MANIFEST. «ÁLEM. HHI ǴASYR»

Barsha adamzat HHI ǵasyrǵa jahandyq yntymaqtastyqtyń jańa dáýiri retinde úmit artty. Biraq búginde bul elestiń saǵymǵa aınalýy yqtımal. Álemge taǵy da qater tónip tur jáne onyń aýqymyn eskermeýge bolmaıdy. Jáne bul qater – jahandyq soǵys! Jer órkenıeti, ǵalymdardyń esebi boıynsha, 15 myńnan astam soǵysty, ıaǵnı ár jyl saıyn 3 soǵysty basynan ótkergen. Olarda júzdegen mıllıon adam qaza taýyp, Jer betinen qalalar men elder joǵalǵan, mádenıetter men órkenıetter joıylǵan. HHI ǵasyrǵa aıaq basqan adam balasy qııaldyń ózin tańqaldyratyn ǵylymı jańalyqtar ashyp, jańa býyndaǵy tehnologııalar jasap jatyr. Adamzat óz damýynyń sapaly jańa satysyna ótýde. Álem Tórtinshi ónerkásip tóńkerisiniń tabal­dyryǵynda tur. Kóptegen qorqynyshty aýrý­lardyń tamyryna balta shabylýda. Biraq soǵys vırýsy halyqaralyq jaǵdaıdy ýshyq­tyrýyn jalǵastyrýda. Ol birqatar memleketterde ekonomıkanyń ólim uryǵyn sebetin eń qýatty salasyna aınalyp, áskerı-ónerkásiptik keshenniń áleýetin arttyryp otyr. Soǵys vırýsy aldaǵy jasandy ıntellekt tóńiregindegi jańalyqtarǵa juǵýǵa daıyn tur. Mı­lıtarızm adamdardyń sanasy men minez-qul­qyna tereńdeı enip ketken. Halyqtyń qolynda qazir 1 mıllıardtan astam birlik atys qarýy bol­sa, olardan álemde kún saıyn myńdaǵan adam kóz jumady. Áskerı qaýip búkilálemdik aýqym­daǵy qasiretke aınalýy ábden múmkin. Osyn­daı ólimmen aıaqtalatyn qaterdiń belgileri anyq baıqalady. Halyqaralyq qatynastarda jan­jal­dastyq táýekelderi kúsheıe túsip otyr. Áskerı qaqtyǵystardyń geografııasy ótken eki álem­dik soǵystar – Eýropanyń shyǵysyndaǵy, Afrı­kanyń soltústigindegi, Taıaý Shyǵystaǵy soǵys is-qımyldarynyń tarıhı teatryn da qamtýda. Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart óziniń mindetterin oryndamaýda. Ajal sebetin qarý men ony daıyndaýdyń tehnologııalary iri derjavalardyń qosarlanǵan standarttarynyń saldarynan búkil álemge tarap otyr. Olardyń terrorshylardyń qolyna tııýi ýaqyttyń enshisindegi nárse ǵana sııaqty kórinedi. Halyqaralyq terrorızm qaharly sıpatqa ıe boldy. Ol jekelegen elderdegi birli-ja­rym aktilerden Eýropa, Azııa jáne Afrıka mem­le­ketterine qarsy keń aýqymdy terrorlyq agres­sııaǵa ótip úlgerdi. Mıllıondaǵan bosqyn­dar, qalalardyń qıraýy, qundy tarıhı eskert­kish­terdiń joıylýy – osynyń bári ádettegi shyndyqqa aınalýda. Ekonomıkalyq sanksııalar men saýda-sattyq soǵysy da qalypty qubylys bolyp otyr. Planeta taǵy da búkil adamzat úshin qasiretti saldarlary bar «qyrǵı-qabaq soǵystyń» ótkir júzinde terbele bastady. Dúnıe ázirshe ót­ken tórt onjyldyqtyń oń ınersııasynyń arqa­synda saqtalyp tur. