Kóńilden kóshpes bir beıne

Sazynan góri nazy basym ejelgi bir erkeleý ánde «Jerden altyn tapqandaı qýanamyn...» dep keletin edi. О́z basym eshqashan altyn tapqan emespin. О́zimizdiń Aqbaqaıdan da, ótken zamandarda atys-shabys kóp bolǵan Amerıkanyń Koloradosyndaǵy Sary ózeninen de altyn kórgenimmen, sol altyndy alyp, jınap jatqandardyń arasynan qýanyshtary qoınyna syımaı, alqynyp turǵanyn baıqamappyn. Sondyqtan, qýanyshtyń ondaı túri maǵan beımálim. Bul, árıne, qýanysh ataýlydan maqrum ári beıhabarmyn degendi bildirmeıdi. Qudaıǵa shúkir, ara-tura shuǵylaly da shýaqty shaqtar ushyrasyp turady. Sonyń birine jaqynda oılamaǵan jerden oqys kıliktim. Altyn tapqannan emes, álbette... Kitap tapqannan! Kitap bolǵanda da, ishinde bos madaq, jylbysqy sózden ózge ilip alarlyqtaı eshtemesi joqtyǵyna qaramastan, qaltalylar altynmen aptap, áspettep shyǵaryp jatqan qampıǵan qalyń tom emes, jupyny qaǵazǵa basylǵan jup-juqa, bar bolǵany elý bes-aq bet, kólemi tós qaltaǵa syıatyndaı kishkene kitapsha ǵana... Iá, men ony kóp jyl izdep edim. Úıdegi júzdegen kitaptar ishinen. Bárin san ret aýdarystyryp, aqyry, tappaı sharshap qoıǵanmyn. «Iаpyraı, odan mende... Bálkim, tipti, mynaý jaryq dúnıede qalǵan jalǵyz belgi, jádiger sol edi, joǵaldy-aý, joq boldy-aý!..» dep ókingem. Ári «Onyń rýhy aldynda paryzym bolsa, ol da oryndalmas endi eshqashan!» dep kúıingem... Qudaı jarylqaǵanda, jaqynda Tolstoıdyń on jetinshi tomynyń ishinen shyǵa kelgeni! Bet-kelbeti týysqan tatar halqynyń qyrshyn ketken qaharman aqyny, ataqty «Moabıt dápteriniń» avtory Musa Jálılge uqsas azamattyń sýreti men «Ámın Fatıhov. Meniń altyn bosaǵam» degen sózder kózime ottaı basyldy. Iá, ánde aıtylǵandaı, tap bir altyn tapqandaı qýanyshqa keneldim de qaldym. San jyldardan saǵynyshqa aınalǵan aǵamen qaıta qaýyshqandaı halge tústim... «Qalamy qarymdy, júregi daryndy inim Arǵynbaıǵa. Osy jurt armanym kóp deıdi ǵoı... Boıymyzǵa az ba, kóp pe, talant darytqan aýylymyz Qarasý men qadirmendi halqy­myzdyń senimine laıyq azamat atansaq, odan artyq arman ne?.. Á.Fatıhov. 15.03.1972. Jambyl q.» Mine, ǵajap! Kitapshanyń syrtynan Ámın aǵanyń syrt beınesi kórinse, mynaý shaǵyn qoltańbadan-aq onyń ishki jan dúnıesi, myna ómirdegi basty nysanasy alaýlap kózge uryp turǵan joq pa?! О́zine de, maǵan da eń aldymen basqany emes, týǵan eldiń seniminen shyǵýdy tilepti. Osyndaı uly da qasıetti muratty búkil bolmysynyń altyn arqaýy etken, ózimnen bes-alty jas úlken Ámın aǵam ekeýmiz bir aýyldyń: shyǵysynda Sámbet toǵany, batysynda Qarasý kóli syndy qos sýdyń arasyndaǵy ystyq uıanyń – túlekteri edik. Ábekeńniń ákesi Fatıh aqsaqal sonaý ótken ǵasyrdaǵy qyzyl tóńkeristen keıin Edil boıyn da jaılaǵan alapat asharshylyqtan qashyp, týǵan Tatarstanynan Qazaqstanǵa, bizdiń Qarasýǵa zaıybymen kelip qonystanyp, osynda ósip-óngen bekzat kisi edi. On saýsaǵynan óneri tamǵan sheber bolatyn. Jıyrmasynshy jyldardyń sońynda jartylaı kóshpendilikten otyryqshylyqqa kóshken aýyl úılerindegi peshterdiń barshasyn salǵan da Fatıh jaryqtyq. Jańa mekende