Asyldarym (Esse)

Orta Azııanyń tarıhy men arheologııasynan akademık V.V.Bartold, úndi folklory men ónerinen akademık S.F.Oldenbýrg, arab fılologııasynan I.Iý.Krachkovskıı, parsy poezııasynan E.E.Bertels, kóne túrki tilinen S.E.Malov, til biliminen akademıkter N.Iа.Marr, I.I.Meshanınov, L.V.Sherba, ataqty shyǵystanýshylar V.V.Strýve, B.M.Eıhenbaým, A.Iý.Iаkýbovskıı, belgili geograf G.E.Grýmm-Grjımaılo bizge leksııa oqydy. Osynaý korıfeılerden tálim alǵan bizder 2 kýrstan-aq ózimizdi shyn ǵalym sanadyq». Akademık Á.H. Marǵulannyń kúndeliginen. Biz keshegi uly aǵalarymyzdyń aldyn kórgen baqytty urpaqpyz. M.Áýezov – bizge úsh jyl qatarynan «Qazaq aýyz ádebıetinen», «Abaıtaný» jáne «Manas» jyrynan, «KSRO halyqtary ádebıetinen»; Z.Qabdolov – «Ádebıettaný», «Ádebıet teorııasy» pánderinen; E.Ysmaıylov – «Qazaq aqyndarynan», B.Kenjebaev – «HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq ádebıetinen», M.Qarataev – «Ádebıet synynan», T.Nurtazın «Qazaq sovet ádebıetinen» dáris oqydy. N.Saýranbaev, S.Keńesbaev qazaq tilinen sabaq berdi. Ustazdarymyzdyń júris-turysynyń ózi legenda bolatyn. Qyzyǵa qarap, beınebir saharanyń shólinen shólirkep kelgendeı yntyǵyp tyńdaýshy edik. Avtordyń kúndeliginen.

* * *

ALYP TAÝLAR ALYSTAP BARADY

О́negesin kórgen, tálim alǵan aǵalarymdy kóp saǵynamyn. О́zimdi kerýeni qara úzip, eli kóshken jurtta qalǵandaı sezinemin. Bázbirde jan ále­mim­di aıtyp bolmas muń keýleıdi. Oılasam-aq, ishin órt shalǵan ormandaı bolamyn. Aǵyl-tegil saǵy­nysh sazynan sarǵaıamyn, júregim talady. «Qaı­da­syńdar, asyl aǵalarym!» dep sharq uryp izdeý salǵym keledi. Keshegi qazaqtyń mańdaıyndaǵy jalǵyz ýnıversıtetinde oqyp júrgen kezimde aldyn kórgen, so­dan keıingi jyldary aralasqan Álkeı Mar­ǵu­lan, Ábdilda Tájibaev, Beısembaı Kenjebaev, Esmaǵambet Ysmaıylov, Muhametjan Qarataev, Qaltaı Muhamedjanov, Shahmet Qusaıynov, Zeıin Shashkın, Zeınolla Qabdolov, О́mirbek Joldasbekov sekildi asyl aǵalarymdy jıi eske alamyn. Shalǵaı aýylda týyp-ósip, bilim izdep Alma­ty­ǵa kelip, jaýtańdap – qorǵanysh, taıanysh izdep júr­gen shaǵymda jyly júzben qushaǵyna alǵan aǵa­larym edi. Beıne, shólden kelgen kisideı ol ki­silerdiń sózderin aýzymyzdy ashyp, qaıran qalyp tyńdaýshy edik. Tyńdaýdan jalyqpadyq. Aıtqan ónegeli sózderin júregimizge sińirip óstik. Solarǵa uqsaýǵa tyrystyq.

