Tarıhtan taǵylym – ótkenge taǵzym

Etnostyq alýandylyq – elimizdiń álsiz tusy emes, onyń baılyǵy Keshe, 1 naýryz kúni Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – El­basynyń kitaphanasynda Mem­leket basshysy Nursul­tan Nazarbaev­tyń qa­ty­sýy­men Alǵys aı­tý kúni­ne arnal­ǵan is-sha­ra ótti. Oǵan Qazaq­stan hal­qy As­sam­bleıa­synyń, «Nur Otan» par­tııasynyń, etnomá­denı bir­les­tikterdiń múshe­leri, ǵy­lymı jáne shyǵar­ma­shylyq zııaly qaýym ókilderi, jas­tar qatysty. Shara barysynda Nursultan Nazarbaev barsha Qazaqstan halqyn merekemen quttyqtady. «Byltyr Qazaqstan halqy Assambleıasy sessııasynda aı­tyl­ǵan meniń usynysym jurtshy­lyqtan keńinen qoldaý tapty. Sol is-sharada eldegi túrli etnos ókilderi bir-birine jáne qa­zaq halqyna alǵys taqyrybyn qoz­ǵady. Bıylǵy qańtarda men tıisti Jarlyqqa qol qoıdym. Al­ǵys aıtý kúni – endi ulttyq kún­tiz­bedegi Eńbek kúni, Otbasy kúni sııaqty ózge de merekelerdiń qataryndaǵy jańa data. Men bul mereke qazirgi ýaqytta asa qajet bizdiń qoǵamdaǵy senimdi, kelisim men dostyqty burynǵydan da nyǵaıta túsetinine senimdimin», – dedi Memleket basshysy. Sonymen qatar, Qazaqstan Prezıdenti tarıhymyzdyń kóp­te­gen betteri bıik moraldyq qun­dylyqtardyń biri retinde alǵys­pen baılanysty ekenin atap ótti. «Bizdiń babalarymyz halyqtyń basyna túsken aýyr synaqtarǵa tótep beretin kúsh-qýat darytqan týǵan jerge jáne taǵdyryna rıza sezimde bolǵan. Olar áskerı shapqynshylyq jyldarynda, qýańshylyq nemese jut kezinde kómekke kelgen jaqyndaryna, týystary men kórshilerine árdaıym alǵys aıtqan. HH ǵasyrdaǵy saıası qýǵyn-súrgin jáne jer aýdarý sııaqty qaıǵy-qasiret jyldary mıllıondaǵan adam bir-birine kórsetken kómegi men qoldaýy úshin rızashylyq tanytty. Bul barynan aırylǵan adamdarǵa tirshilik jasaýǵa, úmitin qaıta jalǵaýǵa, ómirdi qaıta bastaýǵa kúsh berdi», – dedi Nursultan Nazarbaev. Budan keıin Memleket basshysy sol qýǵyn-súrgin jyldarynyń kýágerleri men olardyń urpaq­tary Qazaqstannyń qasıetti jerinde kórgen qamqorlyq pen qonaqjaılylyqty qazir aıryqsha jylylyqpen eske alatynyn aıtty. «Olar kezinde ózderine de ońaı bolmaǵanyna qaramastan, qazaqtardyń qaıyrymdylyǵy úshin, sol kezdegi tyıymdarǵa qara­mastan, batyl ári rııasyz kómegi úshin alǵys aıtady. Qazaqtar da baýyrlastarǵa týǵan ólkege degen súıispenshiligi úshin, jerimizdiń túrlenýine qosqan úlesi úshin, ulttyq mádenıetke, tilge jáne dástúrge degen qurmetteri úshin alǵys bildiredi», – dedi Qazaqstan Prezıdenti. Bul kúni Nursultan Nazarbaev búginde elimizdiń kópet­nos­tylyq tarıhynan sabaq alý qajet­tigine de nazar aýdardy. «HH ǵasyrda Qazaqstanda kópet­nosty halyq qalyptasty. Stoly­pın reformasy kezindegi sharýa­lardy qonystandyrý barysyn­da Qazaqstanǵa Reseıden, Ýk­raı­na men Belarýsten 1 mıllıon­nan astam adam keldi. 