Álıhan álemi

*Álıhan Bókeıhan-150 Alash arystary Álıhan Bókeıhanov, Álimhan Ermekov pen Jaqyp Aqbaevtyń týǵan jeri Qaraǵandy oblysynyń burynǵy Qońyrat, qazirgi Aqtoǵaı aýdany. Osy aýdandy «kontrrevolıýsııa ordasy» dep atap, onyń halqyn bertinge deıin aıryqsha baqylaýda ustady. Osy aýdan ortalyǵynda Álıhanmen atalas Keıki tóreniń qabiriniń kórtopyraǵyn eshteńeden seskenbeı tegistep, taqtaı eden tósep, tórt qulaqty saman kirpishten qalanǵan mazarynyń tóbesin shatyrlap, NKVD aýdandyq bóliminiń keńsesine aınaldyrǵanyn, onyń ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldaryna deıin turǵanyn kózimiz kórdi. Sondaı-aq, elimiz táýelsizdik alardan sál burynyraq Álıhannyń ataqorymy Taldy­beıittegi jáne Toqyraýyn ózeniniń boıyndaǵy Daıyr tóreniń mazaryndaǵy kezinde Smahan Bókeıhanov ornatqan kóktastardaǵy jazýlardy óshirý maqsatymen Qaraǵandydan arnaıy kelgen jansyzdyń, ondaǵy JOO-nyń biriniń professorynyń esimderi jurt jadynda. «Qudaısyzdar qoǵamyn» qurǵan Keńes ókimetiniń jandaıshaptarynyń jantúrshigerlik áreketteriniń saldary jalǵyz bul emes. Búginderi elimizde 87 qala, 160-tan astam selolyq aýdan, myńdaǵan usaq eldi meken bar. Solardyń ishinde jalǵyz Aqtoǵaı aýdanynda máıitti tań atpaı jerleý rásimi qalyptasqan. Ony basynda jergilikti moldalarǵa «hadıste máıitti kún shyqpaı jerleý kerek» degendi aıtqyzǵan da, keıinirek jurt jumystan qalmasyn degenge jatqyzǵan da sol zamannyń «sholaq belsendileri». Osyndaıda Á.Bókeıhannyń jazba­laryndaǵy: «Qudaıdan keıingi kúshti nárse – ǵylym, ǵylymnan keıingi kúshti nárse – dástúr», degen tujyrymy erikten tys eske túsedi. Jalpy, arýaqtarmen arpa­lysqandardyń ońǵanyn eshkim kórgen emes... Álıhan men onyń týǵan inisi Smahan bastapqyda Nurmuhammedov bolyp jazylyp, keıinde Álıhan­nyń óz ótinishi boıynsha Bókeıhanov bolyp óz­ger­tilgeni jóninde kóp aıtyla bermeıdi. Onyń túp tórkini jaıynda qysqasha baıandasaq, áıgili Joshy hannyń Kókjal Baraqtan taraıtyn urpaǵy Bókeıhan 1815 jyly Orta júz hany bolyp jarııa­lanady. Mine, osy áıgili babasynyń esimin alý Álı­han­nyń óziniń túpki tegin tiriltpek oıynan týsa kerek. Bókeıdiń toǵyz ulynyń biri Ba­tyr­dan týǵan tórt ul – Áshimtaı, Rústem, Beksultan, Myrzataı. Rústem men Myrzataı Arqanyń Toqyraýyn boıyndaǵy qarakesek Sarym eline 1858 jyly ornyǵady. Myrzataıdyń tórt uly – Nurmuhammed, Qoske, Mátihan (Sholaq) men Ábdihannyń ómir súrgen kezeńi Keńes ókimetiniń tusyna keldi de, taǵdyrlary da sol qasań bılikke táýeldi boldy. Ábdihannyń uly Qasymhan 1928 jyly bastapqyda ólim jazasyna kesilip, ajaldan kezdeısoq aman qalyp, 1946 jyly Almatyda qaıtys bolǵan. Mátihannyń