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi tabysty kelissózderdiń nátıjesinde AQSh pen Reseıdiń ıadrolyq arsenal­dary aıtarlyqtaı qysqarǵan bolatyn. Bes ıad­rolyq derjava atom qarýyn synaý mara­torııin jarııalady jáne ony ustanyp keledi. Pla­netany joıý qateri edáýir tómendedi. Qaýip­siz­diktiń óńirlik júıesin qurý úderisi jedeldedi. О́zara senim qaǵıdattaryna sáıkes eýra­zııalyq-atlantıkalyq mega-qurylym – Eýro­padaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy quryldy. Beıbitshilikti saqtaý boıynsha derjavalardyń úılesimdi is-qımyldary men BUU-nyń kópqyrly operasııalarynyń nátı­jesinde tutastaı bir janjaldar men soǵystar retke keltirildi. Mine, endi biz barlyq osy jetistikterdiń erozııasyn kórip otyrmyz. Sondyqtan mıllıondaǵan adamdy barǵan saıyn mynadaı suraqtar tolǵandyrady. Álem­degi jaǵdaı qaı baǵytta damıtyn bolady?  Je­tek­shi derjavalar arasyndaǵy qarama-qaıshy­lyqtar olardyń arasyndaǵy jańa uzaq merzimdi qarsy turýshylyqqa ulasyp ketpeı me? Qaı elder jahandyq jáne óńirlik derjava­lar júrgizip otyrǵan «proksı-soǵystardyń» kelesi qur­bandyǵyna aınalýy múmkin? Ázirshe gúl_denip turǵan kimniń jerin tankterdiń shynjyr tabany tap­tap, snarıadtardyń jarylysy borshalaıdy? Qaı qa­lalarda balalar zymyrandar otynan ólim qu­sha bastaıdy? Janjaldardan qashqan bos­­qyn­dardyń jańa aǵyny qaıdan jáne qaıda lap qoıady? Osydan 60 jyldan astam ýaqyt buryn kór­nekti oqymystylar Albert Enshteın men Bertran Rassel «qatal, qaterli jáne qashyp quty­la almaıtyn suraq: biz adam balasyn joıýǵa tıis­piz be álde adamzat soǵystan bas tarta ma?» degen manıfespen shyqqan bolatyn. Adamzattyń HH ǵasyrdaǵy ozyq oılylary adamdarǵa bolashaqtaǵy álemdik soǵysta pla­netadaǵy tiri ataýlynyń bárin joıatyn ıadrolyq qarý mindetti túrde qoldanylatyn bolady dep kóripkeldikpen eskertken edi. Olardyń memleketter arasyndaǵy barlyq talas-tartystar soǵys arqyly sheshile almaıdy jáne sheshilmeýi tıis degen eskertýleri HHI ǵasyrda da asa joǵary kókeıkesti deńgeıde qa­lyp otyr. Soǵystyń tamyryna balta shabý – adam­zattyń eń kúrdeli órkenıettik mindeti. Biraq munyń qandaı da bir basqa oryndy balama­sy joq. Bul mindet álemdik kóshbasshylar tarapynan, jahandyq kún tártibindegi ózge problemalardyń aıasynda, absolıýtti basymdyq retinde qarastyrylýy tıis. HHI ǵasyrda adamzatqa ózin ózi demılıtarızasııalaý jaǵyna qaraı sheshimdi qadam jasaý qajet. Bizde mundaı basqa múmkindik bolmaıdy. Bulaı jasalmaǵan jaǵdaıda planeta radıoaktıvti materıaldardyń orasan zor tirshiliksiz úıindisine aınalady. Bizdiń planetamyz biregeı, bizde basqa ondaı planeta joq jáne bolmaıdy. Sondyqtan adamzatqa «HHI ǴASYR: SO­ǴYSSYZ ÁLEM» keń aýqymdy baǵdarlamasy qajet. Bul jahandyq strategııa ulttyń soǵystar men janjaldar vırýstaryn joıý jónindegi úılesimdi jáne jaýapkershilikti is-áreketterin aıqyndaýy tıis. Bul qujatta úsh basty qaǵıdatty naqty mazmundaý kerek. Birinshiden, qazirgi kezdegi birde-bir soǵysta jeńimpaz