Aǵlam, Ámın esimdi eki ul, Táslıma, Múslıma esimdi eki qyz súıip, balalary óse kele negizinen qazaqpen súıektesken. Ámın meniń jaqyn atalas aǵalarym Rahym, Arǵynbaı, Sáken, Japarlarmen taı-qulyndaı birge ósti. Tipti, Aınabala esimdi jalǵyz basty kári apamyzdyń balasyndaı da bolyp ketti. Qozy jaıdy, arba aıdady... Aýyl balasynyń barsha tirligin bastan keshirdi. Adamǵa tán qasıetterdiń talaıy-aq tamsandyra órilip ózek bolǵan myna óleńder jınaǵyndaǵy «Aýylym meniń Qarasý» atty jyrynda týǵan jerge degen sheksiz mahabbat, alys qalǵan baldáýren balalyqqa degen saǵynysh asa ádemi kes­telengen. Qaldyryp darqan dýman, qala shýyn, О́zińe kelgenimde, Qarasýym, Kóńildiń saǵan qushtar shóli qanyp, Urttasam bal tatıdy qara sýyń.   Meni de saǵynǵan ba, qamystaǵy, Tynbaıdy qustaryńnyń tanys áni. Eske sap bala kúndi bozǵyl jýsan, Erkelep balaǵyma jabysady.   Shaqyryp qozy jaıǵan bel-beleńiń, Betimnen súıip jatyr jel de meniń. О́risten qaıtqan malǵa balalyǵym, Birge erip kelerdeı-aq eleńdedim... Alla taǵalanyń qaı pendesi bolsa da qalypty jaǵdaıda alǵashqy tárbıesin ata-anasynyń qara shańyraǵynan alatyny málim. Qajet deseńiz, sondaǵy taǵylym kúlli rýhanı bitim-bolmysqa irgetas bolyp qalanatyny da kúmánsiz. Sondyqtan da «Áke shańyraǵy» atty óleńinde bylaı deıdi: Bir eli ketesiń be esimnen sen, Arly qyp, azamat qyp ósirgen – sen. Qadirsiz keı týysqa bolsam, keshir, Qadirsiz bolsam elge – keshirme sen!.. Mine, azamattyq! Qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilikti seziný, ózin-ózi pendeshi­likpen tıtteı de aıamastan ar-namysty bárinen de bıik qoıý osyndaı-aq bolar!.. Parasatty otbasynan osyndaı tárbıe kórgen paıymdy bala Ámın Qarasýda bas­taýyshty, Túımekentte jetijyldyqty taýysqan soń ejelgi Áýlıeatadaǵy Jam­byl mektep-ınternatyna kelip jaıǵasady. «Ámın bizden bir klass joǵary oqydy ǵoı, sonda da ınternattyń qara nanyn bólip jegenbiz... Mekteptegi úzdik oqýshylardyń biri bolatyn» dep eske alǵan-dy birde Shákeń, Sherhan Murtaza aǵamyz. Kúnderdi baqylamaı, sirá, bolmas, Táýeldi ár kúnińe keleshegiń. «Esepsiz dúnıe joq». Qane, joldas, О́tkizdiń kúndi qalaı? Ber esebin! Osylaı jyrlaıtyn jasóspirimniń nashar oqýy múmkin de emes edi. Aıtpaqshy, qamshynyń sabyndaı qysqa ómirde ýaqyttyń baǵa jetkisiz qymbattyǵy týraly oıyn keıinirekte eseıe kele bylaı dep tereńdete túskeni de bar eken: – Bererin ýaqyttyń ala aldyń ba, Júrsiń be álde oǵan eseń ketip? Boryshyń óteldi me ar aldynda, Ne der eń, suraıtyn kez kelse jetip?.. Rasynda da ne der edik?.. Kimdi de bolsa oılandyratyn ótkir saýaldyń biri de osy bolsa kerek. Qalamgerlik qabileti erte oıanǵan jas daryn qııaly qııan-qııalardy sharlap kezip ketetini tabıǵı qubylys bolsa kerek. Jaratylystyń sol bir zańy Ámındi mektepten soń alystaǵy Máskeý ýnıversıtetine jetelegenimen, óz bilimi uzyn bola tura, ata-ana qolynyń qys­qalyǵynan jaqyndaǵy Qazaq ýnıver­sıtetiniń jýrnalıstıka bólimin mise tuttyrady. Asqaq Alataý da, aıaýly Almaty da Qarasýdyń qara balasyn esh ja­tyrqamastan baýyryna basady, ózindeı kóp-kóp