uly Mánerhan 1933 jyly Sibirge aıdalyp, sol bette habarsyz ketken. Mátihannyń jáne bir uly Qojaıhan da basynda jer aýdarylyp, sol jerden soǵysqa attanyp, maıdanda qaza bolǵan. Nurmuhammedtiń kenje uly Bazylhan baı retinde Sibirge aıdalyp, 48 jasynda Novokýzneskide qaıtys bolǵan. Álıhannyń týǵan inisi Smahan da otbasy men urpaǵynyń taǵdyryna alańdap, uzaq jyldar boıy Almaty oblysynda boı tasalap júrip, Stalın ólgennen keıin ǵana Balqash qalasyna oralǵan. Ázihannyń uly Raıymjan aqsaqalmen 1992 jyly júzdesýdiń sáti tústi. Raıaǵa bastaýysh bilimdi Qarqa­ralyda Aqaıdyń Haseninen alyp, Semeıdegi G.Potanın atyndaǵy ekinshi dárejeli mektepte oqyǵannan keıin Álimhan Ermekovtiń qaryndasy Dámesh Ermekovanyń kúıeýi, kezinde Tashkenttegi pedınstıtýttyń rektory bolyp júrgen Temirbek Júrgenovtiń keńesimen sondaǵy Orta Azııa memlekettik ýnıversıtetiniń fızıka-matematıka fakýltetine oqýǵa túsedi. Biraq Raıymjan Bókeıhanovtyń alashordashy, «halyq jaýy» Álıhan Bókeıhanovtyń nemere inisi ekendigin jazǵan «domalaq» aryzdardyń saldarynan ol oqýdan shyǵarylady. Sol ýnıversıtettiń ulty armıan, stýdentter isi jónindegi prorektory: «Qazaqtarǵa qaıran qalamyn. Buhar ámiriniń uly Máskeýde oqıdy, al seniń famılııań úshin ǵana óz otandastaryń túbińe jetti», degen eken. Sondaı-aq, Raıymjan qarııanyń óz aýzynan: «Bul famılııadan men ómir boıy zapa shektim, jasy úlken janashyr jandardyń ózgert degenine kónbedim, endi sanaýly kúnderimdi osy famılııany maqtan tutyp ótkeremin. Eń bastysy, Ábekeńniń birjola aqtalǵanyn, halqyna birjola oralǵanyn kózim kórdi. Arýaǵy rıza. Aq­toǵaıda ulan-asyr toı ótkizeıin dep jatyr ekensińder. Meni kárilik pen aýrý dendep tur. Jete almaspyn. Shaqyrǵandaryńa myń da bir rahmet. Biraq men baqyttymyn. Balalarym óz famılııalarynan seskenbeı, maqtan tutyp júretin boldy. Toıǵa solar qatyssa, men razymyn», degen shattanǵan sózderin estip, jazyp alyp, kezinde maqala da ja­rııalaǵan bolatynbyz. Aqtoǵaıda ótken sol sharalardyń eń mańyzdysy – jańa zamanda ótkizilgen ǵylymı-praktıkalyq konferensııaǵa táýelsiz Qazaqstannyń betke ustar ǵalymdarynyń qatysqany boldy. Olardyń arasynda Jaıyq Bekturov, Gúlnar Dýlatova, Keńes Nurpeıisov, Tursynbek Kákishev, Maǵaýıa Ermekov, Ánesh Daıyrova, osy kúnge deıin qalamdary qoldarynan túspeı Alash tarıhyna uńǵylaı boılap, zerdeleı zerttep, jahanǵa jarııa etip júrgen ǵalymdar Qabylsaıat Ábishev, Nurlan Dýlatbekov, Muhtar Qul-Muhammed, Máýen Hamzın, Jantas Qojahmetov, Azat Babashev jáne basqalardyń esimderi men eńbekterin ataý lázim. Sol 1992 jyldyń jazynda Álıhan­nyń О́ki­taıdan (Sergeıden) týǵan nemeresi, máskeýlik