bolmaıdy jáne bola da almaıdy, onda bári de jeńiledi. Ekinshiden, jańa soǵysta jappaı qyryp-joıatyn qarýlar – ıadrolyq, hımııalyq, bıo­lo­gııalyq jáne ǵylym jetistigi negizinde oılap ta­bylýy yqtımal basqa da kez kelgen qarý túrlerin qoldanýdan qashyp qutylý múmkin bolmaıdy. Bul búkil adamzattyń qyrylýyna alyp keledi. Jáne osyǵan kimniń jaýap beretinin anyqtaý úshin de kesh bolady jáne jaýap beretin adam da tabylmaıdy. Osy yqtımal qaýip-qa­terdi qazirgi ulttyq lıderler men saıasatkerler jáne olardyń barlyq kelesi býyndary aksıoma retinde túsinýleri tıis. Úshinshiden, memleketter arasyndaǵy barlyq talas-tartystardy retteý úshin negiz beı­bit­shilik pen qaýipsizdik úshin teńdeı jaýap­kershilik, ózara qurmet jáne ishki iske aralaspaý qaǵıdattaryna negizdelgen beıbit únqatysýlar men konstrýktıvti kelissózder bolýy kerek. Álemdik qoǵamdastyq is-qımylynyń tutastyq algorıtmderin myna baǵyttar boıynsha osy keshendi negizde túzý kerek. BIRINShI. Iаdrolyq jáne basqa da jappaı-qyryp joıatyn qarýdan tolyqtaı azat álemge qaraı dáıektilikpen ilgerileý. Bul baǵytta mańyz­dy qadam qazirdiń ózinde jasalyp otyr. 2015 jyldyń 7 jeltoqsanynda BUU Bas Assam­bleıasy Qazaqstannyń bastamasy boıynsha Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jal­pyǵa ortaq deklarasııa qabyldady. Qazaqstan 25 jyl buryn álemde alǵash bolyp Semeı ıad­rol­yq synaq polıgonyn máńgige japty. Bul – ázirshe álemdik tájirıbedegi alǵashqy jáne birden-bir oqıǵa. Jas memleket sodan soń KSRO ydyraǵannan keıin muraǵa qalǵan atom qarýynyń álemdegi tórtinshi áleýetine jáne ony jetkizý quraldaryna ıelik etýden óz erki­men bas tartty. Bul sheshim jetekshi ıadrolyq der­ja­valardy ıadrolyq synaqqa marotorıı jarııa­laýǵa qozǵaý saldy. 20 jyl buryn BUU aıasynda Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shart jasaldy jáne qol qoıýǵa ashyq tur, biraq ol osy kúnge deıin kúshine enbeı keledi. Qazaqstan aýmaǵynda MAGATE týy astyn­da atom energetıkasyn damytýdy josparlap otyrǵan memleketterge arnalǵan Tómen baıy­tylǵan ıadrolyq otyn banki quryldy. Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtterdiń mańyzy asa joǵary. Endi ólim sebetin qarýlardy ǵarysh keńis­tigine, Álemdik muhıttyń beıtarap sýlarynyń túbine, Arktıkaǵa ornalastyrýǵa tyıym salatyn jahandyq sheshim qabyldaǵan jón. Jappaı qyryp-joıatyn jańa qarý túrlerin jasaý úshin ǵylymı jańalyqtardy paıdalanýǵa tyıym salatyn halyqaralyq qujat jasap, ony oryndaýdy mindetteý mańyzdy. BUU-da jappaı qyryp-joıatyn qarý jasaý jáne jetildirý úshin paıdalanyla alatyn ǵylymı jańalyqtardyń Tirkeý reestrin qurǵan abzal. EKINShI. HHI ǵasyrda soǵysty ómirlik is-árekettiń tásili retinde dáıektilikpen alas­taı otyryp, ornyqty álemniń geografııasyn qalyptastyrý qajet. Álemde ıadrolyq qarýdan azat alty aımaq bar. Olar Antarktıdany, La­tyn Amerıkasyn, Afrıkany, Avstralııa men Okeanııany qosa alǵanda, is júzinde búkil Oń­tústik jarty shardy qamtıdy. Olardyń ishindegi eń «jasy» 10 jyl buryn Semeıde óńirdiń bes memleketi qurǵan Ortalyqazııalyq ıadrosyz aımaq bolyp tabylady. Taıaý Shyǵysta ıadrosyz aımaq qurý boıynsha halyqaralyq kúsh-jigerdi belsendi ete túsý kerek. 