Kenesary (tarıhı dastan)

Tolǵanys. Eles. Minájat Qamyryqtym, qabarjydym, qamyqtym – Netken taıǵaq joly bizdiń halyqtyń! Deı alam ba – alyby edi alyptyń? Deı alam ba – ǵaribi edi ǵariptiń? Kólde jatyp, muńdasamyn shólmenen, Shólde jatyp, syrlasamyn kólmenen... Biraq sol tún... tura qalǵan kóldeneń Sıqyr sátti jetkize alman sózbenen! Men mundaıdy bastan keship kórmegem! Peterborda... Kýnstkamera ishinde Bastar kórdim túrli-túrli pishinde. «Han Keneniń basy munda joq pa?» dep, Qaraı berip... tunshyǵamyn tútinge. Kórip turmyn – bir mańdaıdy oq tesken, Al bir bastyń qaǵyp apty tisin de! Bul ne eles? О́ńim be álde, túsim be?.. Bir daýys kep qulaǵyma sarnady: «Han Keneniń armany joq, armany! Ol – keshegi óz eliniń zańǵary, Ol – búgingi óz eliniń ardaǵy! Onyń basy azat bolǵan bul jerden, Rýh bolyp qalaı elge barmady? Múmkin emes! Qara! Izde bar daǵy!..» Eles kezip taǵy júrem, taǵy men... Izdermenen... shubatylǵan qanymen. Izdep kelem... izdep kelem áli men. Mine! Mine! O, Qudyret, Han Kene Kórinip tur basymenen... barymen! Elestedi... Eles shynǵa aınalyp Bara jatyr.... qaldy tilim baılanyp. Alasha han mazarynyń basynda Sıynyp tur bahadúrler saılanyp. Kene ǵana jeke dara Babaǵa Minájat qyp otyr eken oılanyp. Basy tómen, qos tizede qos qoly Bylaı deıdi ol ishteı ǵana tolǵanyp: «O, Alasha han! Qutty eken seniń qudaı syılaǵan nesibeń – Bir sátke shyǵyp kórmepsiń Halqyńnyń mynaý esinen. Anadan ala bolyp týypsyń, Kindik qanyńdy Syrdyń sýyna jýypsyń. Ákeń seniń han eken – Qyzylarystan Ala bop týǵan uly úshin Jaryla jazdap namystan Basyńa ajal jastapty, Darııa sýyna tastapty. Seni sol kezde-aq Táńir qoldaǵan, Ajalyń sýdan da, ottan da bolmaǵan. Batyrlyqpen atyń shyǵypty, Dosyń qýanyp, qasyń buǵypty. Maıqy bı – mańdaı aldy bı eken, Sonda saǵan jasaǵan syıy eken – Qol astyńa eń tańdaýly irikti Bergen eken úsh júz batyr jigitti. «Úsh júzińmen» ulan eldi meńgeripsiń, Qarany hanǵa teńgeripsiń. El dáýleti Esildeı tolypty, Taıyń tańbasyz, qoıyń ensiz bolypty. Basynǵandardyń basyn alyp, Bálsingenderdiń básin alyp, Bastapsyń san-san joryqty. Ulytaý men Kishitaýdy jaılaý etipsiń, Qaraqum, Borsyq qumdaryn qystaý etipsiń. Qarakeńgir boıynda han atanyp, О́le-ólgenshe ádilet jolyn ustap ótipsiń. Eliń el boldy. «Alty san Alash» atandy. Alty san Alash «qazaq» bop, Jaýger jurt boldy qaharly. Sol, «Alash» pen «Qazaq» ataýy Aıyrylmas turpat alǵan-dúr. «Alash Alash bolǵanda, Alasha han bolǵanda» – degen ańyz jattalyp, Sanamyzda qalǵan-dúr. Kúmistelgen esigin kúnshyǵysqa qaratyp, Qulyptalǵan esigin qubylaǵa qaratyp, «Alasha han saraıyn» altyndatyp saldyrdyń, Ataǵyńdy Alty aýmaqqa taratyp. Sol saraıyńnyń sarqyty, Qazaq eliniń ar-quty, Kóterip turǵan jer