Jurtshylyq arasynda «Ákim» sózindegi tórt árip «ádildik, kishipeıildilik, iskerlik, meıirimdilik» atty tórt uǵymdy bildiredi degen pikir bar. Aýyldan oblysqa deıingi bılik tizgini senip tapsyrylǵan laýazym ıeleriniń boılarynan tap osyndaı tamasha qasıetterdi kórgisi keletindigi anyq halyqtyń. Tek sol tórt talap údesinen túgel kórinip, abyroı-bedelge bólenip júrgen ákimderdi saýsaqpen sanap otyratyndyǵymyz da jasyryn emes. Al olardyń qataryna búginde adam ómiriniń bir bıik belesi – alpys jasqa aıaq basqan Erik Sultanovty qossaq, qatelespeımiz. Buǵan Soltústik Qazaqstan oblysyn eki jylǵa jýyq basqaryp otyrǵan atpal azamattyń osy merzim ishinde atqarǵan isterin «Ákim» degen sózdiń tereń maǵynasy turǵysynan tarazylap kórsek kóz jetkize túsemiz.
Ádildik týraly aıtqanda áýeli Erik Hamzaulynyń ózi oblys ákimi bolyp taǵaıyndalǵanǵa deıin Qyzyljar óńirinde jol berilgen keıbir áleýmettik ádiletsizdik kórinisterin birden ańǵaryp, oryn alǵan kemshilikterdi ózine jarnama jasamaı-aq, dabyra-dańǵazasyz ári batyl túrde túzetýdi qolǵa alǵanyna toqtalǵan jón bolar. Máselen, ol 2014 jylǵy mamyr aıynyń sońynda óńir tizginin óz qolyna alysymen budan tórt jyl buryn Petropavl qalasynyń orta tusynan oryn tabylmaǵandaı, shet jaǵyndaǵy batpaqty jerine qalanǵan irgetasynyń ózin eki márte salýǵa týra kelip, qurylysy tym uzaqqa sozylyp ketken Nazarbaev Zııatkerlik mektebindegi jaǵdaıdy ádeıilep baryp kórdi. Mamandyǵy ınjener Erik Sultanov mańyzdy nysan qurylysynyń barysy áli de baıaýlyǵyn baıqap, ony jedeldetý sharalaryn dereý qolǵa alý kerek dep sheshti. Astanalyq qurylysshylardyń jaıbasarlyǵymen kelispeıtindigin bildirip, olarǵa tıisti talap qoıyp ári óz tarapynan járdem de kórsete otyryp, jumys qarqynyn eselep arttyrdy. Sóıtip, soltústikqazaqstandyq úzdik ustazdar men daryndy oqýshylar zaryǵa kútken ozyq úlgidegi bilim ordasynyń kelesi jylǵy Astana kúni qarsańynda paıdalanýǵa berilýine tikeleı uıytqy boldy.
Al 2011 jyly «Nurly kósh» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha Qyzyljar aýdanynyń ortalyǵy – Beskólden úsh shaqyrymdaı jerde jańadan salynǵan Báıterek aýylyna qonystanǵan qandastardyń basty muqtajdyǵy – bul eldi mekende mekteptiń joqtyǵy. Qyzyljardyń qaqaǵan qysynda 320 oqýshyny Beskóldegi mektepterge úsh avtobýspen tasyp oqytý – lajsyzdyqtan týyndaǵan amal-dy. Osy jóninde shaǵym bildirgen alystan kelgen aǵaıyndar aldynda oblystyń burynǵy basshylary Báıterek aýylynda mektep salý úshin respýblıkalyq bıýdjetten qarjy bólý qarastyrylmaǵandyǵyn aıtyp aqtalǵan edi. Erik Hamzauly báıterektikterdiń kókeıkesti máselesin qalaıda sheshý qajet dep túıdi. Oılana kele, Báıterek aýylynda 300 oqýshyǵa arnalǵan orta mektepti oblystyq bıýdjet qarjysy esebinen salǵyzýdy uıǵardy. Onyń osy jónindegi usynysyna oblystyq máslıhat depýtattary biraýyzdan qoldaý bildirip, Báıterek aýylynda mektep salýdy bastaý úshin ústimizdegi jylǵa arnalǵan oblystyq bıýdjetten 205 mıllıon teńge qarjy qarastyryldy. Qazir atalmysh eldi mekenniń qaq ortasynda qurylys jumystary qyzý júrip jatyr. Erik Sultanov jaqynda oblys turǵyndarymen bolǵan esep berý kezdesýinde Báıterektegi mektepti bıyl kúzde paıdalanýǵa berý úshin qolynan kelgenniń bárin de jasaıtynyn málimdedi.