ulandarmen dostastyrady. Eshkim aınalyp óte almaıtyn, jastyqtyń ózindeı jalyndy sezimderdi oıatady, balǵyn júrekten balaýsa jyrlar aǵyl-tegil seldeıdi. – Almaty atty qalanyń Kósheleri de baqtardaı. Ǵashyqtar syryn saqtaǵan Eshkimge bóten aqtarmaı... Ol keshte baqta ekeýmiz, Qydyrdyq jurtqa baıqalmaı. Baqta da qalyp qoıa almaı, Úıge de qıyp qaıta almaı. Gaýhardaı tyǵyp tereńge Eshkimge júrgen aıta almaı, Syrlarym seniń aldyńda Burqyrap jatty fontandaı!.. Sol keshte jaby kóńilime Tulparlyq bitti bir ekpin. Qońyrqaı tartqan janyma, Jaınatyp qyzyl gúl ektiń... Qaıran, qyzyǵy tarqamastaı, qyzýy basylmastaı kórinetin jas dáýren, qaı­ran, kúlli dúnıege kórik bererdeı mól­dir mahabbat! Jas júrekter syry­nyń da, jyrynyń da ystyq mekeni – asyl Almaty!.. Myna qysqa ǵana óleńde jas aqyn keremetimen solardyń ǵajaıyp sýreti salynyp, beıneleýiniń shynaıy­lyǵymen jan tolqytyp, kerek deseńiz, janarǵa saǵynysh jasyn shaqyryp turǵan joq pa?!. О́zińe ǵana berilgen janmyn, ǵashyqpyn, Kórýge seni ińkár bop kúnde asyqtym. Toryqsam eger, ómirden keıde taıaq jep, Keýdemde meniń qýanysh selin tasyttyń. Qashyqta menen júrseń de, sáýlem, túý alys, Dúnıede baryń – kóńilime medeý, jubanysh. Senimen júrsem, túnderim maǵan kúndizdeı, Senimen kórgen azap ta maǵan qýanysh... «Talant» degennen shyǵady, talanttar týyndylarynyń úndes, saryndas keletininde de áli astary ashylyp bitpegen bir zańdylyqtar bar ma deımin. Qarańyz: – ...Minezi taýdyń turaqty, Tur áne shyńyn kúnge artyp. Tósinen sansyz bulaqty, Tómenge qaraı shubaltyp.   О́kiný, ókpe oǵan jat, Kúteri taǵy joq aldan. Toryǵý, ańsaý, oı oılap, Oǵan jat, onda joq arman.   Taý bolsam men de ýaıymsyz, Ábigersiz, qamsyz kún keshsem, Qapasyz, muńsyz, qaıǵysyz, Ǵasyrlarmenen tildessem...   Taý kónse kóner múkisiz, Shydaman al men bul kúıge. Dostarsyz, qamsyz, kúlkisiz, Júre alman jerde bir kún de!   Turady máńgi tańdarda, Kógildir shyńdar munartyp. Qumartyp adam taýlarǵa, Adamǵa taýlar qumartyp... Bul – Ámınniń «Kógildir taýlar» atty óleńinen úzindi. Syrshyldyǵy, adam janynyń tabıǵatpen úndestigin, jalpy, mynaý jaryq jahandaǵy Allanyń ózi ornyqtyrǵan uly garmonııany asqan kórkemdikpen beıneleý deńgeıi áridegi Lermontovty, beridegi óz qurdasy Muqaǵalıdy eske túsirmeı me?! Zerdeli oqyrmannyń osyǵan keliserine kúmán kelmese kerek. Tek átteń!.. Átteń, mynaý bireý de bolsa biregeı shaǵyn jınaq áıgilep-aq turǵandaı, shamyrqanyp kele jatqan aqyn Ámınniń asa áleýetti poezııa­sy óziniń sharyqtaý shaǵyna jete almaı ketken sekildi. Sebebi... Sebebi, Ámın aǵanyń bir syrlasqanymyzda ózi shet jaǵasyn shyǵaryp qalǵandaı, jyrdyń naǵyz tasyǵan darııadaı býyrqanatyn alasapyran kezi – jastyq shaǵynyń negizgi ýaqytyn, sondaǵy asaý, bula shyǵarmashylyq qýatty da gazettiń «jep qoıǵandyǵynda» da bolǵan sııaqty. Ol ýnıversıtetti oıdaǵydaı támamdaǵan soń, joldamamen oblystyq «Oral óńiri» gazetinde birqatar jyl qyzmet isteıdi de, 1962 jyly Batys Qazaqstan ólkesi qurylýyna baılanysty Oraldan Aqtóbege qonys aýdaryp, ólkelik gazette bólim meńgerýshisi, odan soń