Sáden qart pen shúrippe

4 jasynda shekara asyp, 70 jyldan keıin týǵan Otanyna oralǵan – aýǵandyq, pákistandyq, saýdııalyq... búgingi – qarapaıym ǵana qarasaılyq qarttyń basynan keshkenderi – Aaa…aı... men qazaqpyn!!! Muzdaı kıinip, eki qatar sirese sap túzep turǵan áskerdiń shebin bar ekpinmen buza-muza janushyryp, alǵa umtyldym. «Iа ólim, ıa ómir!..». Qas pen kózdiń arasynda bilegime shap berip jarmasa ketken jaýyngerler tyrp etkizbeı ustaı aldy. Qulaǵyma shúrippeniń syrt-syrt etken tanys daýsy anyq jetti. Alla-taǵalam jar boldy, sol shúrippeler basylmady. Sonda da eshteńeden qaımyqpadym, aýzymdy jappaı aıqaılaı berdim. «Men qazaqpyn... aı... qazaqpyn!..». Koroldiń záýlim saraıynyń bıik baspaldaǵynan tómen qaraı túsip kele jatqan asa mártebeli myrzalar tosyn shyqqan daýysqa selt etti. Taý kóterer dııýdaı bir jas jigit kókten tústi me, jerden shyqty ma... týra qarsy aldymda qolyn jazyp kóldeneńdep tura qaldy. «Aıqaılaǵan siz be?! Qazaqsyz ba?» dedi qazaq tilinde. «Qazaqpyn...» Daýsym qarlyǵyp, únim shyqpaı, kemseńdeı berdim. Soldattar qolymdy bosatty, mańdaı aldym ashyldy. Korolmen qoshtasqan qazaq patshasy qasyndaǵy tizilgen nókerlerin ertip, týra maǵan qaraı bet aldy. Júregim atqaqtap, aýzyma tyǵylyp barady. –Assalaýmaǵaleıkým, aqsaqal! Oý, bul jerde qazaqtar qaıdan júr? – dep jaqyndaǵan qazaq patshasy meni qushaqtaı alǵany sol eken, tilim baılandy da qaldy. Kózimnen jas ketti pora-pora bop... aǵyl-tegilmin. Qushaǵyn bosatqan myrzanyń túsi sondaı shyraıly da jyly eken: «Aqsaqal, sabyr saqtańyz, sabyr saqtańyz!.. Munda qansha úı barsyzdar? Apyraı, munda turyp jatqan qazaqtar týraly buryn-sońdy estimegen ekenbiz?» dep jatty. «Qazaq patshasy Nursultan Nazarbaımen ol 1994 jyldyń qyrkúıeginde alǵash ret Saýd Arabııasy Koroldigine resmı saparmen barǵanynda osylaı ushyrasqanbyz» deıdi keshegi saýdııalyq, búgingi Qazaq eliniń azamaty 90-nyń tórinde otyrǵan Sáden ata Seıdalyuly. Saltanat shebin buzýǵa áreket jasaǵan oqys qımyly úshin Koroldiń kúzet áskeriniń oǵyna ushpaǵanyna qarttyń osy kúnge deıin tańy bar. Mártebeli patshalar kezdesýiniń saltanatty jaǵdaıy ústinde shalt qımyl jasaǵan kez kelgen pendeńiz oqqa ushýy tıis edi... * * * Almatynyń ájeptáýir degen áýejaıynyń ózi sheteldik alyp ushaqtar dońǵalaǵynyń dúrsilin aýyrsynyp, úırene almaı, mazasyzdaý hal keship jatqan kúnder... 