1992 jyly Qazaqstan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes shaqyrýǵa bastamashylyq jasady. Atalǵan forým qurlyqtyń 27 memleketiniń, BUU men basqa da halyqaralyq uıymdardyń qatysýymen jańa ǵasyrda tabysty ınstıtýt­tan­dyryldy. Shanhaı yntymaqtastyq uıymy sheńberinde Qytaı Halyq Respýb­lıka­symen, Reseı Federasııasymen, Qazaq­stan­men, Qyr­ǵyzstanmen, Tájikstanmen jáne О́zbek­stanmen aradaǵy kópqyrly yntymaqtastyq úlken mańyzǵa ıe. Ońtústik Amerıkadaǵy, Ońtústik Atlantıkadaǵy, Úndi muhıtyndaǵy Beıbitshilik aımaǵy aıtarlyqtaı áleýetti ıelenip otyr. Jınaqtalǵan barlyq tájirıbeni arnaıy halyqaralyq quqyq negizinde keń aýqymdy Álem Arealdaryn qurý úshin qoldaný qajet. Olarda, árıne, soǵystar men janjaldarǵa oryndar bolmaýy tıis. Álem Arealdaryndaǵy qaýipsizdik pen damý máselelerine BUU-ǵa múshe barlyq memleketter, sondaı-aq, BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesi kepildik bere alady. ÚShINShI. HHI ǵasyrda mılıtarızmniń jahandyq qaýipsizdikke qater tóndirip, keń aýqymdy halyqaralyq yntymaqtastyqqa ke­dergi keltiretin áskerı bloktar sekildi rýdı­mentin eńserý kerek. Geosaıası ahýaldyń máni mynada: eger tym bolmasa bir iri áskerı blok bar bolatyn bolsa, onda onyń antıpody qurylatyny zańdylyq. Kúsh qarsy kúsh týdyrady. Áskerı bloktarǵa beıbitshilik pen qaýipsizdikke óziniń jaýapkershiligin árkez sezine bermeıtin túrli memleketter de enip otyr. Onyń ústine, áskerı blok zonttaryn, ózderiniń tikeleı kórshilerin qosa alǵanda, úshinshi eldermen ózara qarym-qatynasynda basymdyq alý úshin paıdalanýǵa árekettenýshilik te joq emes. Osylaısha qarsy turýshylyq jaǵdaıy jekelegen óńirlerde, sondaı-aq, búkil jahandyq keńistikte sheksiz jalǵasa berýi yqtımal. Buǵan qosa, ótken so­ǵystar men janjaldardyń tájirıbesi kór­setip otyrǵandaı, ózińniń qaýipsizdigińdi ózge memleketterdiń qaýipsizdigine qysym jasaý esebinen qamtamasyz etý múmkin emes. Sondyq­tan áskerı bloktarǵa BUU týy astynda memleket­terdiń beıbitshilik, turaqtylyq, senim men qaýip­sizdik úshin Jahandyq Koalısııasyn qarsy qoıý qajet. Taıaýdaǵy onjyldyqtyń jalpyǵa ortaq mindeti Aýǵanstandaǵy, Iraktaǵy, Ie­men­degi, Lıvııa men Sırııadaǵy, Ýkraınanyń shyǵysyndaǵy soǵystar men janjaldardy jáne Pales­tına-Izraıl qarsy turýshylyqtaryn toqtatý bolýy tıis. Koreı túbegi, Ońtústik-Qy­taı teńizi men Arktıka akvatorııalary jaǵ­daılaryndaǵy jarylys qaýpiniń áleýetin azaıtý mindeti