Jaýapkershilik júgi qashanda aýyr

Álemde oryn alyp jatqan qıyndyqtarǵa qaramaı, byltyrǵy jyl elimiz úshin tabysty boldy. Atap aıtqanda, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qyzmetine kirisip, DSU-nyń tolyqqandy músheligine ótip, Eýropalyq odaqpen aradaǵy áriptestik pen yntymaqtastyqty keńeıtý týraly kelisimge qol qoıyldy. Eń bastysy – Memleket basshysynyń bes ınstıtýttyq reformasy sheńberinde «100 naqty qadam» Ult josparyn iske asyrý boıynsha júıeli jumystar júrgizilýde. Osy bastamalardy zańnamalyq qamtamasyz etýde Parlamenttiń úlesi zor ekendigin aıta ketken oryndy. Byltyr nendeı sharýalar atqaryldy degen saýalymyzǵa jaýap alý úshin biz Senattyń Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń hatshysy Ertarǵyn ASTAEVPEN jolyǵyp, áńgimelesken edik. – Ertarǵyn Kákimbekuly, Ult josparyn oryndaýǵa depýtattar belsendi aralasyp kele jatqandyǵyn kórip júrmiz. Deı turǵanmen, osyny naqty mysalmen tarqatyp aıtyp berseńiz. – Árıne. Ult josparyn júzege asyrý úshin qajetti 59 zańnamalyq akt qabyldanǵan bolsa, sonyń ishinde 4-eýi Konstıtýsııalyq zań, 3-eýi kodeks, 14-i derbes zań jáne qoldanystaǵy zańdarǵa ózge­rister men tolyqtyrýlardy kóz­deı­tin 38 zań. Bul rette, Parla­ment qaraýyna usynylǵan jalpy zań­dardyń 12-sine depýtat­tar basta­mashy bolsa, 47-si Úkimet tara­pynan ázirlengendigin aıta ketý ke­rek. Zań jobalaryn tal­qylaý ba­rysynda Senat depýtat­tary olar­dyń sapalyq jáne maz­mun­dyq jaǵynan jetildirýdi qamta­masyz etetin 800-den astam eskert­­pelerdi usynypty. Onyń ishin­­de 600-den astam túzetý qabyl­­dan­ǵany taǵy belgili. Komı­tet­­ter jumys toptaryndaǵy otyrystarynda senatorlar ártúrli memlekettik organdardyń zań joba­laryn ázirleýshilermen, Ult­tyq kásipkerler palatasy men ózge de úkimettik emes uıymdardyń ókil­derimen qoıan-qoltyq jumys istep, zańnamany jetildirýge baryn­sha atsalysty. Talqylaý bary­synda Májilis maquldaǵan 7 zań jobasyna ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý qajettiligi týyn­daǵandyǵyn da qaperge sala ket­ken jón. Májilis kelisimin bergen­nen keıin ol túzetýler qabyl­dandy. Sóz reti kelgende, ózim mú­shesi bolyp tabylatyn Qar­jy jáne bıýdjet komıteti 10 zań jo­basy boıynsha jumys istegen­digin de aıta ketken oryndy. – Osy zańdyq qujat­tardyń qaısylary bes ınstı­týttyq reformanyń qaı baǵyt­­tary boıynsha qabyl­danǵan­dyǵy jóninde naqty saraptama bar ma? – Joǵaryda jańa 59 zańnyń qabyldanǵanyn aıtyp kettik. Sonyń ishinde 4 zań birinshi baǵytyna (1-15 qadamǵa deıin) baǵyttalǵan. Al 8-i – ekinshi baǵytyna (16-dan 34-shi qadamǵa deıin), 30-y – úshinshi baǵytyna (35-ten 84-shi qadamǵa deıin), 6-ýy – tórtinshi (85-ten 90-shy qa­damǵa deıin) jáne 11-i – besin­shi baǵytyna (91-den 100-shi qadamǵa deıin) jatady. Bul jerde erekshe aıta ketetin jaıt, sarapshylar álemdegi qolaısyz makroekonomıkalyq jaǵdaıǵa qaramastan, basqarý qurylymyn ózgertý, damýdyń jańa baǵdar­lamalaryn daıyndaý jáne ózge­risterge joǵary deńgeıde daıyn bolý jaıly memlekettiń sheshim qabyldaýy elimizdiń ilgerileý