Evgenıı men onyń uly Petrdiń tabandary tuńǵysh ret ata-baba jerine – Ortalyq Qazaqstan­nyń Saryarqa topyraǵyna tıgen asa baqytty sát bolǵan­dyǵyn aıtpaı ketýge bolmas. Olar Raıym­jannyń ul-qyzdary Syrym men Nurym Bókeıhanovtar, Smahan qyzdary Sáýle, Aısáýle shalqar mereıtoı kezinde elmen birge, Álıhan bir kelgeninde Brazılııa qaraǵashyn otyrǵyzyp, kúni búginge deıin jaıqalyp ósip turǵan daraqqa baılanysty Taldy­beıit atanyp ketken ataqorymǵa baryp, onda máńgilik saıa tapqan babalaryna táý etip qaıtty. Aqtoǵaıda ótken sharalardan keıin О́kitaıuly Evgenıı men Raıymjanuly Syrymmen birge Ulytaýǵa, Alasha han, Joshy han zırattaryna barý sáti tústi.  Olardyń Qazaqstanǵa kelgen sol saparyndaǵy esten ketpes kezdesýleri, onyń ishinde Batyr urpaǵy, qart ustaz, Uly Otan soǵysynyń ardageri, Álıhan urpaǵyn saryla kútýden júrek talmasy ustap, emhanaǵa túsken Qasenhan Altynbekovpen (áıgili restavrator Qyrym Altynbekovtiń ákesi) sálemdesýi umytylmas áser qaldyrǵany sonsha, Evgenıı Bókeıhanov toptama óleńder jazyp, Máskeýge oralǵan soń «Potrogat etot strannyı mır» jınaǵyn shyǵardy. Al Syrym Bókeıhanov Bókeı urpaǵynyń arǵy-bergi tarıhyn, onyń ishinde uly babasy Álıhannyń ómiri, qyzmeti, ózi kózin kórip, tárbıesin alǵan Álıhanqyzy Elızaveta, onyń jary Sádýaqasuly Smaǵul, Sergeıuly Evgenıı, taǵy basqa­lardyń azapty da aıshyqty taǵdyrlary jaıynda arhıv derekterine, estelikterge negizdelgen «Nelzıa o proshlom pozabyt» atty kitap jazyp, qazaq tili­ne aýdartyp, óńdep, tolyqtyrǵan úsh ba­sylymynyń shyqqanyn kórip úlgerdi. Osy tusta Evgenııdiń «Joshy  han zıratynda» atty óleńindegi ishki tolǵanystaryn oqyrmannyń qosa sezine túsýi maqsatynda qazaq tilindegi aýdarmasynan úzindi keltirýdi jón kórdik: JOShY HAN ZIRATYNDA Shetsiz-sheksiz uly dala aımalap, Bir saǵatta jeti ǵasyr ótippiz, Kisineý men qıqý kernep aınala, Turǵandaımyz at dúbirin estip biz.   Kún shyjyp tur otty shardaı balqyǵan, О́tkelderde qıyrshyq tas shyqyrlap, Taltústegi ańyzaqtan qalqyǵan Dem jetpegen saıyn saǵym typyrlap.   Mazar ishi, moladaǵy taqtalar Salqynymen sabyrly oıǵa jetelep, Eske alǵanda ýaqyt bir sát toqtalar, Umytylǵan ýaqıǵalar tótelep.   О́zgerdi adam jáne de bar tirshilik, Jer qoınynda múrdeń seniń, han ıem, Men de seniń suńqar qııaq búrshigiń, Máńgi báıgi jolǵa salǵan jan ıem.   Aramyzda jyldar, jandar, dáýirler, Ýaqyt seli – netken dúleı kúpti eges! Jer-ananyń ólshemi iri, táýir der, Máńgi sheksiz uǵym úshin túk te emes.   Boıdy baýrap kúıki tirlik qas-qaǵym, Názik ómir kórgen mamyq túsimdeı, Máńgilikpen búrkelgende bastaǵy ún, Sen de ótersiń fánı tusty túsinbeı.   