1997 jyldyń 10 qyrkúıegi. Ál-Mámlıákatý ál-’Arabı́ıatý as-Sa’ýdı́ıatý (المملكة العربية السعودية‎‎) elinen – bizdińshe aıtqanda, Saýd Arabııasy memleketiniń astanasy Er-Rııad shaharynan shyqqan «Eırbas-A320» alyp ushaǵy Ystambulda az-kem aıaldap alyp, Almatyǵa túske taman taban tiredi. Jańa ǵana kókten túskenimen kúmpıip kók tirep turǵan alyp ushaqtyń myna turysy da tańsyq. Kúmisteı jalt-jult etken jolaýshylar laınerinen 100 qaraly sheteldik qazaq ubap-shubap, asyqpaı-saspaı, dabyrlap túsip jatty. Bala-shaǵalarynyń da, ózderiniń de qazaqshasy shala-pula, túsiniksiz bir tilderdi qosyp sóıleıdi. Báriniń júzderi totyqqan tárizdi bul qaýymnyń tym ystyq jaqtan kelgeni birden ańǵarylady. Ústerinde – bizdiń balalarymyz áli kıip úlgermegen kil aǵylshyn árpimen shımaılap tastalǵan jazdyq kıim. Apalardyń basynda etegine deıin shubatylǵan uzyn aq oramal. Qyz-kelinshekter qara-qońyr, neken-saıaq ashyq tústi gúldi oramalmen betterin jaýyp, uzyn etek, keń kóılek kıgen. Al er azamattarynyń orta jastan asqany bar, oǵan jetkeni bar, barlyǵynyń ústindegi kıim úlgileri bir – bastaryna appaq sálde oraǵan, etekterin boz tústi aljapqyshpen japqan. Endi bireýleriniń áıgili Arafattyń tarǵyl sáldesin basyna qalaı bolsa solaı oraı salǵany da qyzyq kórinedi. Biz úshin bári qyzyq, bári tańsyq! Bular ózderi shynymen qazaq pa? Shynymen-aq sono-oý Arabstannan, shynymen-aq kádimgi ata-babalarymyzdyń aýzynan túspeıtin qasıetti Mekke-Medınanyń ózinen kelip tur ma? Onda neǵyp júrdi eken? Halyqaralyq áýejaıdaǵy jolaýshylarǵa qoıy­latyn kedendik kedergi-baqylaý alynyp tastaldy. Erekshe mártebege ıe el patshalary men sheteldik asa qurmetti meımandarǵa ǵana ashylatyn «jasyl dáliz­ben» júrip ótken qandastarymyzben áp-sátte aralasyp-quralasyp, máre-sáre boldyq. Olar da, biz de jatsynbadyq! Tanıyq, tanymaıyq bas salyp qushaqtasyp jatyrmyz. Qalyń nópirdiń arasynan 81 jastaǵy Qýanbaıuly Jarylqap pen jasy 75-ke taıaǵan Seıdalyuly Sáden esimdi aqsaqaldardy surastyra júrip taýyp aldym. Almatyda jańadan ǵana qurylǵan Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń jýrnalısterge aldyn ala usynǵan tiziminde osy eki azamattyń erekshe «belgilerine» birden nazarym aýyp qalǵan. Arabstandyq bul eki atamyzdyń da eki áıeli, uzyn-sany on úsh pen on segizdiń arasynda artynan órgen bala-shaǵalary bar. Almatynyń áýejaıy áýejaı bolǵaly mundaı qýanyshty qaýyshýdy kórmegen shyǵar deımin. Aeroport – azan-qazan. Áńgime arasynda óz aýzynan estip naqtylap alaıyn degen nıetpen Sáden atadan «Qansha bala-shaǵańyz bar?» dedim. «Eki balam bar» dedi aqsaqal mańdaıyn japqan sáldesin sál ǵana qozǵap qoıyp, miz baqpastan. Kishkene kózderi jyltyrap «Ony qaıteıin degen ediń?» degendeı maǵan tańdana qaraǵan syńaıly. «Keshirińiz, – dedim men beıtanys qandasymdy mazalaı túskenime qysylyp, bir jaǵy jaqtyrmaı qalmas pa eken degen dúdámal oımen, «Myna jerde eki áıelińizben