О́mir jármeńkesi yzǵýyt, shym-shytyryq dú­nıe ǵoı, oǵan árkim árqalaı jolmen jetedi. Oqý, iz­dený, otbasyn qurý, shyǵarmashylyqpen aına­ly­sý, oń-solyńdy taný sekildi úlken ómir jolynda álgi aǵalarymnan kóp úırendim. Basymnan sıpap, aqylyn aıtyp, meni ádebıettiń dańǵyl jolyna saldy. Úlken úmitpen qarady. Búginde elimdi ta­nyp, ózimdi elime tanyta alsam – sol aǵala­rym­nyń arqasy deımin. Men de aǵalarymnyń úmitin aqtadym dep oılaımyn. Bizder Áýezovtiń aldyn kórgen býynbyz. Sol kezdegi Komsomol, qazirgi Tóle bı-Baıtursynov kósheleriniń qıylysyndaǵy úsh qabatty ýnıversıtet úıiniń kúnshyǵys betindegi úlken aýdıtorııaǵa aı mańdaıy jarqyrap Muhań kirip kelgende, beıne paıǵambardyń ózi bol­ma­ǵanymen, qasıetti Qyzyr Ilııas engendeı seziletin. Kelbetinen kóz almaı otyrýshy edik. Jaltyraǵan qara týflıi basqan saıyn syqyrlap, olaı-bulaı kó­silýshi edi. Birinshi jyly «Aýyz ádebıetinen», ekinshi jyly «Abaıtaný», «Manas» eposy» ar­naıy kýrsynan, úshinshi jyly «KSRO halyqtary ádebıetinen» dáris oqydy. Osy úsh jyldyń ózi biz úshin úlken ýnıversıtet boldy. Ǵulamanyń, abyz­dyń aldyn kórdik, zerthanasynan óttik. Ǵajaıyp bir bilim bulaǵynan sýsyndap, kókjıegimiz keńip, kókirek kózimiz ashylyp, taý basyna shyqqandaı sezindik. Áýezovtiń sary dalanyń jelindeı, janyńa sebelep nur quıǵandaı sazdy, ǵasyrlar túbinen jetkendeı áýezdi maıdaqońyr, jibek úni qulaǵymyzda qaldy. – Báli, «Manasqa» jetetin epos joq qoı dú­nıe­de. Gomerdiń «Ilıada», «Odısseıasyn» álemdegi eń uzaq jyr deıtinder bar. Onysy beker. Kólemi jaǵynan «Manasqa» jetetin jyr joq. Men talaı manasshyny kórgen, tyńdaǵan adammyn. Ataqty Keldibek manasshyny, Saıaqbaı Qaralaevty qan­sha­ma tyńdadym. «Osynsha uzaq jyrdy qalaı jat­ta­dyń?» dep manasshylardan surasańyz, bári­niń de aıtatyny: «Shyrt uıqyda jatqanda Manas kelip: «Neǵyp jatyrsyń? Jyrla meni» dep aıan ber­di. Oıana ketsem túsim eken, kókiregimdi jyr kernep jata almadym. Sodan beri jyrlap kelemin» deıdi. Seneıin deseń ańyz sekildi, senbeıin deseń, báriniń de aıtatyny osy. Bul-daǵy halyq jyr­la­ry­na, eldik muralaryna qatysty tereńirek úńilip zertteıtin qubylystardyń biri. Men «Manasty» Lenıngradta aspırantýrada oqyp júrgende jyl boıy oqyp ázer taýystym. Rasynda da, kólemi jaǵynan «Manasqa» teń keletin jyr joq. As, namaz, dáret ýaqytyn eseptemegende, eger manasshy qoı kúıek baılaǵanda otyryp jyrlasa, sol qoı kelesi kóktemde qozdaǵansha taýsylmaıdy. «Manastan» uzaq, «Manastan» kólemdi eposty adam ba­lasy týdyrǵan joq» – degende, aýzymyzdy ashyp, beıne bir ertegi tyńdaǵandaı uıyp otyrýshy edik. Dáris sońynda ishimizge syımaı júrgen, aby­zy­myzdyń óz aýzynan estisek dep, asyl aǵamyzǵa neshe túrli suraqtar qoıamyz. Ol kisige suraqtyń úlken-kishisi bolmaıdy, bárine de aıyzymyzdy qandyryp, kósilip jaýap beretin. Birde men: – Aǵa, Abaıdy kórdińiz be? – dep suradym. – Iá, Abaıdy kórdim, – dedi jaryqtyq. – Sol kórgenińiz esińizde qaldy ma? – deımiz jamyraǵan qozydaı. – Ol kezde alty jasta edim. Ájeme ilesip bar­dym. Aýylda úlken kisige, Abaıǵa arnap sybaǵa tar­tý degen salt bolatyn. Ájem Abaıǵa sybaǵa tartyp baratyn boldy. Ilesip men de bardym. Úlken úıdiń tórinde