tósi, О́tken tarıhtyń órkeshi «Alasha hannyń ordasy» Alapattarǵa mızemeı, Syr túıip ishke, úndemeı. Janǵabyl degen ózenniń Jaǵasynda áli tur. Tarıhtyń kórip dúrmegin, Boıyna túspeı bir de min Táńir qolynan túskendeı, Máńgilik úshin bitkendeı, Qarakeńgir boıynda Kúmbeziń, mine, taǵy tur. O, Alasha han! Alǵashqy Qazaq ózińsiń El boldy seniń eliń shyn. Basyńa búgin kep turmyn – Qasiret-muńym tógilsin, Arýaǵyń maǵan kórinsin! Otyz omyrtqam búgilsin, Qyryq qabyrǵam sógilsin! Egilip kelsem – ergenek, Tógilip kelsem – tórimsiń. Aıtyp-aıtpaı ne kerek, Úzilip tur belim shyn! Úsh júzińniń úlken Ordasy Úleske túsken oljadaı boldy. Handyǵyń qulady, Halqyń jylady. Qulaǵanyńdy turǵyzsam dep em, Jylaǵanyńdy kúlgizsem dep em. Qazaq ta Táńir balasy emes pe, El qatarly júrgizsem dep em. Tilegime ortaqtar tik kóterip han etti, Qaırańdaǵan qaıran el menen ǵana dámetti. Basym jerge jetkenshe, Baqytsyz osy jurt úshin Sylyp berermin san etti, Túrshiktirip qasymdy, Tigip ótermin basymdy! Áýmın!» * * * Eń sońǵy han, eń sherli han, mine, osy! Basyn ıgen búkil Alash dúnıesi. Aq kıizge kóterilip, Keneniń Han atanǵan, qaıta týǵan kúni – osy! Aıan jurtqa – bes jyl boldy, minekı, Keledi áli qas jaýymen kúresip. Otqa orady Aqmolany, Ordy da, Qany qatyp, qasarysyp, siresip. Kórip turmyn Han Keneni... Rýhty, Ketem endi sol rýhqa ilesip.... Keńes. jarǵy jobasy Han Kene úsh kún boıy jıyn qurdy. Jan tartar jaqyndaryn súıindirdi. Tyrnaǵyn ishke búgip júrgenderdi Bettetpes bedelimen kúıindirdi. Bárinen májilistiń máni bólek – Jol-joba, joralǵy men mámile kóp. Oılaryn ortaǵa sap otyrǵansyp, Ár neniń alady han dánin elep. Ol sózin tereńderden tolǵaıdy kóp. Qaı rý qalaı bizdi qoldaıdy dep. Handyqty qurý úshin ásker sany Kem tússe jıyrma myńnan bolmaıdy dep. Bul istiń shyrmaýy bar, shyrǵasy bar. Ýaqyttyń sýdaı sýsyp turmasy bar. Talaspaı, tartyspaı-aq oılanysyp, Tezirek saılaý kerek myńbasylar. Qashanda bos turmasyn orda mańy. Ordanyń jaýǵa susy sol bolady. Jasaýyl bes myń sypaı daıyn tursyn, Boıynda bes qarýy – jaý jaraǵy. Ásker bar – ádildik pen shyndyq barda – Temirdeı tártip bolsyn myńdyqtarda. Satqyndyq, kisi óltirý degen syndy Aıaýsyz tyıym bolsyn sumdyqtarǵa. Handyqta bıler soty ústem tursyn. Bıligin ispen qylsyn, kúshpen qylsyn. Qashanda eldi qolda ustaý úshin, Zulym men jylymdardy seskendirsin. Endi bı bı bolmaıdy bas-basyna. Janbasyp keter olar jaqtasyna. Bılerdi hannyń ózi taǵaıyndar, Qaramaı baılyǵyna, basqasyna. Toqtatyp «bu» degendi «o» degendi, Ustaý shart aýyzdyqtap tórelerdi. Ákimdik júrgizýge ár qashanda Tańdaý shart tapqyr menen kóregendi. Bı menen batyrlarǵa tańdamaly Belgili qashannan da el qarary. Naq solar nazar salsa barlyq iske, Daý