qosa otbasynda on bir bala bar dep jazylǵan...» dedim qaýymdastyqtyń tańerteń bizdiń qolymyzǵa ustatqan qos paraǵyn kórsetip. Aqsaqal saspady: «E-e... Alla-taǵalam bergen eki ul bala bar, qalǵany nashar ballar ǵoı!..». Sáden atanyń jaýabyn shyn kóńilmen kúlip qabyldadym. Biraq, aqsaqaldyń «nashar ballar» degen sózi umytylmastaı bolyp este qalyp qoıdy... Sol kúni Almatynyń kúlli qazaq jýrnalısteri «ýyldap-shýyldap», qýana-qaýmalasa júrip, ystyq jaqtan – qasıetti Medınadan kelgen qandastarymyzdy sap túzegen qyzyl «Ikarýstarǵa» otyrǵyzyp, qol bulǵap Shymkent shaharyna shyǵaryp saldyq. Úkimet sheshimi sondaı. Qandastarymyzǵa arnap burynǵy kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe jataqhanasynan jaı daıyndalypty. * * * Qaskeleń qalasynyń kúnshyǵys aýmaǵynda kezinde jer aýdarylyp kelgen meshettik túrikter úı arasynan ıt ótpeıtindeı etip ıyq tirestirip tyǵyz jaılar salyp, jaıǵasqan aýmaq bolýshy edi. Sol aýmaqta «Túrkııalyq qazaqtar úlken meshit turǵyzypty» degendi estidik. Jasyratyn nesi bar, aýqatty qazaqtar Qaskeleńniń túrik qaýymyna syı jasaǵan eken ǵoı degen oı birden sap ete tústi. Ádeıi izdep bardyq. Meshittiń ımamymen jolyǵyp derekti fılmge beınematerıal túsirýge ruqsat aldyq. Bul kezde aýlasy keń úlken meshittiń aldyna juma-namazǵa jınalǵandardyń qarasy kóbeıe bastaǵan. Kópshilik arasynan bastaryna shalt baılanǵan arafat oramal, tizelerin jaýyp turǵan aýǵandyq boz aljapqysh, qońyrqaı tústi jeńsiz beshpet kıgender kózime túskende, tańyrqap turyp qaldym. Qazaq tiliniń yrǵaǵyn buzyp sóıleıtin jastar jaǵy bizdi dereý qaýmalap aldy. «Habardansyzdar» ma?» «Joq...». Farah pen Muhammmadtan estip-bilgenimiz, dál qazir Qaskeleńde, ol – 2001 jyl edi, saıdyń tasyndaı saqyrlaǵan 500-ge jýyq shetelden kelgen qazaq jas­tary turady. Barlyǵy Almatynyń «baraholkalarynda» jumys isteıdi. Juma-namazǵa mindetti túrde osynda jınalady. Jigitter qazaqsha-oryssha jazyp-syza almaǵandyqtan qınalyp júrgenderin aıtty. Jón surasa kelip bulardyń birqatary Túrkııada, birqatary Saýd-Arabııasynda dúnıege kelgen qandastarymyz ekenin bildim. Báse-e-e!.. «Páli, anaý otyrǵan sáldeli qart Sáden ata emes pe?!». ...Biz sonda Shymkentke shyǵaryp salǵan barsha «saýdııalyq» qazaqtar aınalasy 3-4 jyldyń ishinde taıly-tuıaǵy qalmaı Qaskeleńge túgel kóship kelipti. Munda daıyn turǵan baspana joq, úı-jaıdy óz qara­jattaryna satyp alǵan. Munarasy kók tiregen myna záýlim meshitti óz kúshterimen turǵyzǵan. Tirshiligin jasap, namazyn oqyp, jańa ómirge beıimdelýdiń úlgisin tanytqan, shirkin, bizdiń qandastar! Namazdan soń Sáden ata Seıdalyulyn qolqalap otyryp úıine