dóńkıgen tóbedeı bolyp qa­ra­tory kisi otyrdy. Ájem ekeýi uzaq áńgimelesti. Ábden zerigip kettim. Úıge qaıtaıyq dep qyńqyldap jylaı berdim. Bir kezde álgi kisi maǵan burylyp qarap: «Bala, sen tentek ekensiń ǵoı», – dedi. Sonymen aýylǵa qaıtyp kettik. Abaıdy bar kórgenim osy, – deıtin jaryqtyq. Úziliske qońyraý soǵylady, Muhańnyń ony­men isi bolmaıtyn. Leksııasyn oqı beretin. Biz de úziliske shyqpaı-aq ol kisini tyńdaı bergimiz keletin. Neshe túrli adam bar ǵoı, sabaqqa keıde kelip, keı­de kelmeıtin, kelse de leksııany zeıin qoıyp tyńdamaıtyn keıbir stýdentter bizdiń de ara­myz­da bolatyn. Sondaı pysyqaılardyń biri: – Qońyraý soǵyldy, aǵa, úzilis! – dep typyrshıtyn. Sonda Muhań: – Endeshe, demalyńdar, – deıtin jaqtyrmaı. Úzilis kezinde uzyn dálizge shyǵyp ańyz adamyndaı arly-berli júretin. Basqan izin basyp júrgimiz keletin. Qasynda otyrý, bir-eki aýyz sózin estý ómirimizdiń muraty bolatyn. Endi ǵoı basqan izine zar bolyp qaldyq. Shet jaǵasyn bilemin: asqar Alataýdaı, esimi álemdi terbetkendeı sol Áýezovti de kezinde kóre almaı, kústanalaýshylar bolǵan. Ústinen domalaq aryz da jazǵan. «Abaı» romanyn baıshyl, rýshyl toptyń obrazdar galereıasyn jasaǵan dep te synaǵan. Aýzy-basy jybyrlaǵan, bar bolsa kóre almaǵan, joq bolsa bólip bere almaǵan kúnshilder kóleńkedeı ilesip sońynan qalmaǵan. Amal ne, olar da adamzatpen birge ómir súre beredi. Oılap ketseń pushaıman bolasyń. Sóıtsek – ómirdiń ózi qym-qýyt kúres eken ǵoı. Jaqsy da, jaman da kisiniń peıilinen. Qysqaly-uzyndy ǵumyr da – kisiniń peıilinen! Tileýi jaqsy, júreginiń shamy jaryq kisiniń sońynan jaqsy sóz ilesedi. Meniń baǵym ba eken, júregi jumsaq kisilerdiń jaqsylyǵyn kóp kórdim. KazGÝ-diń Qazaq ádebıeti kafedrasy pikir­saıys­tyń, kemeńgerliktiń qaıyǵy sekildi edi. Kún­delikti ómir tolqynynda únemi shaıqalyp, ádebıettiń qazany qaınap jatatyn. Kafedra májilisiniń tórinde Muhań otyratyn. Kafedra meńgerýshisi – Mástýra (Másken) Sarmýrzına apamyz. Allanyń súıkimdi quly sekildi úı­rektiń kógildirindeı móldirep qaraıtyn. Jaı­da­ry, jarqyn, meıirban edi, qazaq qyzdarynyń ishindegi ajarlysy edi. Qaraǵan kóz toımaıtyn. Muhań jap-jas Másken apaıdy «Kafedranyń ájesi» dep erkeletip otyratyn. Munysy ábden jarasatyn. Men Másken apamnyń qamqorlyǵyn kóp kór­dim. Shapaǵaty kóp tıdi. Ýnıversıtet bitirerde dıp­­lom jumysyn «Shahmet Qusaıynovtyń drama­týr­gııasy» degen taqyryptan qorǵadym. Jetekshim Másken apaı edi. Meni M.Áýezovke maqtap, ýnıver­sıtette qaldyrý kerek dep júrgen de, Márııa ekeýmiz bas quraǵanda jaqyn tartyp, jyly shyraı bildirgen de osy kisi. Anasy dúnıeden ótkende úıinde kóp qyzmet jasadyq. Márııa tik turyp qazandyqtan shyqpady. Rıza bolǵany sonsha, ákesi Ǵaısa Sarmýrzın aǵamyz Márııany onyn­shy qyzym dep atap ketti. Ǵaısekeń Muhtar Áýezovpen jaqyn dos edi. Muhańdy sol úıde birneshe ret kórdim. Arǵy-bergini aqtaryp ekeýi uzaq áńgimelesip otyratyn. Másken apaı sonshama kishipeıil kisi edi. Sol kezde jap-jaspyn, jasym áldeqaıda kishi. Sonda da ol kisi meniń atymdy ataǵan emes, Myrzeke dep ketti. Ne degen ádeptilik, ne degen kishipeıildilik deseńizshi! Keıinnen Másken apaı qazaqtyń Qyzdar pedago­gıkalyq ınstıtýtyna rektor bolyp taǵaıyn­dalǵanda Márııany ózimen qosa qyzmetke ala ketti. Kafedra májilisi qyzyqty ótýshi edi. О́zimdi oqytqan, tálim-tárbıe bergen aǵalarymmen birge otyrý, sózin tyńdaý, keıde solardyń aldynda sóz sóıleý men úshin úlken ómir mektebi boldy. Aı mańdaıy jarqyrap tórde M.