Dala bolsa mań qalpynda baıaǵy, Kózim kórgen sýret aldan tosyp tur, Kóne mazar, qýrap qalǵan saıaǵy, Bas súıekti kóktep jýsan ósip tur.   Qaıtar joly buıyrǵandar baqytty, Kózden ǵaıyp boldy kúmbez alystap, Kókteı súzip keri qaraı ýaqytty, Kelemiz biz jer betimen qaryshtap. Álıhan Bókeıhanovtyń: «Tiri bolsam, han balasynda qazaqtyń haqysy bar edi, qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn», degen tujyrymy onyń ómirlik ustanym-sertindeı boldy jáne odan qaıǵyly azapty qazaǵa ushyraǵan sońǵy demine deıin bir sátke de aınyǵan emes. Onyń barlyq sanaly ǵumyryndaǵy árbir oı-tolǵamyn, árbir is-qımylyn, uıymdastyrý qabi­letin qazaq halqyna, Alash jurtynyń keleshegine jumyldyryp kelgenin tarıh dáleldedi. Onyń: «Keıingiler ǵıbrat alarlyq úlgi tastap alǵys alarmyz ba? Joq, dalaǵa laǵyp, jónsiz ketip qarǵys-laǵynet alamyz ba? Keýdesinde kózi bar adam kóp oılanarlyq jumys. Túrik balasy (Álıhan)» degen sózderi qazirgi zamandastarymyzdy da tereń oıǵa jeteleıtin taǵylymdy saýaldar ekenine eshkim kúmán keltire qoımas. Búgingi táýelsiz Qazaqstannyń shırek ǵasyr­ǵa jýyq tarıhy Á.Bókeıhan ıdeıalarynyń ómir­sheńdigine kóz jetkizdi. Qazaqtyń tuńǵysh ulttyq-demokratııalyq «Alash» partııasy, Ulttyq keńes – Alashorda úkimeti jer tutastyǵy saqtaýly, memlekettik shekarasy bekitilgen, demokratııalyq qundylyqtarǵa súıengen, memlekettik qurylymy halyqtyń turmysy men tirshiligine laıyqtalǵan agroónerkásiptik álemdik deńgeıdegi memleket qurýdy maqsat etti. Biraq bul ádemi murattyń oryndalmaýyna aýmaly-tókpeli zaman­nyń, eń aldymen, stalınshil ákimshil-ámirshil júıeniń zardaby tıgeni, alashynyń asqaq bolashaǵyn armandaǵany, eliniń táýelsizdigin ańsaǵany, oǵan jetý jolynda naqty is-qımyldarǵa barǵany úshin saıası qýǵynǵa ushyraǵany, azapty ajaldy qasqaıyp qarsy alǵany tarıhqa málim. Al osy ult-azattyq kúrestiń asa bir kúrdeli kezeńi men onyń teorııalyq jáne praktıkalyq negizi men mańyzy, sol úderisterge uıytqy bolǵan tolaǵaı tulǵalar jaıynda izdenister jasap, ǵylymı tujyrymdar jasaýǵa ynta barǵan saıyn arta túsýde. Álbette, óz zamanynyń eń kúrmeýi qıyn, kúr­deli suraqtaryna jaýap izdegen kárden bilimdi Álıhannyń jazba murasy atan túıege júk bolarlyq asyl dúnıe ekeni kún ótken saıyn ózektiligin dáleldeı túsýde. Onyń qoǵamdyq damýdyń zańdylyqtary men Qazaqstannyń erekshelikterine jasaǵan taldaýlarynyń tereńdigine, logıkalyq paıymdarynyń tapjylmas qısyndylyǵyna tańdanbasqa laj joq. Osy tusta Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, belgili tarıhshy Búrkit Aıaǵanmen pikir almasqandaǵy keltirgen salys­tyrma ýájderine súıenip kórelik. Marksızmniń murageri V.Lenın