bardyq. Sońǵy kezdesýde áńgimesine qumartyp qalǵan keıipkerim bizdiń bul «basqynshylyǵymyzdy» unatpaı qalǵan sekildi. Aýlada turyp áńgimelestik. Kenet, kózime tiktep qarap: «Sen bala meniń sońymnan qalmaı qoıdyń... ne izdep júrsiń, a?» degeni-shi... 70 jyldaı Otanynan tys jerde hareket etip, kún keshken, ómirdiń taýqymetin aıaýsyz tartqan qandasymnyń taǵdyry men úshin ǵana emes, búkil qazaqtar úshin qyzyqty ekenin aıta bastap edim, sózimdi bólip: «Nesi qyzyq?.. Alla taǵa­lanyń peshenemizge jazǵan hammasyn kórdik» dedi jaıbaraqat. «Búgin kóńil-kúıińiz bolmaı tursa, kelesi joly keleıik, Sáden ata...» degende baryp qarttyń qabaǵy sál-pál ashyldy. Arabstanǵa Qazaqstan Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaev alǵash barǵanda Korol saraıynyń aldynda basyn báıgege tikken, kóshtiń basyn Qazaqstanǵa burǵan ózi ekenin sonda aıtqan edi atamyz... – Qazaǵymnyń patshasy bolady eken, ol meni qushaqtaıdy eken degen oı úsh uıyqtasam túsime kirip pe? Esim aýyp qaldy. Saqalymdy jas jýǵan. Qusha­ǵynan bosatyp: «Munda qansha úı barsyzdar?» dep qaıta surady. «17 otbasy, ár qaısysynda on-on besten jan bar, taqsyr!» dedim. Qalanyń syrtyna taman Koroldiń patshalardy kútetin úlken jaıy bar eken, «Barlyǵyńyz syımassyzdar, ishterińizden on kisi iriktelip, erteń osyndaı ýaqytta sol saraıǵa kelińizder, otyryp áńgimelesemiz» degen áńgimeni Nursultannyń óz aýzynan estip, qýanyshymyz qoınymyzǵa syımaı úıge qaıttyq. Medınadaǵy qazaq otbasylarynan on kisi saılanyp, mezgilinde patshamyzben júzdesýge bardyq. Ondaı qurmetti pándeńizdiń barlyǵyna birdeı kórý jazbaǵan shyǵar. Esimiz shyǵyp ketti. Sonda Nursultan Nazarbaı maǵan qarap kúlimsirep: «Al, aqsaqal, biz myna qaladan elshilik ashaıyq dep jatyrmyz. Ony myna jigit basqarady. Elge kelem degen qansha kisi bolsa da qarsylyǵymyz joq. Osy jigitke habarlasyńyzdar! Sizderdi kútemiz!..» dep batasyn berdi. Nursultan patshamyzdyń arqasynda, ınshalla, ti­legi­miz oryndaldy, nıetimizge jettik... Sáden Seıdalyuly tórt jasynda shekara asqan. Asharshylyq kezinde Qyzylordanyń Qarmaqshy aýmaǵynan údere kóshken aǵaıyn-týmalarymen birge josyp Mazarı-Sharıften (Aýǵanstan) bir-aq shyǵady. Sodan 60 jyldan asa Aýǵanstanda ómir súrgen. Atadan jalǵyz. Aqsaqaldyń sýyrtpaqtap aıtqan osy áńgimeleriniń ózin olja kórgenbiz. ...Arada úsh jyl ótti. Qaskeleńge qaıta bardyq. Bul joly Sáden ata áriptesim ekeýmizdi úıge kirgizip, tórge otyrǵyzdy. Boıjetken saıyn júzderin qap-qara oramalmen qymtaı túsken Sáden atanyń «nashar ballary» dastarqan jaıyp qoıypty. Dóp-dóńgelek etip erekshe ádemi pisirilgen taba nannyń ıisi tanaýdy jaryp