Áýezov, ol kisiden tómenirek E.Ysmaıylov, M.Qarataev, B.Kenjebaev, M.Ǵabdýllın, T.Nurtazın, B.Shalabaev, H.Súıi­nishálıev, Z.Qabdolov aǵalar otyratyn. Berirekte T.Kákishev qosyldy. Men esik jaqqa jaı­ǵa­samyn. Másken apaı májilisti bastaıtyn. Máji­liske deıin de, májilisten keıin de ádemi ázil-qaljyń úzilmeıtin. Bári de jarasatyn. Osylardan basqa jaqynym joq sekildi sezinetinmin. Týǵan aǵamnan, týǵan apamnan artyq kóretinmin. Áli esimde, bir kúni Belgibaı Shalabaev aǵamyz áppaq shashyn qap-qara qyp boıap kelipti. Jurt ishteı tańǵalysty. Tersheń kisi edi, ózi de yńǵaısyzdandy ma, qos oramalymen jaltaq-jaltaq qarap súrtine berdi. Sál keshigińkirep Muhametjan Qarataev keldi. Amandasyp jaıǵasqan soń: – Bul qaı óneriń, muny ne dep túsinýge bo­la­dy, Belgibaı? – dep túsin sýytty. Muhametjan aǵanyń túsi sýyqtaý bolatyn. Bel-aǵań qıpaqtap, yńǵaısyz­danyp: – Aqyldy bastyń gúldegeni ǵoı, Muha, – dedi. Jurt dý kúldi. Kezekti bir otyrysqa Belgibaı aǵa álgi shashyn ustaramen tap-taqyr qylyp alǵyzyp kelipti. Basynan shybyn taıyp jyǵylǵandaı. Bul joly da M.Qarataev keshigińkirep keldi. – Belgibaı, endi mynaýyńa jol bolsyn, – dep myrs etti. Ol kisi beısaýat kúle bermeıtin. Bel-aǵań: – О́mirde ne bolmaıdy. Aqyldy basqa aqymaq shashtyń keregi joq dep aldyrdym da tastadym, Muha, – dedi. Bári dý kúldi. Kafedra májilisinde qazaq ádebıetiniń ótkeni men búgini týraly keleli áńgimeler bolatyn. Ázil-qaljyń da az aıtylmaıtyn. Kafedranyń májilisinen men únemi teatrdan qaıtqandaı, ómir mektebinen ótkendeı bolyp shyǵatynmyn. Osyndaı ázil-shyny aralas oqıǵalar jıi-jıi bolyp turatyn. Allanyń buıryǵy shyǵar, ǵulama Álkeı aǵa Marǵulanmen jıi-jıi ushyrasyp júrdim. Úıine jıi barýshy em. Jazba ústelinde qaǵazǵa kómilip otyratyn. Qolynda úlkeıtkish áınegi, kózáınegi de lýpa sekildi. Úkideı úrpıip qaraǵany qyzyq. Ja­lyqpaıdy. Úni qarlyǵyp shyǵady. «Jaqynda ǵana ǵylymı ekspedısııadan keldim… qazaq dalasy altyn sandyq… sol altyn sandyqtyń ústinde otyrmyz…», – dep alys bir ertegi áleminen kelgendeı ǵajaıyp áńgimeniń órmegin toqýshy edi. Bilmeıtini joq. Qaı másele bolmasyn, ózge bir álemniń ádibin sógip, shymyldyǵyn ashatyn. Keıde ǵulamanyń baıtaq áńgimesine kóshetin. Arasynda: «Bul másele Bartoldtyń eńbekterinde egjeı-tegjeı taldanǵan. Zaınchkovskıı de jaqsy jazǵan. Sen ony oqydyń ǵoı?» – degende júregim zý ete qalatyn. Jaryqtyq Álekeń ózi bilgenniń bárin ózgeler de biledi dep oılaıtyn. Ol kisiden shyǵa salysymen-aq sharq uryp álgi ǵalymdardy izdeı bastaıtynmyn. Sóıtip, Á.Marǵulandaı ǵulamamen júzdesý, suhbattasý, kezdesýdiń ózi maǵan óz aldyna ýnıversıtet boldy. Á.Marǵulan Shoqannyń bes tomdyǵyn qurastyr­dy. Alǵysózin jazdy. Shoqannyń bes tomdyǵyna jazylǵan alǵysózdi aǵyp turǵan poezııa, ómirbaıan jazýdyń ǵajaıyp úlgisi der edim. Qazir oqysań da magnıt órisine túskendeı oı-sezimińdi dýalap