bitken tez sheshilip, ońdalady. Barymta, kisi ólimi toqtatylsyn. Sot isi ádiletti jaqta tursyn. Táýke han jazyp ketken «Jeti jarǵy» Elenip, árqashanda basta tursyn. Bolmaıdy Quran menen nan ustamaı. Adal jol kápirmenen qabyspaǵaı. Zańdaryn Muhammedtiń tutý kerek, Sharıǵat joldarynan alystamaı. Rýlar arasynda janjaldar kóp. Jazyqsyz japa shegip qalǵandar kóp. Han Kene kesip aıtty: «Bul jaraǵa Em bolar esti joldy tańdańdar!» dep... Keneniń oıy myqty, sózi kúshti. Barlyǵyn ózi kesip, ózi pishti. Bı, batyr, sultandardyń mılarynda Myń san oı seńdeı bolyp soǵylysty. Quryldy «Han keńesi» osy arada. Sóıtpese, han erteńdi tosa ala ma?! «Keńesi aqsaqaldar» bir -aq sátte, Shynynda shyǵyp qaldy bosaǵaǵa. «Bılikten – bir bı otyr – tústim ǵoı!» dep... «Dúnıeden – bir tóre otyr – kústim ǵoı!» dep... Bildirmeı bir baı otyr ishki muńyn: «Bekerge osy jolǵa tústim ǵoı!» dep... Osylaı tastap ketti talaıyn baq. Basqandaı basyn bult, samaıyn aq. Han Kene kedeı demeı, qara demeı, Qoıypty keńesshiler taǵaıyndap. Bılikti jergilikti baqylaýǵa, Áskerdi ash qaldyrmaı asyraýǵa, Nasıhat, úgit isin júrgizýge Shyǵatyn boldy erekshe jasaýyldar. Baılardan boldy «zeket» alynatyn, Dıhannan boldy «ushyr» alynatyn. Ataldy hatshy menen tilmash taǵy, Qashan da han qasynan tabylatyn... Han Kene bul jıyndy úsh kún qurdy. Qabaǵy qars muzdaı qystyń kúngi. Jubantyp bireýlerdiń jylaý janyn, Júregin bireýlerdiń tiksindirdi. «Neler tur biz bilmeımiz tosyp alda. Jolǵa – jaq, kóńilge taq bolsyn Alla! Qazaqtyń qaıta týar aq kúni úshin Sheıitpiz opat bolsaq osy jolda!» – Dep Kene turyp ketti orynynan. Din aman bet álpeti toryǵýdan. Endigi joryq joly eren bolmaq Jasaǵan buǵan deıin joryǵynan. Keneniń endi salar soǵysyna Bir toıar Qoqany da, orysy da. Ázirshe attyń basyn bura turar Torǵaıdyń boıyndaǵy qonysyna. Torǵaıda. Tús San batyr sandal kógin alshańdatqan, Torǵaıdyń dalasy keń jalpaq jatqan. Boıynan Qarakeńgir Kenesary Osynaý ór qonysty ańsap qaıtqan. Ańsaıtyn jóni de bar osy arany – Altyn tór aımaq qoı bul bosaǵaly. Torǵaıdyń ulan-baıtaq óńirinde Qol jıyp, basyn eldiń qosa alady. Shúkirlik úmiti kóp Arqadaǵy. Jaýyna joryq jolyn tartady áli. Artynan tutasymen kóship keldi О́z jurty – Aqmola men Qarqaraly. Erkindep, erý bolyp, bıe baılap, Aqqum men Qaraqumdy jatyr jaılap. Torǵaı men Jylanshyqtan qatar iship, Erleri at jaratyp, qarý saılap. Bas tigip, batyr týǵan erge ilesip, Aımaǵy Saryarqanyń keldi kóship. Jınaldy Orta júzdiń batyrlary, Týlaryn naızaǵa ilip, jelbiretip. San jaraý júırikter sabyldy endi. Qaǵady qas batyrlar dabyldy endi. Keneni han dep bilgen ózderine Shómekeı, Tórtqara men Tabyn keldi. Jem, Elek,Yrǵyz boıy aýmaǵynan, Muǵaljar, Jylandydaı taýlarynan