Kishipeıildilik jaıly paıymdasaq, mynadaı jaıt eske túsedi. Kóp adam shaqyrylǵan jınalystardy ýaqytynda bastamaq túgil, jurtty jarty saǵat-bir saǵat kúttirip qoıýdy óreskeldik sanamaıtyn órkókirek ákimderdi de kórgenbiz. Al Erik Sultanov alqaly jıyndardy belgilengen ýaqytynda nemese sál de bolsa buryn bastaýdy ádetke aınaldyrypty. Osylaısha jurttyń ýaqytyn qadirleı biletin óńir basshysy óz ýaqytyn da qadirleı biledi eken: jınalys ataýlyny uzaqqa sozbaı, múmkindiginshe qysqa qaıyrýdy qup kóretindigi baıqalyp júr.
Kishipeıildilik degen sózdiń balamasy – keńpeıildilik. Erik Hamzauly – aldy keń, minezi aqjarqyn basshy. Oblys ákimi bolyp taǵaıyndalǵanyna eki jylǵa qarasa da, óńirdegi basshy kadrlardy aýystyrǵany shamaly. «Meshkeı degen jaqsy ataq emes» degendi eskergeni shyǵar, ústinen kásipkerler men máslıhat depýtattary toptasa aryz aıtyp kelgen bir joǵary laýazym ıesin ornynan bosatyp, tek soǵan ǵana basqa jaýapty qyzmet usynbapty. Al «áli kelmeıtin shoqpardy beline baılap, kótere almaı júrgen» birer basshyny jumyssyz qaldyrmaı, tómenirek qyzmetterge ornalastyrdy.
Erik Sultanov «Nur Otan» partııasy oblystyq fılıalynyń tóraǵasy retinde aı saıyn qoǵamdyq qabyldaý ótkizip, ózinen ádildik pen arasha izdegen, qoldaý men kómek kútken adamdardyń muń-muqtajdaryn muqııat tyńdap, bárine de janashyrlyq bildirip, qolynan kelgeninshe járdem berip júr.
Iskerlik jaıyna kelsek, Erik Sultanovtyń bastamasymen oblysymyzda tuńǵysh ret ótkizilgen «Qyzyljarınvest-2014» Halyqaralyq ınvestısııalyq forýmy bárinen buryn oıǵa oralady. О́ıtkeni, osyǵan deıin Qyzyljar óńiriniń tabıǵaty qatal – qysy sýyq, jazy salqyn bolǵandyqtan, ınvestorlar qyzyqpaıdy degen teris pikir qalyptasqan edi. Atalmysh forým sol qasań kózqarastyń tas-talqanyn shyǵarǵan sııaqty. Oǵan 15 sheteldiń ókilderi qatysty. Qyzyljar óńirine kórshiles Reseı men Qytaıǵa qosa, álemdegi eń myqty damyǵan otyz memlekettiń qataryna engen Japonııa, Sıngapýr, Avstralııa, Germanııa, Belgııa, Fınlıandııa, Izraıl sııaqty shalǵaıdaǵy dáýleti shalqyǵan elder de qyzyǵýshylyq tanytty. Osy baǵyttaǵy umtylys oń nátıjesin bere bastady: byltyr Petropavldaǵy burynǵy shaǵyn lıtrajdy qozǵaltqyshtar zaýytynyń negizinde «Samuryq- Qazyna Invest» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń jáne Fınlıandııa men Polshanyń bedeldi kompanııalarynyń qatysýymen «QazTehMash» mashına jasaý zaýyty ashyldy. Onda joǵary synypty astyq jınaý kombaıny, shóp shabatyn mashına, tyrnaýysh, tirkeme men jemshóp taratqysh sııaqty aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary shyǵarylady. Al ınvestısııa tartý qarqyny boıynsha Soltústik Qazaqstan oblysy byltyr respýblıka óńirleri arasynda birinshi orynǵa shyqty.