ekonomıka saıasatqa baılanysty barlyq kásiporyndardy memlekettik dep jarııa­lap, jekemenshik degendi túbirimen joıý kerek deıdi. Al Á.Bókeıhan «Alash» partııasynyń baǵdarlamasynda ekonomıkany damytatyn negizgi kúsh jekemenshik ekendigin eskerip, ony joıýǵa túbegeıli qarsy boldy. V.Lenın memlekettik qurylym jóninde ortalyqtandyrylǵan, tek jumysshy tabynyń ústemdigi basym, kommýnıstik partııa basqaratyn memleket bolý kerek dedi, ony kúshpen qurdy da. Bul jobanyń aıaǵy totalıtarızmge ulasty. «Alash» partııasy bolsa «Reseı demokratııalyq, federatıvtik respýblıka bolýy tıis. Onda ár memlekettiń irgesi bólek, yntymaǵy bir bolady. Árqaısysy óz tizginin ózi ustaıdy» degen kózqarasty ustanady. KSRO-ny kompartııalyq nomenklatýra basqardy. Bir partııalyq júıe jeke basqa tabynýǵa, tolassyz repressııaǵa ulasty, demokratııalyq úderister tabanasty bolyp, aıaýsyz janshyldy. Al Á.Bókeıhan qurǵan «Alash» partııasynyń pikirinshe úkimet basynda quryltaı jınalysy men Memlekettik Dýmanyń qalaýynsha kesimdi jylǵa saılanatyn prezıdent bolý kerek. Prezıdent halyqty mınıstrler arqyly basqarady. Ol mınıstrler quryltaı jınalysy aldynda jaýapty bolýǵa tıis. Depýtat tegis (jappaı degen maǵynada,  – Q.S.), teń, tóte, hám qupııa saılaýmen saılanady. Saılaý huqynda han, din, er-áıel teń dárejeli bolý kerek. Muqııat zer salsańyz Á.Bókeıhan murasynda búginge deıin qundylyǵyn bir mysqal da joımaǵan qaǵıdalar jetip-artylady. «Oqý ordalarynyń esigi kimge bolsa da ashyq, hám aqysyz bolý; jurtqa jalpy oqý jaıylý. Bastaýysh mektepterde ana tilinde oqý; qazaq óz tilinde orta mektep, ýnıversıtet ashý; oqý joly óz aldy avtonomııa túrinde bolý» degen qaǵıdalary osy kúnge arnalǵandaı e stiledi. Maǵynasy asa salmaqty, tarıhı mindeti aýyr da mańyzdy jer máselesi jóninde aıtqandary da aı­na-qatesiz keldi. Sondaı-aq, jer betindegi jáne onyń qoınaýyndaǵy baılyǵy memlekettiki bolýy tıis, jer sybaǵasy aldymen jergilikti jurtqa berilsin, odan artylǵan jer zemstvo qolynda bolsyn, olardy ádildik jolmen paıdalaný kerek degen oılary aıqyndyǵymen erekshelenedi jáne olardyń qısyndylyǵyn, ómirsheńdigin ýaqyt dáleldedi. Osy tusta Á.Bókeıhannyń uly murattardy iske asyrýda mańaıyna alashtyń mańdaıaldy, kileń ultjandy, bilimdi, ár salada asa bilikti, arly da namysty azamattaryn toptastyrǵany súıin­diredi. Álimhan Ermekovtiń 29 jasqa jańa ilikken shaǵynda Alashorda úkimetiniń vıse-premeri retinde V.Lenın tóraǵalyq etken komıssııa májilisinde Stolypın tusynda Ertis boıyndaǵy, Kaspıı teńiziniń soltústik jaǵalaýyndaǵy qazaq jerlerin jón-josyqsyz tartyp alǵandyǵyn, ony ıelerine qaıtarý kerektigin jáne