Keldi olar Kishi júzdiń týyn ustap, Kún sónip qalardaı bop shańdarynan. Han Kene endi nege toqtalady – Qara kúz áne-mine bop qalady. Jolbarys jemge túser sııaqtanyp, Ol endi Qoqan jaqqa oqtalady. Qoqannyń ótken ábden yzasy bar. Alýǵa sony Kene tym asyǵar. Qazaqtyń qansha jerin tartyp alyp, Sol úshin qanyn tókti shyn asyldar. Áke men aǵalardyń kegi qaıda!? Qazaqtyń jaýda qalǵan eli qaıda!? Qaıtaryp bodan jurtty ala almasa, Sengen el muny ezge jorymaı ma?! Qoqannyń dál astynan sý shyǵyp tur, Buqarmen eki arasy ýshyǵyp tur. Qazaqtyń batyrlary, mine, búgin Qan ańsap, qylysh qaırap qulshynyp tur. Hıýanyń hany Allaqul aıaq tartar. Qosylmaı bul soǵysqa saıaq tartar. Oryspen tize qosyp soǵysýǵa. Oıy bar Kenemenen tabaqtasar. Qaýip az tónip turǵan Buqardan da. Uqsaıdy aıaǵynan tusalǵanǵa. Qoldasa Qudaı, Arýaq osy joly Qorlyǵyn kórsetedi Qoqan lańǵa! Qorlyqtyń tanytady ne ekenin! Qazaqtyń tanytady el ekenin! Qalasyn qalyń órtke qushaqtatyp, Kózine kórsetedi kóreshegin! Erlerdiń qardaı borap jaı – sadaǵy, Aspanyn azap, tozaq aıqarady! Qazaqtyń ata jurtyn túgel alyp, Jeti myń shańyraǵyn qaıtarady. * * * Anasy kirmeýshi edi túsine bir. Jan edi tógip turar kisige nur. Oılanyp otyr, mine, Kenesary, О́tkendeı kóz aldynan búkil ómir. Aıkúmis bul Keneniń anasy edi Birge ótken sábı shaǵy tamasha edi. Arýaǵyn eske alýdy umytypty, Túsine kirdi búgin, qarashy endi. Qolynda anasynyń asasy bar. Túrinde, tilinde de nalasy bar. Aldynda bul júginip otyr eken, Baladaı babasynan bata surar. Janyna aq perishte janasady. Basyna aq kımeshek jarasady . Osy bir túsin oılap túnde kórgen, Meń-zeń bop kúbirleıdi Kenesary: «A, Jaratqan! Anam kirdi ǵoı túsime! Tik sóılemeýshi edi kisige, Kirpikteri oqsha qadalyp, «Qańsyp qaldy ǵoı – dedi – qara jurt!». Ne dedi taǵy?.. Batyrlyq.... Baılyq.... Danalyq... «Úsheýi de sende joq» – Dedi me?.. Álde, degen joq, Estilgen shyǵar solaı bop. Dese eger... mynaý qulaǵym Qalǵany jaqsy-aý kereń bop! «Bes qarýyń saıly bolmaıdy, Qonǵan jeriń jaıly bolmaıdy!» Osy da sonyń ymy ma? Aı, ana! Aı-Ana! Olaı demegin ulyńa! Qańsyp qalsa da qara jurt, Halqym qalsa da qamalyp, Jasymdy ystyq júregimde qaınatyp, Qasymdy tóbe-tórimde oınatyp, Qashan qalyp em omalyp?! О́ziń aıt, ana! «Batyrlyǵyń joq» dediń be? Ot oınap turdy ǵoı kózińde. «Batyrmyn!» dep qashan doldandym? Kek qylyshyn erte qolǵa aldym. «Baımyn!» dep qashan aıtyp em? Jarly-jaqybaıymmen tońǵanmyn. «Danamyn!» dep qashan aıtyp em? Esim kirgende-aq bilgenmin Esim men Qasym sap ketken Qasıetin sara joldardyń! Jazǵyra kórme, jan ana, Kezeńin kórdim taýlardyń, Tereńin kórdim orlardyń! Tebirenbeı janym tura almas, Tebirenbegender, sirá, ońbas, Qozdandym daǵy qozǵaldym! Bilmeımisiń