О́ńirge ınvestısııa tartý maqsatymen týrızm salasyn damytýdy da tabandylyqpen qolǵa aldy. Bul baǵytta, ásirese, «Kókshetaý» ulttyq memlekettik tabıǵat saıabaǵynyń aýmaǵyna kiretin Aıyrtaý atyrabynyń áleýetin paıdalanýǵa erekshe nazar aýdarylyp otyr. Sondaǵy sýy móldir Shalqar jáne Imantaý kólderine kórshiles Reseıden aǵylatyn týrıster sanyn kóbeıtý úshin, eń aldymen, Aıyrtaý aýdanyna baratyn tozyǵy jetken, kedir-budyr avtomobıl joldary kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Buǵan qosa, kýrortty aımaqta jańa demalys oryndary paıda bolyp, tipti, «Solnechnyı VIP» demalys bazasynda tynyǵýshylardy buǵynyń múıizinen jasalǵan dárimen emdeıtin shaǵyn pantaortalyq pen maral fermasy da ashyldy.
Elordada kóp jyl jaýapty qyzmetter atqarǵan Erik Sultanov respýblıkalyq deńgeıdegi basshylardyń qaısysymen bolsyn tikeleı habarlasyp, týyndaǵan máselelerdi sozbaqqa salmaı, tezdete sheshýge kúsh salyp keledi. Máselen, óńir basshysy aldyńǵy jylǵy shilde aıynda shalǵaıdaǵy Ýálıhanov aýdany ákiminiń Kishkenekól aýylynda bolǵan turǵyndar aldynda esep berý kezdesýine qatysqanynda jergilikti aqsaqaldar «Astana – Qyzyltý stansııasy» baǵytyndaǵy poıyzdyń eki vagony jolaýshylarǵa azdyq qylyp júrgendikten, oǵan úshinshi vagon qosýdy suraǵan ótinishterine eshkim qulaq aspaǵandyǵyn aıtyp, shaǵymdanǵan edi. Erik Hamzauly dereý «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasynyń basshylarymen telefon arqyly sóılesip, ýálıhanovtyqtardyń problemasyn bir aıdyń ishinde sheship berdi. Al byltyrǵy jyly óńir turǵyndarynyń ótinishterine oraı Astana – Qostanaı baǵytynda qatynaıtyn júrdek «Tulpar – Talgo» poıyzynyń Aıyrtaý jáne Ǵabıt Músirepov atyndaǵy aýdandardyń turǵyndary qalyń, iri ortalyqtary – Saýmalkól men Novoıshımka aýyldaryndaǵy temir jol stansııalaryna toqtap, jergilikti jolaýshylarǵa qyzmet kórsetýi máselesin de ońynan sheshkizdi.