alady. Ne degen kóregendik, ne degen Shoqanǵa súıispendik, uly mahabbat deseńshi! Uly qaıratkerlerdiń ómirin jazamyn degen kisilerge aldymen Á.Marǵulannyń Shoqan jaıynda jazǵanyn oqý kerek der edim. Esmaǵambet Ysmaıylov – «Qazaq aqyndarynan», Muhametjan Qarataev – «Ádebıet synynan», Beısembaı Kenjebaev – «HH ǵasyr basyndaǵy qazaq ádebıetinen», Belgibaı Shalabaev – «Metodıka» páninen, Temirǵalı Nurtazın «Qa­zaq sovet ádebıetinen», «Romantızm mektebinen» sabaq berdi. Osy kisilerdiń júris-turysynyń ózi legenda bolatyn. Qyzyq bir drama kórgendeı mázdenýshi edik. «Shahmet Qusaıynovtyń dramatýrgııasy» degen taqyrypta dıplom jumysyn jazyp júrgen kezim. 1960 jyldyń sáýir aıynda Jazýshylar odaǵynda dramatýrgııaǵa arnalǵan pleným ótti. 5 kýrstyń stýdenti edim. Sol plenýmda sóz sóıledim. Sózimde klassıkterimizdiń «Eńlik-Kebek», «Qaragóz», «Qozy Kórpesh-Baıan sulý», «Aqan seri-Aqtoqty», «Aıman-Sholpan» pesalaryn tilge tıek etip kelip... álemdik sheberlik týraly aıtyp-aıtyp, taqaýda ǵana Músirepov pen Qazaqstandaǵy «Izvestııa» gazetiniń tilshisi Breýs esimdi avtor ekeýi birigip jazǵan «Sen qaıter ediń?» degen pesany synǵa aldym. Dıalogtardyń álsizdigi, sıtýasııanyń jasandylyǵy óz aldyna, keıipkerler eshqandaı somdalmaǵan, jasandy, sendirmeıdi, tebirentpeıdi, pesanyń arqaýy drama­týrgııanyń júgin kótermeıdi dedim. Klassıkalyq tragedııalar jazǵan, keremet harakterler jasaǵan Ǵabıt Músirepov aǵamyzdyń esimin mynadaı bolmashy, túkke turmaıtyn shyǵarmadan qyz­ǵanamyz degendi de aıtyp qaldym. Ol kezdegi tártip boıynsha odaqtas respýblıkada nendeı jıyn bolsa da Máskeýden bireý kelip qatysyp otyratyn. Bul plenýmda dramatýrg Afanasıı Salynskıı kelip otyr eken. Keńes Odaǵy­nyń barlyq teatrlarynda pesasy qoıylyp, dańqy jer jaryp turǵan kez bolatyn. Prezıdıýmda janynda otyrǵan Muhtar Áýezov ol kisige meniń sózimdi aýdaryp otyrǵanyn baıqadym. Zalda, aldyńǵy qatarda ataǵynan at úrikken­deı ónerdiń, ádebıettiń qaıratkerleri otyrdy. Men minbede sóılep turmyn. Zaldyń aldyńǵy qa­ta­rynan aıtylǵan keıbir sózderdi de qulaǵym sha­lyp qalyp jatty. Serke Qojamqulov aǵamyzdyń: «Áli tabanyna shoq baspaǵan bala ǵoı» degen sózin anyq estidim. Men sóılep turmyn. Bir kezde zalǵa Ǵabıt Músirepov kirip kele jatty. Jaılap, shaıqala ba­syp, tórge qaraı júrip keledi. Jurt siltideı tyndy. Ishinen demalady. Endi ne bolar eken degendeı, birde maǵan, birde Ǵabeńe qaraıdy. Ǵabeń tór­degi ornyna jaıǵasyp, burylyp maǵan qarap oty­ryp, sózimdi muqııat tyńdady. Júreksindim. Jú­rek­sinsem de sóıleı berdim. Sózimdi aıaqtaǵan kezde baryp jurt dý qol shapalaqtady. Zal dúrligip ketti. Kópshiliktiń bul yqylasy qýlyǵy, sumdyǵy joq stýdenttiń aǵynan jarylyp búkpesiz sóı­le­genine rızashylyqtyń belgisindeı sezildi maǵan. Meniń sózimnen keıin úzilis jarııalandy. Foıege shyqsam, top-top, gý-gý áńgime eken. Anadaıdan Ahmet Jubanov aǵamyz: – Myrzataı shyraq, aǵalaryńa moınyńdy bura ket, – dedi. Kelip sálem berdim. Ahań báseń daýyspen: – Myrzataı shyraq, sen áskerde bolmaǵansyń ǵoı, sirá, – dep qıǵashtaı sóıledi. – Áskerde avtomat degen bolady... mınomet degen bolady... mınometshi kózdegenin kórmeıdi, qyrdan