sen, anashym, Uly Baıtaqtan bizdi qýǵanyn? Kósilip jatqan beıbit el Kókiregin jaspen jýǵanyn? Jarq etken sonda jasyndaı Ákem shyǵyp edi Qasymdaı. Umytyp, álde qaldyń ba, Ulyńnyń mynaý jasymaı, Ákeniń jolyn qýǵanyn? О́ıtkeni, men... О́zimniń О́ren bitimdi elimniń Qandy jasyn jeńimmen, Jeńimmen emes, kegimmen Súrtý úshin týǵanmyn! Aınalaıyn atajurt Jaý tabanda qala ma, Qalaı tózem tabaǵa?! О́rkeni úshin osy eldiń, Erteńi úshin osy eldiń Shybyn janym sadaǵa, Qyzyl qanym sadaǵa! «Bes qarýyń saıly emes!» – Dediń-aý sen, aı, ana О́ksigimdi óıtip sen Alqymyma taıama. Ońdy-soldy jaq tartqan, Aldyǵa atqan, artqa atqan Narkeskeni Naıqalǵan Talaı jaýdy qaqsatqan! Adyrnadan ketken oq, Jaýǵa qahar tókken oq Qyzyl jalyn baılanyp, Qyzýly órtke aınalyp, Jaý qalasyn joq etken, Kórgen kúnin kóp etken! Adyrnasyn ańyratqan, Jebelerin jamyratqan Júzdikterim júrekti Emes pe edi, aı ana! Tolǵamaly aq balta, Bolat basty kók naıza, Tiktep týra tıgende, Tózbes saýyt, sharaına! Artynda Alash halqy bar Jasyl týym sharq urar! Talaq etip saltymdy, Satyp ketsem halqymdy, Myna meni ant urar! Naıza ustaǵan erlerim Namysy jer bop qalsa eger, Keń dúnıe maǵan tar shyǵar! Bildiń be sony, aı, ana?!.. Namysymdy taptaǵan Qoqanǵa erteń attanam. «Ar bol! Bar bol!» deýshi ediń, Qamymdy kóp jeýshi ediń, Sol batańdy keýdemniń Túkpirine saqtaǵam. Qolda meni, Aı-Ana!...». Qoqan handyǵy. Mádeli. Jeńis Ertede Qoqan kishi handyq bolǵan. Qosylǵan eldeı edi qańǵyp joldan. Buqardan bir búıirlep bólingende, Eline jer-mekeni tarlyq bolǵan. Irdan-bı baǵyn ashqan bul handyqtyń, Jasaǵan neshe túrin qurbandyqtyń. Ándijan, Namangan men Margelandy Jaýlap ap, azamatyn qylǵan tutqyn. Nyǵaıǵan handyq bolyp, astamsyndy, Kórshige kóz alartyp, batpansyndy. Álim bek han bolǵan soń bul Qoqanǵa, Basqalar bolmaı qaldy astar qurly. Álim bek atanbaǵan tekke myqty, Alysqan dushpandaryn bókteripti. Jel esti aıdarynan, dańqy dýlap, Alǵan soń kindik qala Tashkentti. Ol qoıdy jaýgershilik talapty alǵa, Kóz súzdi kók jaılaý men sabattarǵa. Semserin siltep qaldy bir kúnderi Tashkent mańyndaǵy qazaqtarǵa. Aıyrmaı qasyn daǵy, dosyn daǵy, Bastary qazaqtardyń qosylmady. Kóz jumyp, kóp shańyraq Qytaı asty, Sonshalyq Álim bekten shoshynǵany. Álim bek on jyl boıy qurdy handyq. Artynda isi qaldy sóz qylarlyq. Odan soń Omar han bop keldi daǵy, Saıram men Túrkistandy aldy tartyp. Qazaqtar shyǵa almady qara sordan Qunysyp, qutylmady qurǵan tordan. Salyndy bekinister – Jólek, Merki, Shymqorǵan, Kúmisqorǵan, Jańaqorǵan. Erlerdiń keýdesinde tundy qapa, Kúlkisiz, kúrsinýmen kúndi uzarta. Áýelden qos bekinis boı kótergen – Ataqty Aqmeshit pen Áýlıeata. Qalyń el baz keshken shaq jaryǵynan, Keneniń úmit kútken