barady. Baıqaǵanym, burynǵydaı emes, aqsaqal da azdap maǵan baýyr basyp qalǵan sekildi. Juma edi. Kezdesken jerimiz ádettegideı – Qaskeleńniń meshiti. Kópten kórmese de, «Á, bala, kep qaldyń ba?» dep birden tanydy. Qyzyq! Shaı keldi. Otaǵasynyń oń tizesin basyp úsh jasar qara domalaq bala jaıǵasty. Aty – Omar. Sáden atanyń 80-ge qaraǵan shaǵynda dúnıege ákelgen kenjesi... «Qazaqstanǵa kelgende áıeldiń ishinde 3 aılyq bala bar edi. Osyndaǵy dárigerler ishtegi bala tórt aıǵa tolǵanda basyna ınemen dári egip, óltirip aldy» dep, keıistik bildirdi aqsaqal. «Omar sodan keıin týǵan bala...». Osydan úsh jyl buryn bizdi úıine kirgizbeı, aýladan qaıtarǵan atamyzdyń syry ashyldy... Jamal apaı úndemeı shaı quıyp otyr. Qazaq tili degende tóbesiniń sáýle óterdeı ǵana sańylaýy bar áriptesim – beıneoperatorym Nıkolaı Sýdakov bir qyzyq áńgimeniń bolyp jatqanyn ishi sezgen sekildi. Tyqyrshyp otyr... Ol da maǵan ilesip qansha jyldan beri aqsaqaldyń «zertteýshisi» bolyp keledi emes pe?! * * * – Mazarı Sharıf shaharynda men jaman turǵan joqpyn. О́ıtkeni, Úkimet jaǵyndaǵysy da, Úkimetke qarsylary da maǵan kelip shúrippesin túzetip, myltyǵyn jóndetip alar edi. Syıly boldym. Bir márte úkimet «jaýdyń myltyǵyn jóndeısiń» dep qamap tastady. «Kúshtegen soń kelistim» dep em, bostandyqqa shyǵardy. Atyp ta tastar edi, muqtaj bolǵan soń basymnan sıpap ustady. Kúlli Mazarı-Sharıfte shúrippeni menen asyp eshkim ońdaı almaıtyn. Aýǵanda qarý qat... Keńestermen eki aradaǵy jaǵdaı tipti ýshyǵyp ketkende Pákistanǵa kóshtik. Onda da hálim nashar bolǵan joq. Sol qyzmetti atqardym. ...Neshe jyl Aýǵanstandaǵy alasapyran soǵysty basynan keshirse de, Pákistan shekarasynda oq pen ottyń arasynda otyrsa da atamyzdyń janyn jegen jalyz-aq armany bolypty. Alla-taǵaladan jatyp-jastanyp suraǵany – «artymnan tútin tútetip qalar bir tuıaq ber, bir ul ber... jat jurtta atym óshpesin...» deıdi eken. Meniń qolqalaýymnan keıin manadan beri ınabat ustap otyrǵan Jamal apam áńgimege aralasty... «Oqyǵan joqpyn. 8 jasymda anam qaıtys boldy. Ákem Aýǵanstannyń ózbegi edi, tórt aǵam bar... Osy bedeldi kisi óltirmes dep meni 12 jasymda bizdiń shalǵa kúıeýge berip jibergen ǵoı». Áńgimesi qyzyq, biraq, dál osy arada Jamal apanyń kil sandardy tizip aıtqandaryn júıeleý úshin arıfmetıka ilimine amalsyz júginýge týra keldi... Jamal bosaǵadan attaǵanda ajyny – Sahan apa 9 qyz týyp, onyń tórteýi shetinep ketken kez eken. Jamal bul úıdegi balalardyń emshektegisimen qosqanda 6-shy qyzy bolyp júredi. Sodan... jas kelinshek arasy úsh-tórt jyldyń ishinde úlken úıge taǵy úsh qyz syılap úlgeredi. Qudaıdyń basqa salǵany, ne