asyryp atady... al avtomatpen betpe-bet kelgen kisini ata­dy... avtomatshy kórinip qalady... seniń álgi sy­nyń avtomatpen atqandaı boldy, ómirdi jańa bastap jatsyń ǵoı, synǵa da abaı bolǵanyń jón, – dedi. Bolar is boldy, aıtylar sóz aıtyldy ǵoı, ne deıin. – Aǵa, jaspyn ǵoı. Aǵalyq aqylyńyzǵa rahmet, – dedim. Bir kezde Bek Toǵysbaev kelip: – Seni Áýezov shaqyryp jatyr, – dedi entigip. Júregim dúrsildep qoıa berdi. Odaqtyń birinshi hatshysy otyratyn úlken bólmege endim. Tórde Áýezov pen Afanasıı Salynskıı ekeýi otyr eken. – Báli, Myrzataı shyraq, óte jaqsy sóılediń, bilip sóılediń. Syn osyndaı shyn bolýy kerek. Rasyn aıtpaǵan jaltaq synnyń ádebıetke paıdasy joq. Ásirese ózderiń sekildi ádebıetke jańa kelgen bizdiń jastarymyz ádil bolýlary kerek. Sóziń unady. Bilimniń paıdasy degen osy. О́ziń ýnıversıtetti bıyl bitiresiń ǵoı? – dep ishtarta sóıledi. – Qyzmetke qaıda barmaqshysyń? – Bıyl bitiretin jastar bárimiz Temirtaýǵa baryp, búkilodaqtyq ekpindi qurylysqa qaty­samyz dep júrmiz. Muhań tútigip ketti. – Báli, Temirtaýyń temir balqytatyn jer emes pe? Basqa basqa, senderge ne bar onda? Alǵan bilimiń qumǵa quıǵan sý sekildi bolmaı ma? Ol neǵylǵanyń? Másken apaıyń, Esmaǵambet te seni kafedrada qaldyrsaq dep júr ǵoı. Osyny aıtyp Muhtar Áýezov hatshy kelinshekke: «Meni ýnıversıtettiń rektorymen qosshy», – dep ótinish jasady. Kóp uzamaı telefon shyldyr etti. Muhań telefon qulaǵyn kóterip, ýnıversıtettiń rektory Temir Baıbosynuly Darhanbaevpen sóılesip jatty. Estip otyrmyn. – Temir Baıbosynuly, qazaq ádebıeti kafedra­syna bir oryn kerek, Joldasbekov degen besinshi kýrstyń stýdenti búgin Jazýshylar odaǵynyń plenýmynda jaqsy sóıledi. Keleshegi bar jastardy kafedraǵa alyp qalǵan jón bolar edi. Kafedra da osy pikirde kórinedi, – dep qońyr únimen rektordy ılandyryp jatty. Jas ta bolsaq sezemiz, Muhańnyń ataq-aby­roıynyń asqaqtap turǵan kezi, kim qarsy kele qoıý­shy edi. Dál sol sátte meniń panam da, qamqor­shym da, eń jaqynym da Muhtar Áýezov bolyp kórindi. Erteńine rektor Darhanbaevqa bardym. Ol kisi meni qazaq ádebıeti kafedrasynyń assıstenti etip jarty stavkaǵa aldy. Jalaqysy 52 rýbl 50 tıyn eken. Jarty jyldaı osy jalaqymen kún kórdim. Jarty jyldan soń Másken apaı rektorǵa kirip meni tolyq stavkaǵa kóshirdi. Onyń jalaqysy 105 rýbl bolatyn. Osy jalaqymen Márııa ekeýmiz kúnimizdi kórdik. Jaz shyǵa joǵaryda aıtqandaı, «Shahmet Qusaıynovtyń dramatýrgııasy» degen taqyrypta dıplom jumysyn qorǵadym. Resmı tóreshim Zeınolla aǵamyzdyń jumysymdy joǵary baǵalap sóılegeni, marjandaı tógip pikir jazǵany áli kúnge esimde. Keıinshe oılasam, úlken ustaz úshin dıplom jumysy degen ánsheıin-aq nárse. Sol kishkentaı nársege kóńilin bólgenin aıtsańshy! Saldarsyz sebep týmaıdy. Dýaly aýyz aǵa­lar­dyń aldyn kesip ótpeı, kitaphanadan shyqpaı, qa­ǵazǵa kómilip júrgesin be, osy baladan birdeńe shy­ǵady dep oılaǵan bolýy kerek, besinshi kýrs­tyń aıaǵynda álgi Shahmet aǵamyz tildeı qaǵazǵa hat jazyp berip edi. Ashyp qarasam – hatty professor Esmaǵambet Ysmaıylovqa jazypty: – Esmaǵambet! Sen gýmannyı ediń ǵoı. Myna Myrzataıdan úlken ádebıetshi shyǵaıyn dep tur. Qamqorlyǵyńa al. Ýnıversıtette