dabylynan. Sýyrdaı inde qalǵan ı bop ketti. Qoqannyń qarýynan, salyǵynan. Bul kezde Mádeli han Qoqandaǵy. Halqy ony jaqsy kórip, hosh almady. Buqardan, Hıýadan da qysym kórip, Belbeýi bul handyqtyń bosańdady... Han jatyr, mine, shalqyp saraıynda. О́tkizdi oıyn-toımen jaz aıyn da. Buldyrlap kózi jetpeı bolashaqqa, Bilmeıdi tartar sátin sazaıyn da. Osylaı han Mádeli jatqan edi, Taǵy da tamasha oıǵa batqan edi. «Jaý shapty! Jaý shapty!» dep apalaqtap, Ústine bas qolbasshy attap endi. Qolbasshy: «Kenesary keldi!» dedi... Bul habar qalaı muny sendiredi? Torǵaıda keshe ǵana jatqan Kene, Bul jerde týy qalaı jelbiredi? «Anyqtap aıtshy!» dedi qolbasyǵa. Qolbasy jańa tústi arnasyna. Qalyń qol jerdi jaryp shyqqandaı bop, Sozaqty qorshap apty tańdy atyra. Kenege Sozaq biraq berilmeı tur. Alaıda, úmit oty kórinbeı tur. Qazaqtyń qan ańsaǵan qasqyrlary Qaladan qarys-súıem sheginbeı tur. Qalaǵa otty jebe oq atýda. Qamalǵa, orǵa taman janasýda. Sozaqtyq sur mergender qarap qalmaı, Olar da jaýǵa jebe boratýda. Keneniń kelgen qoly qalyń eken. Dep tur ǵoı jaý qamalyn jaryp ótem. Bildirmeı bir-aq kúnde basyp qalǵan, Qanisher Kenesary zalym eken!.. Boldy endi Mádeliniń kózi atyzdaı. Bir kúıip, birde jaýrap tońatyndaı. Mynaý bir Qoqan degen qalasynda Omalyp qala ma endi sory ashylmaı?!. Kúdigi Mádeliniń ras shyqty –– Ekpini Han Keneniń tym-aq myqty. Qamal men or qorshaǵan Sozaqtyń da, Qaqyrap shańyraǵy qulap tústi. Sap túzep Syr boıynda daralanǵan, Bul kúnde qamal bolǵan, qala bolǵan –– Az kúnde oıran boldy bekinister –– Aqmeshit, Jólek penen Jańaqorǵan. Qunysyp qoqandyqtar dirildedi. «Ne shara! Ne shara!» – dep kúbirledi – Kergisek, kelispesek, keıin tartsaq, Kúnge de zar bolamyz búgindegi. Aıtaıyq «seni han dep sanaıyq, – dep, Tar kezde kómegińe jaraıyq, – dep. Bárimiz bir musylman balasymyz, Máńgilik odaq bolyp qalaıyq» – dep. Osylaı qoqandyqtar sóz baılasty. Páleden basyn solaı baılaı qashty. Kenege asyl qarý, pul kóterip, Úsh elshi atyn endi borbaılatty... Úsh elshi kóp uzamaı qaıtyp keldi. Joldary bolmaǵanyn aıtyp keldi. Kene han kelispepti bul bopsaǵa, Sonymen, bul oılary mansuq boldy. Aıtypty Kene sózin tym nyǵyzdap: «Kim eken qoıǵan eldiń birligin ap?! Mádeli qalaı ǵana uıalmastan, Iilip «dos» moıynyn bizge burmaq? Kim jaýlap alyp edi mynaý mańdy?! Qazaqtyń basy sordan shyr aınaldy. Kórsetip qorlyq-zorlyq momyn elge, Qalaısha bola qaldy tym ımandy?! Jerime qalyń ásker keltirgen kim?! Mazasyn kimder alǵan erkin eldiń?! Sarjan men Esenkeldi, Áljan sultan, Qasymdy qas jaýyndaı óltirgen kim?! О́zimdi tutqyn etip, baılaǵan kim?! Malymdy matap alyp, aıdaǵan kim? Hıýamen qabattasyp, qatar soryp, Qazaqtyń jerin erkin jaılaǵan kim?! Qazaqqa Qoqan