isteıdi?! «Pyshaǵyn jalańdatyp bizdiń shal «Qyzdardyń barlyǵyn dalaǵa laqtyryńdar» dep bir kúni ashýǵa minip, bárimizdiń boz-boranymyzdy shyǵaryp dalaǵa qýyp shyqty. Aıqaı-shý shyqqan kórshisiniń aýlasyna bas suǵa almaı, syǵalaı-syǵalaı qarap ketken aǵalarymnan da qaıyr joq, bir Allaǵa jalbarynyp jylaı-jylaı men qaldym...». Jamal apaı ótken kúnderdi jymıyp eske aldy. Pákistandaǵy da jaǵdaı ýshyǵyp bara jatqan soń Sáden otbasy qalyń kópshilikpen Saýdııaǵa, tup-týra Medınanyń ózine kóshedi. Allanyń syıy bolar, Qasıetti jerdiń kıesi shyǵar, sol jyly kúzge salym Jamal Nurhamatqyzy shekesi torsyqtaı ul týady. Bul 1989 jyl. Muhammed Paıǵambardyń elinde dúnıege kelgen, zaryǵyp kórgen qamshy ustar azamatyna Sáden ata aǵaıyndy jıyp, Mahmad dep azan shaqyrtyp at qoıady. Medına bul otbasyna shyn máninde qut boldy: 91-shi jyly dúnıege ekinshi ul Ahmad, 93-te Sálıma, 95-te Ámze, 97-de Fatma keldi dúnıege... 2001 jyly týǵan qazaqstandyq Omarmen, mine, bir dastarqanda otyrmyz! * * * – Medınada jaqsy syılasqan bir aýǵan shaly maǵan jergilikti aqshamen 5 myń pul qaryz edi. Baı bol, jarly bol, pende úshin qaryzdy qaıtarý – paryz. Sonda bir qyzym turatyn edi, sol arqyly «pulyn alsyn, ólsem moınymda keter» dep sálem aıtypty. Almatydaǵy meshitke soǵyp, ájilikke baratyn topqa ilesip – Medınaǵa bir kúnde attandym da kettim. Atam kibirtiktep, áńgimesin úze bergen soń ádette­gideı taǵy da apama qolqa saldym. – Úıde sol jaqtan alyp kelgen, tyǵyp júrgen 2000 dollardaı aqsha bar edi. Qyzdarymyz bolsa pisip otyr... Sonyń 1500-in berip, shyǵaryp saldym. Bir tıynsyz typ-tıpyl bolyp qaıtyp keldi. Aıaq qoly isip ketken. Súıretilip áreń jetti. Záremiz zár túbine ketti, áıteýir, janynyń aman qalǵanyna qýandyq... – degen Jamal apam kádimgideı muńaıyp qaldy. Áńgime bylaı bolǵan. Aýǵandyq qurdasy zamandasyn qýanyp qarsy alyp, qaryzyn qaıtarady. Medınada qazaq, ózbek, aýǵan azamattary jınalatyn ál-Zahırı meshitinde namazǵa jyǵylyp, arqa-jarqa bolǵan hamma aǵaıyn eki kún syr aıtyp sher tarqatady. Qımastarymen qoshtasyp, eki shabadandy aýzy-murnynan toltyryp kóńili jaılanyp kele jatqan qazaq azamatyn Er-Rııadtan Ystambulǵa ushatyn áýejaıda polısııa toqtatady. Qazaqstannan barǵan top basshysy Ermekpaı Sáden ataǵa shúıligip, «Sizdiń eki áıelińiz bar ma edi?» dep suraıdy. «Iá, bar edi...» deıdi Sáden ata, oıda túk joq. Bary osy. Shekaralyq bekette Sáden Seıdalyulynyń qolyna kisen salynady. Qazaqstannan kelgen top «dymǵa» túsinbeı, durystap qoshtasa da almaı kete barady. Sáden atanyń bar biletini: «Eki áıeli bar...». «Bul arabtarda 4 áıelge deıin bar. Qolyna kisen salmaı-aq tizilip