qaldyrýǵa kúsh sal. Muhańmen aqyldas, – dep qolyn qoıypty. Tilhatty sol kúni Esmaǵambet aǵanyń qolyna tıgizgen bolatynmyn. Keıin bildim, Esmaǵambet aǵa men jaıynda rektorǵa da kirgen eken, joǵaryda aıtylǵandaı aıaýly Muhańa da ótinish jasaǵan eken ǵoı. Sóıtip, aǵalarym, Másken apam tilekshi bolyp, aqyrynda taǵdyrymdy qazaq halqynan týǵan eń ulylardyń biri aıaýly Muhtar Omarhanuly sheship edi. Týǵany, týysy emespin, birimiz oıdan, birimiz qyrdan bolsaq ta, jan-jaqtan maǵan sonshama qamqorlyq jasaǵan, sóıtip meniń taǵdyrymdy sheship, keleshegimdi aıqyndap bergen asyldarym­dy qalaı umytamyn. Eshqashan umytpaımyn. Úne­mi rızashylyqpen esime alyp, tóńiregimdegilerge aı­typ kelemin. Sol ulylarymnyń maǵan degen yqylasyna kúnine myń shúkirshilik etip otyramyn. Ol kezde Almatyda páter alý óte qıyn. Túıinshekterimizdi súıretip úıden-úıge kóship júremiz. Syǵan sekildi úısiz-kúısiz kóship júretin qazaq jastarynyń birimiz. Esmaǵambet Ysmaıylov aǵa Sovmınniń úıinde turady. Máskeýden ataqty ǵalym Vladımır Maksımovıch Jırmýnskıı kelipti, aǵamyzdyń úıinde bolypty degendi estımin. Keıinshe ataǵy dardaı ǵulamanyń qyrtysy qalyń «Pýshkın ı Baıron», «Tıýrkskıı geroıcheskıı epos» degen kitaptaryn oqyǵanym bar. Sharýasy boldy ma, Esmaǵambet aǵa meni izdepti. Saıda sany, qumda izi joq, mekeni-turaǵy joq meni qaıdan taba qoısyn. Sharq uryp izdepti. Taptyra qoımappyn. Bir kúni ýnıversıtet dálizinde ushyrasa ketip, qabaǵyn sýytyp: – Osy sen qaıda júresiń? – dedi. – Kóship júremiz ǵoı, aǵa – dep jaýap berdim. – Nemene, kúnde kóshesiń be? – dedi. – Kúnara, aǵa, – dedim. Úlken basyn shaıqap úndemeı turyp qaldy. Teri óńdeý kombınaty janyndaǵy qurqyltaı­dyń uıasyndaı shaǵyn páterdi jaldap turyp jatqanbyz. Bir kúni Esmaǵambet Ysmaıylov aǵaı shaqyrady degen habar jetip, balaǵymdy súıretip ol kisiniń qazirgi Jeltoqsan kóshesi men Abaı dańǵyly qıylysyndaǵy úıine keldim. Áıeli Sháızada apaıǵa as salǵyzypty. Aǵanyń janynda aqqubasha kelgen kisi otyr. Keıinshe bildim, týǵan jıeni Mútálláp Nurtazın esimdi kisi eken. Dastarqanǵa otyrdyq. As jep bolǵan soń ońasha bólmege shyqtyq. Esmaǵambet aǵa sóz bastady. – Mútálláp, seniń eń shaýyp shyqqan jeriń mektep dırektorlyǵy. Elge, Kókshetaýǵa qaıt. Renjime. О́ziń otyrǵan úıdi myna Myrzataıǵa ber, qańǵyp júr, bul jigitten úlken úmit kútip otyrmyz, ádebıetshi ǵalym bolady, – dedi salmaqtap. Baıqaımyn, kútpegen bolýy kerek, Mútálláp mańdaıyn tasqa soqqan bekire balyǵyndaı ún-túnsiz, tym-tyrys otyryp qaldy. Áıtse de naǵashy aǵasyna qarsy sóz aıta almady. Otyryp-otyryp, birazdan soń: «Maqul» dedi. Bul sózdi amalsyz aıtqanyn men de sezdim. Kóp uzamaı Panfılov parkiniń kúnbatys jaǵyn­daǵy qaǵaz kartonnan salynǵan shaǵyn baspanany bosatyp berdi. Márııa ekeýmiz jumaqtyń tórine shyqqandaı boldyq. Kartonnan salynǵan vremıankada turamyz. Kór­shimiz abyz Abaıdyń aýylynan shyqqan qadir­li kisi – Ábish Jırenshın. Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasyndaǵy Jırensheniń nemeresi. Ol kisiniń zaıyby – Saıda apamyz erteli-kesh kókbazardan sebetke toltyryp azyq-túlik ta­sı­dy. Semiz et tańdaıdy. Kúnara qazan kóterip, et asady. Ettiń ıisi burqyrap muryn jarady. Qara nan­dy shaıǵa jibitip talǵajaý jasap otyrǵan bizder Ábish aǵanyń úıine moıyn sozyp qaraımyz. Qo­naqjaı kisi úlken astan qaldyrmaıdy. «Et jeń­der!» dep daýystap shaqyrady. Qýana baryp, jozy ústelge dóńgelene maldas quryp, bilek sybanyp kirisip ketemiz. Ábish aǵa kók bazardan ylǵı semiz et aldyryp jeıtin. Tekti kisi edi ǵoı. «Jemese de maı jaqsy, bermese de baı jaqsy» dep otyratyn. Ábish aǵanyń sol kezdegi atasy Jırenshe, odan soń Abaı, Birjan, Orazbaı, Tákejan týraly uzaqtan qaıyryp aıtqan kórikti áńgimesi kókeıi­mizge jazylǵan hattaı saqtalyp qaldy. Jıren­sheniń bel kelini, Ábish aǵanyń anasy Umyttyq áje de keremet kisi edi. Meniń anam Qaldykúlmen ekeýi kórshiles turyp jaqsy aralasty. Tektiniń tuıaǵy, kórgendi kisi ǵoı, Umyttyq áje qudaıdan tileýimizdi tilep, batasyn berip otyratyn. Anam qaıtqanda súıegine salǵan ishigin kóz kórgen edi dep osy Umyttyq sheshemizdiń ıyǵyna japtyq. Artynda bar ońalar degendeı, shúkir, Ábish aǵanyń arty jaman bolǵan joq. Balasy Qazbek inimiz eline belgili ǵalym-qaıratker. Ǵylymı jetekshim Beısembaı Kenjebaev meni áýelden ejelgi ádebıetke beıimdedi. Ol kezde Beısekeń kafedra meńgerýshisi bo­la­tyn, kandıdattyq dıssertasııamnyń taqyry­byn oǵyz dáýiriniń ádebı eskertkishi “Oǵyz­namaǵa” baılanysty anyqtap berdi. Jumysymdy ıgerip, aıaqtaı bergende, basqa taqyrypqa kóshýge májbúr boldym. Endigi tusta ejelgi ádebıet eskertkishterin, kóne dáýirdi, ádebıet tarıhynyń túp-tórkinin zertteýge oıystym. Taqyryp óte kúrdeli ári qıyn, ári daý-damaıy kóp. Beısekeń qazaq ádebıe­tiniń tarıhyn segizinshi ǵasyrdan bastaý týraly ǵylymı ıdeıa kóterip júrgen kez. Ideıa jańa, batyl, negizdi, Áýezov ustanymymen úndes. Biraq ol kezde ony bireý qoldasa, bireý qoldamaıtyn. Bes saýsaq birdeı emes. Men biletin belgili degen kisilerdiń bireýleri basqalardy qoldaı otyryp, olarmen yntymaqtasa bermeıtin. Al Beısekeń eldiń bárimen de yntymaqtas sekildi kórinse-daǵy, olardyń aıtqan pikirlerine ere bermeıtin. Kóp sóılemeıtin, maqtanbaıtyn, kisini eńbeginiń mańyzy men mánine qarap baǵalaıtyn, kózge maqtamaıtyn, eshkimmen bet jyrtysyp ursysyp ta jatpaıtyn. Ii jumsaq bolǵanymen, dáti qatty edi. О́z ustanymynan, óz baǵytynan qaıtpaıtyn. Úndemeı júrip-aq úıdeı is bitiretin. Beısekeńniń osy qasıetin men keremet jaqsy kórdim, kisiliktiń kelisti túri dep bildim. О́zim de sol kisiniń baǵyttaýymen zertteý jumystarymdy oryndaı júrip, túrli ǵylymı keńesterge, kon­fere­nsııalarǵa birge qatysamyn, ejelgi ádebıet eskertkishteri jáne olardyń qazaq ádebıetine qatysy týraly oılarymdy ortaǵa salamyn. Biraq eshkimmen qyzylkeńirdek bolyp aıtyspadym. Sóıtip júrip Álkeı Marǵulan aǵamen aqyl­das­tym. Mundaı jaqsymen sóıleskenniń, suhbat­tas­qannyń, onyń ústine odan tálim alǵannyń ıgi áseri bolmaı qalmaıdy. Álekeń ejelgi ádebıet eskertkish­teriniń qazaq ádebıetine qatysy týraly máseleniń ǵylymı mańyzy óte joǵary ekenin aı­typ, meniń zertteýime de, ózime de erekshe yqy­las­pen qarady. Aǵamyzben óte jaqyn boldym. Meniń jumysyma Beısekeńniń ózindeı janashyr boldy, azdy-kópti jetistikterime de Beısekeńshe súıinip otyrdy.

Myrzataı JOLDASBEKOV (Jalǵasy bar).