birtalaı jyl «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń menshikti tilshisi bolyp, baspasózdiń naǵyz maıtalmanyna aınalady. San-salaly taqyryptarǵa qalamyn qatty siltep, respýblıkaǵa máshhúr jýrnalıst bolady. Sol kezeńniń belgisindeı, «Aq Jaıyq», «Mataıqum», «Aqtóbe valsi» atty jyrlary da elimizdiń batys aımaǵynyń keıbir kórinisterinen salynǵan poetıkalyq kartınalar deýge ábden laıyq. Ámın aǵa 1972 jyldyń jazynda Jambylǵa kelip, «Eńbek týynyń» (qazirgi «Aq jol») jany jánnatta bolǵyr Ahmet Qazybaev aǵamyz basqaratyn partııa turmysy bólimine aǵa ádebı qyzmetker bolyp ornalasty. – Oral da, Aqtóbe de meni jatyr­qamaǵanmen, jyldar boıy áke-sheshem máńgilik jaı tapqan, ózimniń kindik qanym tamǵan ólke saǵyndyrýmen bolǵan. Sodan, mine, kep qaldyq qoı, Arǵash!.. – dep, maǵan aqjarqyn, aq kóńilimen mán-jaıdy aıtqan. Onda men gazettiń ıdeologııa bólimin bas­qaratyn edim. Bala kezdegideı aǵaly-inili qalpymyzben qatar júrip, qatar qalam siltep, jyldardy jyljytyp jattyq. Ábekeń qaı taqyrypty alsa da jasqanbastan qopara qozǵaıtyn. Sonysymen oqyrman jurttyń aýzyna ilikti. Tipti, Baızaq aýdanyndaǵy óz aýylymyz Qarasýǵa da sharapaty tıgeni bar. «Qarasýda... Sýǵa zar» atty problemalyq maqalasy joǵary-tómendi bılik organdarynda qyzý talqylanyp, aqyry aýyz sýdyń talaıdan taqsyretin tartyp kelgen aýylǵa sý qubyry tartyldy. Bir ókinishtisi – biraz jyldan soń túrli sebeptermen isten shyǵyp, tek onyń artezıan qudyǵy ǵana keıingi kezge deıin kádege jarap keldi. Aýyl adamdary ony «Ámın qudyǵy» dep te ataıtyn... Qaıratty da qanatty qalam áli de san jyldar siltene berer me edi, áldeneden qumyǵyp qalǵan poezııa bulaǵy qaıtadan tasqyndaı atqylar ma edi, tek... Tek sekseninshi jyldarǵa taman, qyryqtyń ishinde, qylshyldaǵan shaǵynda belgisiz bir jaýyzdardyń kesapatynan qapyda baqılyq bop kete barmaǵanynda... Osy jaǵdaı esime túsken saıyn áli kúnge ózek órtenedi. Taǵy bir ókinishtisi – Ashat, Rıfhat esimdi eki uly da eseıip úlgermesten qaıtys boldy. Zaıyby Rımma keıin bireýge kúıeýge shyǵypty dep estigenbiz. Búginde ol da joq kórinedi bul dúnıede. Budan da ótken ókinishtisi – rýhanı perzentteri – qoljazbalary, jeke muraǵaty qaıda qaldy? Bálkim, olardyń arasynda bizge beımálim, halyqtyń qajetine jarar, jarqyldaǵan jaýhardaı asyl dúnıeler jatpady ma eken?.. Kóp ókinishtiń qursaýyndaǵy jal­ǵyz ǵana jubanysh – «Meniń altyn bosaǵam» atty kishkentaı kitapsha. Kóle­miniń kishiligine qaramastan, ondaǵy óleńderdiń, «Tutqyn men dáriger» atty dastannyń kórkemdik áleýeti kóńil kózin súıintedi, jan dúnıeńdi jańbyrdan keıingi kúndeı jańǵyrtady. «Teńizdiń dámin bilý úshin ony sarqyp ishý shart emes» demekshi, men kóp jyldar boıy izdep júrip taýyp alǵan myna jınaqtaǵy jyrlar oıda joqta kóz jazyp qalsam da kóńilden kóshpes bir beıne, jyr beıne – asyl aǵam Ámın Fatıhulymen qaıta kóristirgendeı áser etkenimen qosa, ol kisiniń shyǵarmashylyq qýaty men múmkindiginiń orasan ekendigin de damylsyz dáleldep jatqandaı... Kitaptyń sońǵy betin jabýǵa qolym barar emes... Arǵynbaı BEKBOSYN. TARAZ.