. Sergeı Lıder 1990 jyldardyń basynda týysqandarymen Germanııaǵa kóshkenimen, aýylyn qımaı jaz aılarynda Qarakólge kelip-ketip júripti. “Keńes ókimeti kezinde salynǵan biraz qurylystar talan-tarajǵa túsip ketti. Sol kezde aýyldar úshin saqtap qalǵanda, qazir ońaı bolar edi.Áli de bos jatqan jerler bar, satyp alyp qoıady da júredi, ne ony iske jaratpaıdy, ne ony jalǵa bermeıdi, soǵan ishim ashıdy. Áıteýir, jerim bar, qymbattaǵanda bir-aq satarmyn dep júrgender de joq emes. Myna bizdiń Qarakóldiń aınalasynda da sondaı jerler bos jatyr. Jańa kórdińizder, biz qazir qysta jeýge saqtaıtyn kókónis qoımasyn salyp jatyrmyz.Ol jaman ba?.. Árıne, joq, halyqqa kerek nárseni jasaǵannan rahmet alasyń. Prezıdent Nazarbaevqa rahmet. Ylǵı teledıdardan sóılegen sózderin muqııat tyńdap, qarap otyramyn. Bizge osyndaı Prezıdent kerek. Bárin de durys aıtady jáne durys jasaıdy. Aýyl sharýashylyǵyn, mal sharýashylyǵyn jolǵa qoıyńdar, aýylda turdyń ba, mal usta, egin ek, jemis-jıdek, baý-baqsha sal, sharýashylyq ash, ósip-órkendet, deıdi, Elbasy. Allaǵa shúkir deıik, budan artyq ne kerek endi. Men Prezıdentke rızamyn.Ol kisini qoldaımyn. Maǵan eshteńe kerek emes, bizde masyldyq, Úkimettiń moınyna otyrý, suranshaqtyq degen atymen joq. Biz qaıta demeýshilik jasap, aýylǵa kómekteskimiz keledi, eldiń tirligin jaqsartqymyz keledi, osy baǵyt-baǵdarymyzdy aýdan-aýyl ákimderi durys túsinip qabyldasa boldy. Aýdan ákimi Tólegen Bástenov aǵamyz qoly tıgende, joly túskende bir kelip qalar, sonda sharýashylyq, jalpy, aýyldyń jaǵdaıy týraly oılarymmen bólissem deımin. Jylqyshylarym eńbekaqylaryn alyp, bala-shaǵasyn asyrap, otbasyn qýanta bersin. Basqa ne kerek?.. Tek bizdiń jumysymyzǵa eshkim bóget bolmasa eken”, dep qaldy Sergeı. Roza áriptesim: “Alla deısiz be? Sonda siz...”, deı berip edi, Sergeı kúlip: “Bala kezden úırengen bismál­la­myz áli aýzymyzdan túsken joq, qınalǵan kezde osy sóz ózinen-ózi shy­ǵyp ketedi, jaratylystyń bir qu­pııa­sy bolar”, dedi. “Bóget bolyp júr­gender deısiz be? Bar ǵoı. Uryp-so­ǵyp qoqan-loqy kórsetetinder, jala jaýyp kúıeleıtinder de bar. Qu­qyq qorǵaýshylarǵa adam ǵoı dep senesiń. О́mir bolǵan soń, túrli jaǵdaı kezdesedi. Árkimge unaı bermeýiń de mú­m­kin. Meniń ózindik “menim”, qa­zaqy tárbıem, aýyldyń shaldarynan alǵan “taýdaı bol, Sergeı!” degen batam bar. Meniń aldymda sol taýǵa jetemin degen maqsat tur. Jalpy, ózim bir ǵana nárseni jadymda ustaı­myn. “Men elimniń, jerimniń pat­rıo­tymyn, osy ustanymymdy bala­la­ryma da aıtyp otyramyn”, deıdi Lıder. Kesh bata Sergeıdiń otbasymen qoshtasyp qalaǵa qaraı bet aldyq. Keń dalanyń taza aýasymen erkin tynystap, bir jasap qaldyq. Aýylym úshin eńbek etsem, sol jerdiń jaǵdaıyn jaqsartsam dep júrgen jigerli, eldik sezimge baı nemis jigitiniń áserli áńgimesine ishteı rıza boldyq. Aramyzda elimizdiń órkendep ósýi úshin baryn bergisi keletin Lıder sııaqty jandar kóp bolsa eken dep tiledik. Farıda BYQAI, Pavlodar oblysy,  Pavlodar aýdany.