1930-jyldardaǵy ujymdastyrý kezin­de burynǵy KSRO-nyń orta­lyq óńirlerinen tárkileýge túsken 250 myń sharýa jer aýdaryldy. Osy ýaqyttary ónerkásip nysandarynyń qurylysyna 1,2 mıllıon adam keldi. Stalın rejimi kezinde tutastaı bir halyqtar – 800 myńǵa jýyq nemis, 102 myń polıak, 507 myń Soltústik Kavkaz halyqtarynyń ókilderi, 18,5 myń koreı otbasy Qazaqstanǵa jer aýdaryldy. Olardy júk vagondaryna tıep, qaqaǵan qysta ashyq dalaǵa ákelip tastady. Ol kezderi munda tek qazaqtar ǵana turatyn. О́zderi joqshylyqta otyrsa da qazaq otbasylary olardy úılerine kirgizdi. Solardyń biri bizdiń úı bolatyn», – dedi Memleket basshysy. Qazaqstan Prezıdenti osylaı deı kele, stalındik qýǵyn-súrgin kezinde elimizde 11 arnaý­ly lager – ALJIR, Qarlag, Step­lag, Dallag, Peschanlag, Ka­myshlag, Jezqazǵanlag, Aqtóbe, Pet­ropavl, Kegir jáne О́skemen lager­leri qurylǵanyn, olarda myń­daǵan tutqyn otyrǵanyn aıtty. «Solardyń kópshiligi tutqynnan bosaǵan soń ketken joq, osy jerde turaqtap qaldy», – dedi Nursultan Nazarbaev. Memleket basshysy elimizge túrli kezeńderde kóp adam kel­genin atap ótti. «Soǵys kezinde Qazaqstan evakýasııalanǵan 350 myń adamdy qabyldady. 1950-jyldary tyń ıgerýge 1,5 mıl­lıon adam keldi, jabyq áskerı ny­sandarda 150 myń maman jáne olardyń otbasy músheleri jumys istedi. HH ǵasyrdyń basynan bastap Qazaqstanǵa barlyǵy 5,6 mıllıon adam qonystandy. Jer­gilikti halyqtyń sany ol kezderi 6 mıllıonnyń shamasynda bolatyn. Qylmystyq sıpattaǵy sta­lındik ujymdastyrý saldarynan 1,5 mıllıon adam ashtan qy­ryldy. Taǵy mıllıonnan asa adam ózin jáne balalaryn aman saqtaý úshin burynǵy KSRO aýmaǵynan ketýge májbúr boldy. Qazaqtarǵa joıylyp ketý qaýpi týdy. Bizdiń kópetnostylyǵymyz osylaısha qoldan jasaldy. Biraq munda bizdiń jerimizge erkinen tys kelgen adamdardyń esh kinási joq. Biz Táýelsizdiktiń jańa dáýirinde barlyq etnostardy birtutas, uıysqan halyqqa aınaldyra bildik. Búginde bul – bizdiń eń basty artyqshylyǵymyz. Bizdiń kúshimiz de osynda. Me­niń tapsyrmam boıynsha, tarıhy­myzdyń osy paraqtary Astana­daǵy jańa Ulttyq tarıh mýzeıi­niń ekspozısııalarynda kórinis tabatyn bolady», – dedi Qazaq­stan Prezıdenti. Nursultan Nazarbaev sol kezeńniń totalıtarlyq mashınasynan barlyǵy japa shekkenin atap ótti. «Biz jyl saıyn Saıası qý­ǵyn-súrgin jáne asharshylyq qur­bandaryn eske alý kúnin atap ótemiz. Búginde biz – 100-den asa etnos jáne 17 konfessııa ókilderi tatýlyq pen kelisimde ómir súrip jatqan bire­geı elmiz. Biz birge qalalar men kentter salyp, egin egip, ındýs­trııany damytyp, jol salyp jatyrmyz, otbasyn quryp, bala tár­bıe­leýdemiz. Tabystarymyzǵa birge qýanyp, eń qıyn sátterde bir-bi­rimizge qoldaý kórsetip kelemiz. Meniń tapsyrmammen Assam­bleıanyń búkil eldegi barlyq qaıy­rymdylyq sharalardyń úıles­tirýshisi retindegi róli Ult Jos­pary aıasynda zańnamalyq tur­ǵydan bekitildi. Assambleıa tarı­hy – bizdiń dostyǵymyz ben tu­raq­tylyǵymyzdyń tarıhy. Alǵys aıtý kúni bizdi buryn­ǵydan da jaqyndastyra túse­tinine senimdimin», – dedi Memleket basshysy. Qazaqstan Prezıdenti tatýlyq pen kelisimde birlesip ómir súrý salty, ásirese, jahandyq eko­nomıkalyq daǵdarys jaǵdaıynda kóshi-qon haosy bastalǵan, etnosaralyq jáne áleýmettik qaq­tyǵystar ýshyqqan búgingi tańda eli­mizdiń eń qymbat