baǵytyndaǵy reıtıngin ózgertý úshin jasalǵan amaly dep baǵalap otyr. Shynynda da solaı. Biz elimizdiń damýy jolyndaǵy bar­lyq kedergilerdi alyp tastap, da­mýǵa dańǵyl jol salatyn alǵy­sharttardy jasaýǵa bel­sene kirisip kettik. Bıyl qara­shada Dúnıejúzilik banktiń Doing Business – 2016 bıznes júrgizýdegi jaılylyq reıtıngi boıynsha baıandamasy shyqty. Eger sol baıandamaǵa qaraıtyn bolsaq, Qazaqstan óz pozısııasyn 12 pýnktke jarsartqanyn kóremiz. Iаǵnı, 41-shi orynǵa turaqtaǵan Qazaqstan bıznes júrgizýdi jeńildetetin shynaıy jaqsartýlar oryn alǵan elderdiń ondyǵyna enip otyr. Bul – úlken kórsetkish, jaqsy nátıje. Árıne, biz osymen toqtap qalmaımyz. Alda áli de kóptegen aýqymdy jumys kútip tur. – Memlekettiń mereıi qyzmet­shileriniń adal da qajyrly eń­beginiń arqasynda artatyny bel­gili. Osy turǵydan kelgende, «Qazaqstan Respýblıkasynyń mem­lekettik qyzmeti týraly» Zań qabyldandy. Endi osy zańǵa qysqasha toqtala ketseńiz. – Iá, bul zańnyń negizgi maq­saty memlekettik qyzmetke kirýmen, ony ótkerýmen jáne toq­tatýmen baılanysty qoǵamdyq qatynastardy retteý bolyp ta­bylady. «B» korpýsynyń mem­lekettik ákimshilik laýazymdaryna azamattardy irikteýdiń jańa júıesi engizilip otyr. Osy «B» korpýsynyń memlekettik ákimshilik laýazymdaryna alǵash ret nemese qaıtadan kiretin azamattar birqatar synaqtardan ótýi tıis. Test tapsyrǵannan keıin úmitker ýákiletti organnyń qorytyndysyn ala otyryp, jeke qasıetterin zerdeleý jolymen baǵalanady jáne jalpy konkýrsqa qatysady. Oraıy kelgende mundaı konkýrstyq irikteý jalpy jáne ishki konkýrstar bolyp bólinetindigin aıta ketken jón. Eń bastysy, memlekettik qyzmetshilerdiń atqaratyn laýazymyna saı bolýyn tekserý maqsatynda «B» korpýsynyń memlekettik qyzmetine kirý kezinde synaq merzimi kózdelgen. – Indýstrııalyq-ınno­va­sııa­lyq saıasat jáne ekono­mı­kalyq ósim salyq saıasatynsyz bolmaıtyny belgili. Osy baǵytta nendeı tetikter qolǵa alynýda deı alamyz? – Ult josparynyń úshinshi baǵyty el ekonomıkasynda túbe­geıli qurylymdyq reformalar keshenin ótkizýmen baılanys­ty 50 qadamdy aıqyndaıdy. Investısııalyq strategııalyq jo­bany iske asyratyn uıymdar korporatıvtik tabys salyǵynan, jer salyǵynan jáne múlik salyǵynan bosatylatyndyǵyn aıta ketý kerek. Osylaısha stra­tegııalyq ınvestorlardy tar­tý men ǵylymı qamtymdy óndi­ris­terdi salý arqyly qaıta óń­deý­shi sektordy barynsha damyt­qanymyz jón. Osy maqsatta «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń keı­bir zań­namalyq aktilerine ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq saıasat máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdyq qujatty qabyldaý arqyly qolaıly ınvestısııalyq ahýaldy qalyptastyrý, naqty óndiristik jobalardy iske asyrý úshin joǵary tehnologııalyq kompanııalardy tartý jáne týrızm ındýstrııasy men energııa servıstik qyzmetter naryǵyn odan ári júıe­li damytý kózdelgen. Ásirese, mem­leketpen transulttyq kor­porasııalardyń qatysýymen bir­lesken kásiporyndar qurý, son­daı-aq, sheteldik ınvestısııalyq qorlarǵa úlestik qatysý da qarjylandyrylatyn bolady. In­no­vasııalyq klasterge qaty­sý­shylar tizbesine sheteldik ınves­tısııalyq qorlar da qosylady. Árıne, munyń barlyǵynda salyq saıasatynyń ózindik yqpaly bar. Deı turǵanmen, áleýmettik álsiz toptardy qoldaýǵa erekshe mán berilip keledi. 