bul talap oryndalmaıtyn bolsa eki el arasynda ult arazdyǵy týatyndyǵyn aıtyp, komıssııany daýly jerlerdi qaıtarý jóninde sheshim qabyldaýǵa ılandyrǵany tarıhtan málim. Sol kezde Máskeýde Komınternniń kongresine qatysýǵa kelgen Ahmet Baıtursynovtyń Turar Rysqulovqa: «Bizdiń Álimhanmen osynsha ýaqyt teń sóılese alatyn orystan da bir ul týǵan eken-aý», deıtini jurt jadynda. Bir joly Álimhan Ermekov týǵan jeri Aqtoǵaıǵa sapar shegedi. Sonda sóz oraıy kelgende ol kisini atalas týysy, soǵys ardageri, jastaıynan talaı jaýapty qyzmetter atqarǵan Qalken Mákenbaev áıgili aǵasyna: «Álaǵa, san jyldar boıy qatar júrdińizder, azapty da birge tattyńyzdar, Álıhan Bókeıhanovtyń azamattyq tulǵasyn qalaı baǵalar edińiz?» – dep suraq qoıady. Sonda Álaǵań ózine tán baıyptylyqpen: «Qarǵashym, qalaı desem eken? Myna qasıetti Toqyraýyn ózeni kóktemde qatty tasyǵan jyldary ǵana Balqash kóline zor­ǵa jetedi. Kóbine onyń tushy sýy jolaı jerge sińip ketedi. Bizdi, alashordashylardyń báriniń basyn qosqandaǵy qýatymyz osy Toqyraýynǵa jeter-jetpes qana der edim. Al Álıhannyń bir óziniń biliminiń tereńdigi, oılarynyń zańǵarlyǵy, kemeńgerligi Balqash kólinen de úlken, kókjıegine kóz jetpes shalqar darııa ǵoı! Qazaqtyń baǵyna jaralǵan, ǵasyrda bir týatyn alyp qoı, bekzat sabaz edi-aý, shirkin!» dep jaýap qaıtarypty. Alýan qyrly daryn ıesi Álıhan Bókeıhannyń qazaqtyń arǵy-bergi tarıhy jóninde naqty derekter men statıstıkaǵa súıengen súbeli eńbekter jazý­men shektelmeı, Alashorda úkimeti taratylǵannan keıin úzeńgiles qaıratkerlerdi amandap qalýmen birge, eldegi ulttyq mádenı-aǵartý jumystaryn shı­ratýǵa úndegeni óz jemisterin bergeni málim. Mysaly, onyń hakim Abaı urpaǵymen aralasyp, ol jóninde alǵash zertteý júrgizip, qazanama jarııalaýmen birge, jas Áýezovke: «Muhtarjan, Abaıdy jaz. Sen sol ortada óstiń, Abaıdy kózi kórgenderden derek jına. Ol búkil adamzattyq deńgeıdegi oıshyl aqyn. Soǵan boıla, murasyn Alash jurtyna tanyt. Bul abyroıly is seniń ǵana qolyńnan keledi», degeni asqan kóregendik bolǵanyn ýaqyt dáleldedi. Sondaı-aq, Á.Bókeıhan Kenesarynyń ult-azattyq kóterilisi týraly orys tilinde jazylǵan alǵashqy zerdeli zertteýiniń Tashkentte shyqqan tuńǵysh basylymy óziniń mynadaı oryssha óleń joldarymen ashylǵan: Jyljyp ótti jyldar aqsap, Erkin dala ah urǵan, Aıyrylǵanda uldan asqaq – Kenesary batyrdan.   