hany ne istemedi?! Bop qapty bilmegendeı eshteńeni! Otyrǵan Táshkendegi qushbegisin Shirkin-aı, jerge tyǵyp ketsem edi! Ol jaýyz kórmeı tur-aý túrimizdi, Tún qylsam deýmen júr ǵoı kúnimizdi. Bıtteı bop borbaıdaǵy semiripti, Qaqsatyp Syr boıy men Uly júzdi... Ákesi Mádeliniń Omar edi. Moınynda ketken qazaq obaly edi. Omarǵa Tentek tóre qarsy shapty, Sál bolsa basyn kesip alar edi! Sol joly Tentek tóre «átteń» dedi. Artynda azdaý boldy áskerleri. Saıram men Shymkentte qamalyp qap, Jeńilip, sol kez edi jalt bergeni... Mádeli bizdi qalaı «dos» degizer. Dushpanmen dostaspaıdy kóshpeliler. Aıta bar osy sózdi, Mádelige, Arttaryn qysar bolsyn qushbegiler. Bastysy –– bersin qaıtyp bizdiń jerdi. Syr boıy ata jurttyń kindigi edi. Qazaqtyń qansha jerin otarlap ap, Nesine «dos bolsam» dep dilgiredi? El úshin terim aqty, qanym aqty. Mádeli Keneni áli tanymapty! Qaıtarsyn óz eline, bodan bolǵan, Mundaǵy san myńdaǵan shańyraqty!». Elshiler Kene sózin naqtap aıtty Málimdep, mánerimen jaqsy-aq aıtty. Bireýler qanyn tartty sup-sur bolyp, Bireýler tas kózderin aqshyraıtty. Barady bir oı hannyń janyn jalap – Mynaý órt odan saıyn qabyndamaq. Jer jaıyn qyla tursyn túlki bulań, Eline kóshse kóshsin kósher qazaq. Keńesip, dál osyndaı sheshim aldy, Almasqa mundaı sheshim nesi qaldy?!.. Shattanyp, Han Keneniń pármenimen, Qalyń jurt Torǵaı jaqqa kóship aldy. Kenesarynyń saryarqamen qoshtasýy Saryarqa saǵan shaǵam endi muńdy, Qyzyǵym artta qaldy kemdi kúngi. Mań dalań mańdaıyma syımasa da, Keýdeme syıdyramyn keńdigińdi. Kóretin kún bola ma qaıta aınalyp, О́zen, kól, qalyń toǵaı, seńgirińdi!? Sanamdy sansyratty uly armanym, Bolashaq qandaı bolar, bile almadym. Kóbesi tyrnaǵymnyń sógilgendeı, Sonda da bir qanaǵat ile almadym. Darıǵa-aı, túgel órtep keter me edim Orystyń qaptap ketken dýandaryn! Qordam men qonysymdy aınala almaı, Qolymdy tarshylyqtyń baılaǵany-aı! О́zińdi derbes qylsam degen oımen, On jyldaı kúresip em jandy aıamaı. Artymnan sońǵy tórt jyl taǵy tústi, Úmitpen ustaımyz dep áldeqalaı. Azǵana shartyma orys kelispedi. Aıaǵym ońǵa bassa «teris» dedi. Baýyrym, aýylymdy qanǵa boıap, Dushpandyq áreketi óristedi. Báıbishem Kúnimjandy tutqyn etip, Ne kelse oılaryna sony istedi. О́rekpip, órtteı jaılap aınalamdy, Tórt túlik maldy túgel aıdap aldy. Ahmet, Arystandaı tórelerdi Aıtaqtap, tóbetindeı paıdalandy. Baıaǵy bitimdesý, sharttasý da, Qyp-qyzyl ótirik bop, jaıǵa qaldy. Saryarqa-aı, men ishimnen egilem ǵoı, Aldymda ne turǵanyn sezinem ǵoı! Ketemin Torǵaıdan da, Yrǵyzdan da. Moınymdy jaý artyma burǵyzǵan ba?! Úısinge jetip alyp, ásker jıyp, Sóz salyp kórsem deımin qyrǵyzǵa da. Saryarqa-aı, ór tórińde ósken edim, Kóksheniń kók shalǵynyn keshken