2016 jylǵy 1 qańtardan bastap halyqtyń jekelegen sanattary úshin salyq salynatyn kiris mólsheri úshin eń tómengi jalaqynyń 55 eselengen mólsherinen 75 eselengen aılyq jalaqy mólsherine deıin keńeıtiledi. Tarqatyp aıt­qanda, olar: Uly Otan soǵy­sy­na qatysýshy jáne oǵan teńes­tirilgender; I, II jáne III toptaǵy múgedekter; múgedek balalardyń ata-analary, qamqorshysy, asyrap alýshysy jáne basqalar. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, 2017 jyldyń 1 qańtarynan bastap III toptaǵy múgedekter múlik saly­ǵyn tóleýden bosatylady. Sol kezden bastap tólem kózine salyq salynatyn jumyskerdiń kirisi anyqtalǵan kezde mindetti medısınalyq saqtandyrý jarnalary zeınetaqy jarnalary sııaqty salyq shegerimderine jat­qyzylady. – Raqymshylyq jasaý má­se­lelerine qatysty zańnamalyq aktilerge   ózgerister men tolyq­tyrýlar engizilgen-di. Osy bo­ıynsha ne aıtasyz? – Jappaı deklarasııalaýdyń jáne «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń jumys is­teýi­niń bastalýymen múlikti jarııa etý merzimi 2016 jylǵy 31 jeltoqsanǵa deıin uzartylǵanyn bilesizder. Naqtyraq aıtar bolsaq, «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jeke tulǵalardyń kiristeri men múlkin deklarasııalaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» Zań ke­zeń-­kezeńimen engiziletin keıbir erejelerdi qospaǵanda, 2017 jyl­ǵy 1 qańtardan bastap kúshine ene bastaıdy. Birinshi kezekte aktıvteri men mindettemeleri týraly deklarasııany memlekettik mekemeler men kásiporyndar qyzmetkerleri jáne ulttyq kompanııalar jumysshylary usynýy kózdelip otyr. Kelesi kezeńde (2018-2020 jyldar) aktıvteri men mindettemeleri týraly deklarasııany barlyq jeke tulǵalardyń usynýy qarastyrylǵan. Taǵy bir aıta ketpegim, myna «Qazaqstan Repýblıkasynyń keı­bir zańnamalyq aktilerine oń­al­tý jáne bankrottyq máse­le­leri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań «100 naqty qadam» Ult jos­parynyń 56-qadamyn oryndaý sheńberinde ázirlengen. Buryn bankrot dep tanylǵan kásiporyndy jaýyp, jumysshylardy tarqatyp jiberetin edik. Qazir jaǵdaı tipti basqasha qalyptasatyn bolady. Atap aıtqanda, boryshker-ban­krottyń ońaltý josparyn jasaýyn jáne ony barlyq kredıtorlarmen kelisýi zańmen belgilenip otyr. Sonymen qatar, kredıtorlar tarapynan bitimgershilik kelisimdi jasasý týraly sheshim kredıtorlar jınalysynda qabyl­danady. Bul oraıda bankrot tarapynan – múliktiń menshik ıesi jáne bankrottyqty basqarýshy qabyldaıdy. Al bitimgershilik kelisimde bankrot mindettemelerin oryndaýdyń tártibi men merzimderi berilýi qajet. Kelisimdi sot bekitetin bolsa, ony birinshi kezektegi kredıtorlardyń talaptary boıynsha bereshekterdi tolyǵymen ótegennen keıin ǵana bekitetini belgili. Eń bastysy – zańda fırmalyq ataýy men taýar belgisin qosa