júr ǵoı... Bul ne boldy...» dep ári-sári oı keship úlgergenshe Saýd-Arabııasynyń astanasy – Er-Rııadtyń túrmesinen bir-aq shyǵady. Túkke túsinse buıyrmasyn. As-sýyn ákelip berip turǵan. Baıqaıdy, kezdesýge shaqyratyn oılary joq. «Arab tilin bilmeımin. Ne aıtqandaryn túsinbeımin. Sóıtip júrgende kúzetshiniń biri meniń baǵyma qaraı pákistandyq bir jas jigit bolyp shyqty. Ne úshin qamalǵanymdy sol jigit táptishtep aıtyp berdi. Arabtar shekaradan apıyn alyp ótpek bolǵan qytaı men mońǵol áıelin ustaıdy. Solardy meniń qatynym dep tańǵan. Bári de til bilmegenniń pálesi ǵoı, bizdi arly-beri súırelep júrgen kóshbasshymyz Ermekpaıǵa qatty qapa boldym. Sózge kelmeı, jat jurtta tastady da ketti. Kúzetshi pákistandyqqa «Oıbaı, meniń eki qatynym bar, bireýi – Ystambulda, bireýi – Qazaqstanda, Kaskeleńde turady. Olar munda aıaq basqan joq...» dep zarlap otyryp túsindirdim. Arada eki kún ótken joq álgi pákistandyq kúzetshi bala meni ushaqqa ózi otyrǵyzyp saldy. Musylmandyq degen sol. Qaltama azdaǵan pul sap berdi...». – Jaqsylyqty uldan kóresiń be, qyzdan kóresiń be degen ǵoı. Úlken qyzymyz Ystambulda turady, baqýat, bizge qaraılasady. Anamdaı bolǵan ajynym – sol qyzdyń qolynda, «Almatyǵa alyp ketińder, balalardy saǵyndym» dep kúnde telefon shalady. Jol tússe kep te qalar... – degen Jamal apa otaǵasyn endigári myna turǵan Almatyǵa da attap bastyrmaıtynyn bizdiń kózi­mizshe atamyzǵa estirte eskertip qoıýdy da umytpady. Betinen nury tamǵan aqsaqal buǵan kelisken syńaı­da, aýzynda Allasy... qolynda – Qurany. Osy kúni Sáden qart erekshe meıirimdi edi. Aýǵan myl­ty­ǵynyń shúrippesin ońdaıtyn sheberdiń altyn-kúmisten san-alýan syrǵa-saqına, áshekeı buıymdar quıatyn ustalyǵy da bar eken! Qartyńyz jupyny saraıdyń ishindegi balalardyń nápaqasy úshin jasap alǵan mıkro-stanogyn da kórsetti... Tórt jasynan jat-jurttyq bolǵanyna qaramastan ana tilin umytpaı, kerek dese ana tilinde bir-eki shýmaq jyr shýmaqtaryn shashyp jiberetinin qaıtersiz?!. Jarattyń Patsha-qudaı, zúljalal-aq, Qudaı-aý... Qurmetiń mynaý, rahmatyń qansha!? Úmit bar tirshilikten jan barynsha! Etesiń bas pendeńdi pasha-pasha, Bar pendeń júr etegin asha-asha. Jaǵamdy neshe tiktiń, neshe jyqtyń, Qasiretin tartyp turmyn aýyr júktiń. Qatpaǵan qaýyrsyndaı bala-shaǵa Ishinde otyrmyn mynaý qalyń shoqtyń... Al kerek bolsa, al buǵan ne dersiz? Ananyń sútimen engen ana tili 90 jyldan soń osylaı jyr tolǵap tur! Toqsan degen jastyń naq tórinde otyrǵan aqsaqaldyń kúlli óz ómiri týraly tolǵamy osyndaı bolyp bir shýmaqqa syıypty! Ǵajap! «Zúljalal» degen ne degen saýalyma qart «Zúljalal degen – zúljalal» dep