edim. Jahanda saǵan, sirá, jer jeter me, О́zińdi endi artyma bókteremin. Baýyryn saǵan tósep jylap jatyr, Artymnan eremin dep kóshken eliń! O, táýbe! Men orysqa ustatpadym, Qorqaýy, qorshaýyna miz baqpadym. Kánigi kári qasqyr, sirá aldyrmas, Shynynda, men de soǵan uqsap qaldym. Áýre etip, tıip-qashyp soǵysýmen, Aldamshy, adastyrar iz tastadym. Orystar qanshama ret qańǵyp ketti, Jetetin jerlerine máńgip jetti. Qaıteıin, áıtse daǵy, amalym ne, Jazyqsyz aýyldardy qan ǵyp ketti! Aýdym da Muǵaljarǵa Ulytaýdan. Ál-dármen jasaqtadym árbir shepti. Keterde Muǵaljarǵa tek ketpedim, Býrasyn dushpanymnyń keskektedim. Yzasy Ahmettiń ábden ótken, Men sonyń áskerine bettep keldim. Bir kúni tyrp etkizbeı qorshap alyp, Kórsettim ne ekenin óshteskenniń! Sultandar sol bir qolǵa jıylypty, Keneni ustaı almaı kúıinipti. «A, qudaı, jolymyzdy qyla kór!» dep, Boz shalyp, arýaqtarǵa syıynypty. Aqyry, qyryq tórti ajal qushyp, Sol bir kún ımandaryn úıiripti! Sol kúni olar tozaq túrin kórdi. Dóp kelip, tyrnaǵyma ilingen-di. Saryarqa-aı, sen kýásiń barlyǵyna, Kóterip jatyrsyń ǵoı bul izderdi! Jelińmen jer dúnıege taratarsyń, –– Kimge aıtam, saǵan aıtpaı shynymdy endi?! Men úshin Peterborda bas qatypty. Nıkolaı generalyn qaqsatypty. Patshasy ulyq eldiń uıalmastan, Úsh myń som bir basyma aqsha tikti. Deıdi ǵoı: «Buratana bir halyqtyń Qanisher qaraqshysy basqa shyqty». Kórsettim ózderiniń kórsetkenin, Sol úshin qanshama qan, ter tókpedim. Ordamdy bir aýlaqqa tigip qoıdym, Qalqan ǵyp Muǵaljardyń órkeshterin. Orystyń mekenderin shekte turǵan Talqandap, malyn aıdap, órtep kettim. Men muny saǵan aıtpan maqtan etip, Ár isim turǵan shyǵar haqqa jetip. Qaıratyp qylyshymdy, qaınatty qan. Dushpandar ór tósińdi taptap ótip. Sen úshin sendeldim ǵoı, sherlendim ǵoı, Otyrmyn, mine, mundaı shaqqa jetip. Patshasy biraz tizgin tartyp kórdi. Sandalmaı, dem alýdy artyq kórdi. Bizdegi tutqyndarmen almastyryp, Báıbishem Kúnimjandy qaıtyp berdi. Elshisi «Qatardaǵy sultan bol» dep, Nazdanyp, nasıhatyn aıtyp kórdi. Suraǵam Yrǵyz benen Torǵaıymdy Ulytaý, Sarysýdy tal-qaıyńdy. Esimnen shyqpaýshy edi Esil-Nura, Tósine kóp tıgizgen mańdaıymdy. Ala almaı sonyń birin, qańǵyp qaldym, Saryarqa, túsindiń be jaǵdaıymdy?! Endi men bir ózińe «Qosh! Qosh!» deımin. Kóshken jurt kózdiń jasyn tókpek deımin. Dám jazyp qaıta oralar kún bolar ma, Kári ólip, jas baldyrǵan óspek deımin. Darıǵa-aı, dalamyzǵa lyqsyp tolsaq, О́rteńge qaýlap shyqqan kók shópteıin! Betimdi Jetisýǵa burdym, mine. «Alla!» dep aqboz atqa mindim, mine. Syrtymnan áne bireý suq qadap tur, Artymnan kúl shashpaqshy kólgir neme!.. Kirpikten eki-úsh tamshy domalady-aý, Sen biraq kóz jasymdy kórdim deme!.. Ábýbákir QAIRAN.