alǵanda, satyp alýshyǵa menshik quqyǵyn bere otyryp, kásiporyndy tutastaı múliktik keshen dep satý múmkindigi qarastyrylǵan. Osylaısha, bankrottyq jaǵdaıda kásiporyn jumys istep, jumysshylar dalada qalmaıtyndaı jaǵdaılar qarastyrylyp otyr. – Mindetti áleýmettik medı­sınalyq saqtandyrý júıesi buǵan deıin de qurylmaqshy bolyp sátsizdikke ushyraǵany áli esimizde. Osy máseleni túbegeıli sheshý úshin Parlament arnaıy zań da qabyldady. Osy jaǵyna toqtala ketseńiz. – Iá, Parlament tarapy­nan «Mindetti áleýmettik medı­sınalyq saqtandyrý týraly» Zań jaqynda qabyldanǵany belgili. Bul zańdyq qujat Ult josparynyń 80-qadamyn iske asyrýǵa baǵyttalǵan. Bul jerde azamattardyń jekelegen sanattary úshin memleket jarnalarynyń mólsheri (halyqtyń áleýmettik turǵydan osal toptaryna) satylap kóterý arqyly ortasha aılyq jalaqynyń 7 paıyzyn: 2017 jyly 4 paıyzdy, 2018 jyldan bastap 5 paıyzdy, 2013 jyly 6 paıyzdy, 2024 jyldan bastap 7 paıyzdy quraıdy. Jumys berýshiler aýdarymdarynyń mólsheri kiristiń 5 paıyzyn, al 2017 jyldan 2 paıyzdan bastalyp, 2018 jyly 3 paıyz, 2019 jyly 4 paıyz jáne 2020 jyly 5 paıyz bolyp belgilengen. Oraıy kelgende aıta ketý kerek, atalǵan aýdarymdar korporatıvtik tabys salyǵyn esepteý kezinde shegerimge jatatyn bolady. Al jumyskerler jarnalarynyń mólsherlemesi kiristiń 2 paıyzyn, olardyń aýdarymy 2019 jyldan 1 paıyzdy, al 2020 jyldan 2 paıyzdy quraıdy. Bul jerde atalǵan jarnalar jeke tabys salyǵyn esepteý kezinde shegerimge jatady. – Qoǵamda jıi talqyǵa salynatyn memlekettik satyp alýdyń jaı-kúıi qazir qalaı qalyptasýda? Jaqynda, tipti, arnaıy zań da qabyldandy. Onyń artyqshylyqtary qaısy? – Qoldanystaǵy zańmen salystyrǵanda «Memlekettik satyp alý týraly» Zańnyń birneshe jańashyldyqtary bar. Taratyp aıtar bolsaq, munda aldyn ala biliktilikti irikteı otyryp konkýrs ótkizý qarastyrylyp otyr. Sonymen qatar, konkýrstyq qujattamany aldyn ala talqylaý da nazardan tys qalmaǵan. Tek elektrondy formatta ǵana shart jasaý­dy kózdeıtin talap ta zańda kórinis tapqandyǵyn reti kelgende aıta ketken durys. Olaı bolsa, bilikti de áleýetti ónim berýshilerdiń tizilimin jasaý da qaperde bolady degen sóz. Shart boıynsha ónim berýshige tolyq tólem jasaý úshin naqty merzimderdi belgileýdi endirýge qatysty bolatyny da jazylǵan. Reti kelgende jekeshelendirý jáne ekonomıkalyq básekelestikti yntalandyrý jaıyn da sóz ete ketpekpin. Qazirgi tańda sa­tylymǵa 415 nysan qoıylsa, sonyń 228-i satylǵan. Onyń ishinde respýblıkalyq menshikten 11 nysan, al kommýnaldyq menshik boıynsha – 107, ulttyq kompanııalardyń aktıvteri – 60, ulttyq holdıngterdiń aktıvteri – 50. Túsken qarjy týraly aıtar bolsaq, respýblıkalyq bıýdjetke 3,3 mıllıard teńge, oblystyq bıýdjetke 2,9 mıllıard teńge, holdıngterge 67,3 mıllıard teńge jáne ulttyq kompanııalarǵa 2,9 mıllıard teńge. Sondaı-aq, qazir quny 170,5 mıllıard teńgeni quraıtyn 185 nysan satylymǵa qoıylǵandyǵyn aıta ketpekpin. – Tushymdy da qamtymdy áńgimeńiz úshin rahmet. Áńgimelesken Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».