Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń jyl basyndaǵy bul maqalasy, ózi atap ótkendeı, 2016 jyldyń 1 qańtarynan «5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha 100 naqty qadam» – Ult Josparyn oryndaýdyń praktıkalyq kezeńimen tuspa-tus keldi. Men osy maqalaǵa oraı búgingi kúngi álemdik daǵdarys sebepteri men faktorlary aıasynda áńgime qozǵaǵandy jón kórdim. Eń aldymen, basty reformalardyń negizgi ıdeıasy ońshyl-lıberaldyq qaǵıdatqa qurastyrylǵanyn atap ótýge tıistimin. Kezinde belgili bir jaǵdaılarǵa baılanysty, ıaǵnı munaıdyń qymbattaýyna qaraı elimizde eńbek ónimdiliginen eńbekaqy ozyp ketkeniniń kýási boldyq. Bul halyqtyń turmys-jaǵdaıyn kóterdi. Biraq, bul sáıkessizdik bolashaqta halyqtyń turmysyn jaqsartsa da, naryqtyq qaǵıdattarǵa qaıshy keldi. Sondyqtan da ol bolashaqta keri áserin berýi tıis edi.
Mine, qurylymdyq reformalardyń kerektigi osy kezde týyndady. Aıtalyq, bizdiń elde monopolızasııa joǵary bıik deńgeıde bolǵandyqtan da ony joıýǵa qulshyndyq. Ekinshiden, memlekettik sektor ólshemi de tym bıikte turdy. Al osy tusta elimizdegi jekemenshik sektor 40-aq paıyz eken. Prezıdentimiz AQSh-ta jekemenshik sektor 90 paıyz jaǵdaıynda ekendigin, ol eldiń qalaı damyǵanyn san ret mysal etip aıtyp ta júrdi. Sondyqtan da, memlekettik sektordyń úlesin qysqartyp, jekemenshik sektordy kóterý Elbasynyń kózdegen maqsaty sanaldy. Taǵy bir faktor – ekonomıkalyq báseke kóterilip, naryqtyq qoǵamnyń negizgi qaǵıdattarynyń biri retinde kúsheıýi tıisti bolatyn. Bul oraıda quqyqtyq reformalardy júzege asyrýdyń máni orasan zor edi. Atap aıtqanda, sot reformasyn jasap, birqatar kodeksterdi júıeli túrde naryqtyq qaǵıdattarǵa sáıkestendirip jańǵyrtyp shyqtyq. Jeke adamdy qýdalaýdan saqtaý, ekinshiden, jekemenshikti qorǵaý, úshinshi – bıznesti damytý jáne onyń damýyna kepildik berý qaǵıdattary ornyqty. Osy baǵytta Azamattyq kodeks, Is júrgizý kodeksi, Qylmystyq kodeks jańǵyrtyldy. Bul kodeksterdi Batys quptady jáne ony naryqtyq qaǵıdattarǵa sáıkes dep tapty.
Buǵan deıin Qazaqstanda «Jergilikti ózin-ózi basqarý» reformasy jasalǵan, ol jergilikti máslıhattyń depýtattaryna ákimdiktegi keıbir tııanaqsyz qyzmetkerlerdi qyzmetten taıdyrý quqyn berdi. Onda ákimderdi qadaǵalaý máseleleri de qarastyryldy. Taǵy bir mańyzdy baǵyt – dál osy arada saıası reforma qarastyrylmady. Bul bir jaǵynan durys ta edi, óıtkeni, mundaı baǵytta saıası reforma kúsh alsa, aldymen áleýmettik-ekonomıkalyq reformalar jasalýy tıis, ol tııanaqtylyqqa kepildik beredi.
Osy arada qazirgi kezeńdegi elimizge qatysty teris faktorlarǵa toqtalmasa jáne bolmaıdy. Birinshiden, Reseıdiń taıaý arada reforma jasaıtyn oıy joq. Qazir Reseı valıýta «soǵysy», taýarlyq ıntervensııa, «qyrǵı-qabaq soǵystyń» ortasynda. Tól valıýtasyn qulatty, ol bizge áser etti degendeı... Reseı sanksııalardyń astynda, bul da bizdiń damýymyzǵa belgili bir dárejede keri áserin tıgizip keledi.
Sonymen birge, oń faktorlar da joq emes. Qytaıdyń «Jibek joly» baǵdarlamasy bizge belgili bir deńgeıde ekonomıkalyq septigin tıgizýde. Solardyń esebinen biz qarym-qatynastyń kúre jolyn salamyz. Qytaı qazir bizge senimdi ınvestor retinde ózin tanytty. Mundaı qubylys Batystyń da qabaǵyn ashýda.
Endi neǵaıbyl faktorlarǵa toqtalaıyn. Ol búgingi álemdi eleńdetken ásire ıslamshyldyq faktor, onyń taǵdyry men aqyrynyń qalaı bolaryn biz áli bilmeımiz. Iran faktoryn da osy sanatqa engizýge bolady. Taǵy bir neǵaıbyl faktordyń ishine Ýkraınanyń jaǵdaıyn, Sırııadaǵy búgingi ahýaldy kirgizer edim. Biz qazir munaıdyń baǵasyn bilmeımiz, kóterile me, tómendeı me, ol da – neǵaıbyl...
Demek, búgingi kúnniń álemdik talaptaryna saı bizde balamaly máseleler bar, reformalar jasalyp jatyr. Iаǵnı, soǵan qaramastan, bizder, birqatar faktorlardy únemi esepke alyp otyrýymyz kerek. О́z basym Prezıdenttiń jańa jyldaǵy alǵashqy maqalasy osyndaı ǵalamdyq faktorlarǵa naqty jaýap dep sanaımyn.
Ázimbaı ǴALI,
tarıh ǵylymdarynyń
doktory, professor.
ALMATY.