ózime tańdana qarady. Bir árpin de buzbaı qaǵazǵa túsirdik. (Zúljalal – arab tilinde Alla-taǵalany madaqtaý – avt.) Bul joly, tipti, qoshtasarda ózi «Endi qashan kelesiń...» dep qaldy qart. «Qudaı qalasa...» dep qoshtastyq. Kóz aldyma 1997 jylǵy Saýd Arabstanynan kelgen sol bir qazaqtar kóshi, Alma­tynyń áýejaıy eles berip ótti... Jat elde tarydaı shashyrap júrgen qandastarymyz Otanǵa kezek-kezegimen qonys aýdaryp jatqan. Myna kóshtiń ereksheligi sol – Qasıetti Medına shaharynan barlyǵy 18 otbasy, uzyn sany 110 qazaq elimizdiń sol tustaǵy astanasy Almatyǵa taban tirep edi. Elimizdiń bas gazetiniń sol kezdegi tilshisi – osy joldardyń avtory sonda «Arabstannan kósh keldi» («Egemen Qazaqstan», №221 (21686)11 qarasha, seısenbi,1997 jyl) degen qýanyshty habarmen maqala jazǵan edi... Keıinirek, Almaty áýejaıyndaǵy qaýyshýdy beınetaspadan kórgen tegi ırlandyq AQSh jýrnalısiniń aýzyn-ashyp, kózin-jumyp «Saýd Arabııasynyń jerin tastap, Qazaqstanǵa kelip jatyr ma... qalaısha?» dep ań-tań kúıde bas shaıqaǵany da kóz aldymda. Jýrnalıstiń ondaǵy oıy sol jyldarda jer ujmaǵyndaı bolǵan – Saýdııa elin tastap, ekonomıkasy quldyrap, kelimsekteri tym-tyraqaı bolyp tarap, daǵdaryp jatqan Qazaqstanǵa ne izdep keldi eken bul otbasylar degeni edi. Qazaqtardy týǵan jerdiń topyraǵy tartqanyn qaıdan bilsin?! * * * Sáden ata Seıdalyuly men onyń búgingi aýyldastary týraly qazaqstandyq, sondaı-aq, sheteldik jerseriktik telarnalar arqyly da talaı-talaı dúnıe jaryq kórdi. Jýrnalıster arasynda shetelden kelgen qandastarymyzdy izdegende alysqa barmaı, Almatynyń túbindegi Qaskeleńge tartyp ketý sodan qalǵan. Máskeýdiń «ORT-1» telarnasynyń Almatydaǵy tilshisi Ázıza Qaıymbek telefon shaldy. «Sizdiń Saýdııadan kelgen, 82 jasynda bala súıgen bir keıipker atańyz bar edi ǵoı...» deıdi. «Iá, Sáden ata Seıdalyuly...». «Shetelden kelgen qazaqtar týraly keńeıtilgen sıýjetke paıdalansam dep edim... Qalaı tabamyn, kómektesińizshi...». «Qaskeleńdegi meshitten...». Ázıza meniń sálemimdi umytpapty, eki kúnnen soń qaıta telefon shalyp tur. – «Sýpermen» atańyzdy kórdim... Sálemińizdi aıttym, qulaǵy estimeıdi... Aıqaılap sóıleıdi... О́zi ne aıtqanyn bilmeıdi... Biraq, otbasyn, bala-shaǵasyn taspaǵa túsirdik... Taǵdyry tańǵajaıyp aqsaqaldyń saýlyǵyna qýanyp, kóńilim jaılandy. Ázızanyń tasur-tusyr áńgimesine tiksingenmen, mysqyldasa da taýyp aıtqan bir sózine erekshe súısinip qaldym. Shynynda da – bul kisige «super-man» laıyq ataý. Myqty adam! Sáden ata – Sýpermen!.. Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan». ALMATY. Sýrette: Sáden SEIDALYULY. 2006 jyl. 82 jas­ta. Qaskeleń.