Erik Sultanov oblystaǵy iri zaýyttarǵa ulttyq kompanııalardyń tapsyrystaryn bergizýge de barynsha yqpalyn tıgizip júr. Sonyń nátıjesinde byltyr óńir ónerkásibiniń jetekshi salasy – mashına jasaýda 18 paıyzdan astam ósim qamtamasyz etildi. Oblys basshysynyń udaıy kóńil bólip, qajet jerinde utymdy sharalar qoldanýynyń arqasynda ótken jyly oblys ekonomıkasynyń barlyq salasynda negizgi kórsetkishterdiń ósimi qamtamasyz etildi. Munyń ózi oblystyq bıýdjetke túsetin ózindik tabysty aldyńǵy jylǵymen salystyrǵanda 5 mıllıard teńgege arttyryp, onyń kólemin 32 mıllıard teńgege deıin jetkizýge múmkindik berdi. Iаǵnı, 18 paıyzdyq ósim qamtamasyz etildi. Bul – bizdiń agroónerkásipti óńir úshin buryn-sońdy bolmaǵan rekordtyq kórsetkish.
Qyzyljar óńirindegi ózekti máselelerdiń biri – jergilikti mańyzdaǵy avtomobıl joldarynyń deniniń tozyǵy jetkendigi. Osyny eskergen Erik Sultanov oblys ákimi bolyp taǵaıyndalysymen jol jóndeý isin óziniń aldaǵy qyzmetiniń basym baǵyttarynyń biri etip ustanatyndyǵyn málimdegen-di. Jol salasynyń tájirıbeli mamany bolyp sanalatyn óńir basshysy Qyzyljardyń jergilikti mańyzdaǵy shuryq-tesik joldaryn jóndeýge quny arzan bolǵanmen, sapasy joǵary jańa tehnologııalardy birtindep engizýge kiristi. Bul eksperıment sátti júzege asyryldy: eger 2013 jyly respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjetterden bólingen 5 mıllıard teńgeden astam qarjyǵa nebári 134 shaqyrym jol jóndelgen bolsa, osynsha qarjyǵa 2014 jyly – 290 shaqyrym, 2015 jyly 260 shaqyrym jol qalpyna keltirildi. Al bıylǵy meje – 360 shaqyrym.
Petropavl qalasynda jergilikti sportsúıer qaýym birneshe jyldan beri qolqalap surap júrgen muz aıdyny bar Sport saraıyn salý isi de 2014 jyly Erik Sultanovtyń basshylyǵymen tııanaqty qolǵa alynyp, jedel boı kóterdi. Ol ótken kúzde tolyq aıaqtalyp, paıdalanýǵa berildi.
Oblys ortalyǵyndaǵy balabaqshaǵa ornalasý kezeginde 11 myńnan astam búldirshin turǵanyn, munyń ózi qalalyqtardyń «bas aýrýyna» aınalǵanyn anyqtap bilgen oblys ákimi bul problemany sheshýdi de óz qolyna aldy. Osy ıgi iske memlekettik-jekeshelik áriptestik boıynsha jergilikti kásipkerler tartylyp, olardyń óz bıznesteriniń aıasyn keńeıte túsýlerine barynsha jaǵdaı jasaldy. Sóıtip, ótken jyly Petropavldaǵy mektep jasyna deıingi balalar mekemeleriniń jelisi 1000-ǵa jýyq orynǵa keńeıtildi. Bul – ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldaryndaǵy ekonomıkalyq daǵdarys kezinde jappaı jabylyp qalǵan balabaqshalar júıesin qalpyna keltirýde alǵash ret qol jetkizilgen eleýli jetistik. Sóıtip, oblysta balalardy mektepke deıingi tárbıemen qamtý kórsetkishi 97 paıyzǵa deıin ósirildi.