Biraq onyń azat rýhy, Onyń kúres qandy izi Boldy kedeı qazaq týy – Jeńis Temirqazyǵy. Osy kirispe óleńniń aıaǵyna «Qyr balasy (K.Stepnıak)» dep qol qoıǵan. Álıhan Bókeı­hannyń bul eńbeginiń kórnekti tarıhshy Ermuhan Bekmahanovtyń zertteýlerine negizgi máıek bolǵany kúmán týdyrmaıdy. Osyndaı asyl eńbegi úshin bul avtordyń qanshama jyldar boıy azapty qýǵyn-súrginge ushyrap, bertinde ǵana birjola aqtalǵany oqyrmanǵa belgili. Endigi jerde IýNESKO sheshimi shyqty, Á.Bókeı­han sekildi barsha alashtyń ardaqty ary­synyń mereıtoıyn halyqaralyq deńgeıge laıyq qalaı ótkizemiz, neden bastaýymyz kerek, sharalardyń bastylary qaısy, kim, qaıda ne atqarǵany jón degen alýan suraqtardyń kes-kes­teýi mundaı jaýapty ister legindegi zańdy qubylys. Osy maqsatta L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýr­azııa ulttyq ýnıversıtetiniń bastamasymen res­pýblıkadaǵy belgili alashtanýshy ǵalymdardyń basqosý jınalysynda biraz iske asyrýǵa laıyqty sharalar belgilendi. Eń bastysy, Álıhan Bókeı­hannyń baı murasyn tirnektep jınap, ǵylymı júıege keltirip, kóptomdyǵyn shyǵarýdaǵy osy ýnıversıtettiń Alashtaný ortalyǵynyń basshysy Sultanhan Aqqulynyń talaı jylǵy teńdessiz de tolassyz, baǵa jetpes jemisti eńbegine alǵystan basqa aıtarymyz joq. Ǵalymnyń tynymsyz izdenýiniń arqasynda osy kúnge deıin Á.Bókeıhan eńbekteriniń 9 tomy jaryq kórdi. Jáne bir aýqymdy da abyroıly, asa jaýapty iske – «Álıhan Bókeıhan» ensıklopedııasyn shyǵarý jumysyna Semeı ýnıversıtetiniń ǵalymdary kirisýge bet aldy. Álbette, bul sharýaǵa semeılik ǵalymdar elimizdegi basqa da alashtanýshylardy barynsha tartady degen úmittemiz. Mysaly, Álıhan Bókeıhan jáne onyń urpaqtary men jaqyndary jóninde naqty derekterdi biletin jandar tym az. Solardyń qolyndaǵy qaıtalanbas málimetter nazardan tys qalmaýy ensıklopedııa qundylyǵyn arttyra túsetinine senimdimiz. Sol sııaqty, bıyl Álıhan Bókeıhannyń nemere inisi Syrym Bókeıhanovtyń kitabynyń óńdelgen, tolyqtyrylǵan sońǵy nusqasy jáne Smahan Bókeıhanovtyń estelikteri biriktirilip, «О́tken kúnde belgi bar» – «Nelzıa o proshlom pozabyt» ataýymen qazaq jáne orys tilderine aýdarylyp, tutas bir kitap etip shyǵarýǵa ázirlenýde. Bul iste marqum Syrym Raıymjanulynyń jesiri, Elızaveta Álıhanqyzynyń ómiriniń sońǵy saǵattaryna deıingi azapty kúnderi janynda bolǵan Aleksandra Borısovna Bókeı­hanovanyń yntasy men yjdahattylyǵy, áýlet­tiń rýhanı murasyna adaldyǵy men asqan jaýap­kershiligine rızashylyǵymyzdy bildirýdi azamattyq paryzy­myzǵa sanaımyz. Munymen qosa Syrymnyń Máskeýde turatyn týǵan inisi, hımııa ǵylymdarynyń doktory, áýesqoı sýretshi Nurym Bókeıhanov pen osy aǵaıyndy ekeýiniń sýretshi qyzdary «Býkeıhanovy» atty jınaq qurastyryp, mereıtoı tusynda Qazaqstanda bastyrý joldaryn qarastyrýdy ótingen bolatyn. Osy jumysty atqarýǵa alash ardaqtylarynyń jerlesteri qul­shyna kirisýge ázirligin bildirgeni qýantady. Tilge