tájirıbesi ekenine nazar aýdardy. «Bizdiń biregeı etnosaralyq kelisim tájirıbemizdi neǵurlym kóp el paıdalanatyn bolsa, soǵurlym álem de qaýipsiz bola túsetinine senimdimin. Biz – yntymaǵy jarasqan keremet halyq mekendeıtin ǵajaıyp elmiz. Tatýlyq pen kelisimniń qazaq­standyq tájirıbesi negizinde biz­diń Bolashaǵy Birtutas Ult qa­lyptasýda. Sondyqtan, biz Qazaqstan halqy Assambleıasy qu­rylǵan 1 naýryzdy Alǵys aıtý kúni retinde ádil tańdadyq. Bul kúndi aıryqsha qaıyrymdylyq aksııalarymen, muqtaj jandar men jaqyndarǵa qoldaý kórsetý arqyly atap ótý mańyzdy. Osyǵan baılanysty Assambleıanyń arnaýly qoryn quryp, sol arqyly qoldaý kórsetken jón bolar edi. Árbir aýylda, aýdanda, qala men oblysta áleýmettik mańyzdy máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan qoǵamdyq sharalar aıryqsha mánge ıe», – dedi Nursultan Nazarbaev. Elbasy búginde Qazaqstanyń aldynda zor mindetter turǵanyn atap ótti. «Meniń halyqqa Jol­daýymdy, «100 naqty qadam» Ult Josparyn júzege asyrý jú­rip jatyr. Biz «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasatyn iske asyrýdamyz. Sondyqtan men bú­gin birlik pen kelisimge, dostyq pen ózara túsinistikke degen qul­shy­nysy úshin búkil Qazaqstan hal­qyna zor rızashylyǵymdy bil­dirgim keledi. Ár úıde tatýlyq, jaqsylyq jáne bereke bolsyn. Alǵys aıtý kúni elimizdiń eń aı­shyqty, árkimniń de júregine jaqyn meıram bolatynyna senim­dimin», – dedi Qazaqstan Pre­zı­denti. Shara barysynda Qazaqstan Prezıdenti Konstıtýsııa men el zań­namasynda ulttyq jáne dinı erek­sheligine qaramastan, barlyq aza­mattardyń teńdigi kórinis tap­qanyna nazar aýdardy. «Zańnyń osy erejelerin múltiksiz oryndaý kerek, olardy qalaýynsha áldekimderge túsindirýge jol berýge bolmaıdy. Munda Qazaqstan halqy Assambleıasyna erekshe ról júkteledi. Men oryn alǵan keıbir quqyq buzýshylyqtarǵa baılanysty bul týraly aıttym da. Biz úsh tuǵyrly til baǵytyn ustanyp otyrmyz jáne bul – áldebireýdiń qalaýy emes, ýaqyttyń talaby. Memlekettik tildi, memleket quraýshy etnostyń tilin bilýge biz mindettimiz. Sondyqtan da biz qazaqshaǵa balalardy mektepten bastap úıretip jatyrmyz. Biz aǵylshyn tilin de bilýge tıispiz, óıtkeni, ol – ǵylymnyń, ınnova­sııa men aqparattyq tehnologııanyń tili. Ultaralyq qarym-qatynas tili retinde orys tilin de bilý mań­yzdy. Balalarymyzǵa bul qajet», – dedi Memleket basshysy. Sondaı-aq, Nursultan Nazar­baev Qazaqstannyń ál-aýqa­ty, qo­ǵamdyq kelisim, turaqtylyq pen birlik – Otanymyzdyń baqytty bolashaǵynyń kepili ekenin aıtty. «Uly Dala eliniń perzentteri mádenıetter alýandyǵyn, túrli etnostar men konfessııalar ókil­deriniń qundylyqtaryn ana súti­men birge boıǵa sińirgen. Tarıh jáne babalar bizdi osyǵan úıret­ti. Etnostyq alýandylyq – biz­diń eldiń álsiz tusy emes, onyń baı­lyǵy», – dedi Qazaqstan Prezı­denti. Bul kúni Memleket basshysy Alǵys aıtý kúnine arnalǵan «Ta­rıh­tan taǵylym – ótkenge taǵzym» ekspozısııasyn kórdi. Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan». Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.