Meıirimdilik pen qaıyrymdylyq – egiz uǵymdar. Osy oraıda biz Erik Sultanovtyń óz qyzmetin bir ımandy isten bastaǵanyn jaqsylyqqa joryǵanbyz. Atap aıtqanda, ol oblys ákimi bolyp taǵaıyndalǵan soń Halyqaralyq balalardy qorǵaý kúni Petropavl qalasyndaǵy otbasylyq úlgidegi Balalar aýylyna at basyn tirep, jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan beıkúná búldirshinderdiń jaǵdaıymen tanysty. 4 úıde bir-bir otbasy bolyp turyp jatqan 6 jastan 18 jasqa deıingi 36 bala men jasóspirimge merekelik syılyqtar usynyp qana qoımaı, Balalar aýylynyń janynda bos jatqan jer telimin kórip, munda tez arada taǵy 2 úı salǵyzyp beretinin aıtty. Olardyń qurylysyna jergilikti bıýdjetten eshqandaı qarjy bólgizbeı, demeýshiler izdestirip tapty. Osylaısha bas-aıaǵy bir aıdyń ishinde salynǵan jańa da jaıly qonystarǵa qala irgesindegi Arhangelka aýylyndaǵy Balalar baspanasynda turyp jatqan 18 jetkinshek aýystyrylyp ákelinip, eki otbasyna bólinip ornalastyryldy. Olar ózderiniń budan bylaı oblys ortalyǵynda ómir súrip, qalanyń ozyq mektepterinde oqıtyndyqtaryna qýanyp qaldy.
Sol jylǵy jazda Erik Sultanov oblystyń shalǵaı shetindegi Tımırıazev aýdanyndaǵy jalǵyz qazaq aýyly – Jarqynǵa da barǵan bolatyn. Irgesi buzylmaı, orta mektebi oqýshylarǵa tolyp otyrǵan eldi mekenniń bolashaǵy bar ekendigine kóz jetkizip, jarqyndyqtardyń qandaı ótinish-tilekteri baryn surap bilgen. Jastardyń: «Aýylymyzda klýb ta, sport zaly da joq. Keshke qaıda bararymyzdy bilmeımiz...» degen renishin estigen soń: «О́zderińdeı jastary bar Jarqyn aýylynyń bolashaǵy da jarqyn dep sanaımyn. Sondyqtan, aldaǵy ýaqytta sizder úshin dene shynyqtyrý-saýyqtyrý keshenin saldyryp beremin», – dep ýáde bergen. Kóp uzamaı, qazan aıynyń basynda aýylǵa qurylysshylar kelip, jergilikti orta mektep janyndaǵy bos jerge jalpy aýmaǵy 800 sharshy metr, ekiqabatty dene shynyqtyrý-saýyqtyrý keshenin salýǵa kirisip ketti. Onyń qurylysy bes aıdyń ishinde aıaqtalyp, byltyrǵy naýryz aıynyń basynda paıdalanýǵa berildi. «Bul keshenge bıýdjetten eshqandaı qarjy bólinbeı, Erik Hamzaulynyń ózi izdestirip tapqan demeýshiler bergen 55 mıllıon teńgedeı qarjyǵa salyndy. Qazir aýyl jastary bos ýaqyttaryn sonda ótkizip, sportpen aınalysady. Tipti aýyldaǵy kóp kisi jınalatyn toı-tomalaqtar da sol keshende ótkizilip júr», – dedi Jarqyn aýyly qaraıtyn Dmıtrıevka aýyldyq okrýginiń ákimi Talǵat Eslámov bizben kezdeskende.
Elbasy Nursultan Nazarbaev 2014 jylǵy qyrkúıek aıynda Qyzyljar óńirine qyzmet babyndaǵy sapary kezinde Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi bolyp taǵaıyndalǵanyna úsh aı bolǵan Erik Sultanovtyń qolǵa alyp jatqan isteri jaıly esebin tyńdap, quptaý bildirgen soń jınalǵan jergilikti azamattarǵa qarap: «Sizderge jaqsy, tájirıbeli ákim taýyp berdik ári ol – ózderińizdiń jerlesterińiz. Onyń qolynan bári keledi dep oılaımyn», – degen edi. Bizdiń ákim Memleket basshysynyń sol joly ózine bergen bıik baǵasy men kórsetken zor senimine laıyqty ekendigin arada ótken az ǵana ýaqyt ishinde atqarǵan ıgilikti isterimen dáleldeı bildi.
Káribaı MUSYRMAN,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi.
Soltústik Qazaqstan oblysy.