tıek bolǵan jerlesteri dep otyrǵanymyz, Álıhan Bókeıhannyń dúnıege kelgen Qaraǵandy oblysynyń Aqtoǵaı aýdanynyń basshylyǵy. Aýdan jurtshylyǵy mereıtoıǵa baılanysty álden-aq kóptegen sharalar belgilep, olardy iske asyrýǵa qyzý kirisip te ketti. Mysaly, mereıgerdiń týǵan kúni qarsańynda aýdan ortalyǵynda «Álıhan esimdi jastardyń oblystyq forýmyn» ótkizýdi mejelep otyr. Oǵan oblystaǵy ár qala men aýdannan bes-besten Álıhan attastar bas qospaqshy. Basty sharalardyń shyrqaý kezeńi shilde aıyna tuspaldanýda. Bul jerde: «Kıiz kimdiki bolsa, bilek sonyki», degen máteldiń oryndylyǵy eske túsedi. Kezinde Álıhan Bókeıhannyń, Álimhan Ermekovtiń jáne Jaqyp Aqpaevtyń esimderin máńgilik este saqtaý maqsatynda atalǵan arystardyń top­tasqan eńseli eskertkish-kesheni Aqtoǵaı aýdany ortalyǵynda boı kótergen bolatyn. Avtory – daryndy qazaq músinshisi Jaýbasar Qalıev. Álıhan Bókeıhanovtyń taǵy  bir eskertkishi Semeı qalasynda ornatylǵan. Dál qazir Alash kóseminiń endigi eskertkishterin eń aldymen Astana, Almaty jáne Qaraǵandy qalalarynda ornatý máselesi suranyp-aq tur. Elordadaǵy Kereı men Jánibek handardyń, Kenesarynyń patrıottyq qýaty mol kórkemdik deńgeıleri joǵary eskertkishterine Álıhannyń tulǵaly músindik beınesi qosylǵany nur ústine nur bolar edi. Munymen qosa, Qaraǵandydaǵy Qaztutyný odaǵynyń ekonomıkalyq ýnıversıtetine Álıhan Bókeıhan esimimen ataý jóninde tıisti organdarǵa usynys berilýin kútemiz. Alashtaný ǵylymyna jáne nasıhattalýyna qosqan súbeli úlesi úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ǵylym akademııasynyń Á.Bókeıhan atyndaǵy jyl saıynǵy syılyǵyn, al joǵary oqý oryndarynda Á.Bókeıhan atyndaǵy stıpendııalar taǵaıyndaýdyń reti kelip tur. Sonymen birge, Á.Bókeıhannyń jáne onyń úzeńgilesteriniń shaǵyn músinderin, tósbelgiler, monetalar serııasyn, poshtalyq markalar, hatqal­talar, plakattar shyǵarylsa, olardy mereıtoı barysynda jáne EKSPO-2017 kórmesinde taratýǵa bolar edi. Sol sııaqty, Qaraǵandyda osy kúnge deıin Alashtyń áıgili arysyna bir kórikti kósheniń atyn qımaı júrgeni jergilikti bılik basshylaryna salmaqty syn ekendigin ejikteı túsindirýdi qajet etpes. Bir maqalada osy qasterli taqyrypty búge-shigesine deıin qamtyp taldaý múmkin emes. Bul naqty is-qımylǵa úndegen oıtúrtki bolýǵa dámeli nıet qana. «Álıhan mereıtoıyna ázirlik seńi qoz­ǵaldy. Sen de qozǵal, alash azamaty!» demekpiz. Álemdik tulǵa alashtyń Álıhanyna arnalǵan ıgi isterdiń abyroıly alaman báıgesi bastalyp ketti. Iske sát, alash azamattary! Qaıyrbek SÁDÝAQASOV. Astana. Sýrette: Á.Bókeıhan; Alash alyby urpaq­tarynyń Máskeýden Qaraǵandy óńirine kelýi. 90-jyldar.