tur. TО́RTINShI. Halyqaralyq qarýsyzdaný úde­risterin jańa tarıhı jaǵdaılarǵa beıimdeý mańyzdy. Zymyranǵa qarsy júıeler men ká­dimgi qarý-jaraq jónindegi burynǵy ýaǵdalas­tyqtardaǵy alysty boljaı almaýshylyq Eýrazııa keńistigin saıası mılıtarlandyrýǵa alyp keldi. Bul, tipti, qorǵanysty basqarýdyń elektrondyq júıesiniń yqtımal aqaýy sebebi boıynsha da jahandyq soǵystyń bastalý táýekelin kúsheıte túsedi. BUU-nyń Qarýsyzdaný jónindegi konferensııasy qyzmetiniń jańa strategııasy qajet. Aldymyzda sapaly turǵydan jańa qater – terrorshylardyń qolynda asa qaýipti qarýǵa aınalýy yqtımal kıberqylmysty alastaýmen aınalysý tur. BESINShI. Soǵyssyz álem – bul, birinshi kezekte, halyqaralyq qarjy, saýda-sattyq jáne damý salasyndaǵy jahandyq básekelestiktiń ádi­letti paradıgmasy. BUU Bas Assambleıasynyń 70-shi sessııasynda Qazaqstan Jahandyq Stra­tegııalyq Bastama-2045 Josparyn jasaý bas­tamasyn ilgeriletti. Bul Jospar – soǵystar men janjaldardyń túbegeıli sebepterin joıý. Barlyq ulttardyń ınfraqurylymǵa, resýrs­tar men naryqtarǵa teńdeı jáne ádiletti qoljetimdiligi negizinde damýdyń jańa úrdisin qalyptastyrý mańyzdy. Ony BUU-nyń 100 jyldyǵy mereıtoıyna qaraı júzege asyrý usynylyp otyr. Qazaqstan 2016 jyly BUU-nyń joǵary deńgeıdegi Halyqaralyq konferensııasyn shaqyrýdy usynady. Onda HHI ǵasyrda qıratyp, búldirýge ákeletin soǵystar men janjaldardyń aldyn alý maqsatynda halyq­aralyq quqyqtyń qaǵıdattaryn qýattaý kerek. Aqyl men únqatysýǵa, sabyrlylyq pen parasat-paıymǵa shaqyrý jahandyq álemge qarsylardyń aqparattyq shabýyldarynyń qurbandyqtaryna aınalmaýy tıis. HHI ǵasyrda álemge tynyshtyq kerek! Bul – shetin másele! HHI ǵasyrda beıbitshilik, adamdar ótken ǵasyrda jasaǵan sekildi, ol úshin baıypty jáne tabandy túrde kúresýge turady. Biz ba­la­larymyz ben nemerelerimizdiń bolashaǵy týraly oılaýymyz kerek. Búkil álem úkimetteri­niń, saıasatkerleriniń, ǵalymdarynyń, bıznes­men­deriniń, óner qaıratkerleriniń jáne mıllıon­daǵan adamdarynyń kúsh-jigerin ótken ǵasyrlar­dyń qasiretti qatelikterin qaıtalaýǵa jol bermeı, álemdi soǵys qaterinen árqashan aryltý úshin biriktirý qajet. Is-áreketsiz otyrý nemese bitimgershilik qyzmetpen aınalysqansý álemdik apatpen parapar. Meniń «Álem. HHI ǵasyr» Manıfesim HHI ǵasyrda ómir súrip, jumys isteý kerek bolatyn óskeleń urpaqtyń taǵdyryna shynaıy alańdaýshylyqtan týyndap otyr. Bizder, memleket basshylary men saıasatkerler, adamzattyń bolashaǵy úshin zor jaýapkershiliktemiz. Kóptegen tar jol, taıǵaq keshýlerden ótken adam jáne saıasatker, Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly kúrdeli sheshim qabyldaǵan memleket qaıratkeri retinde, men álemdik lıderler men búkil halyqaralyq qoǵamdastyqqa aqyl-parasatqa júginińder degen tabandy ótinishpen qaıyrylyp otyrmyn. Adamzatty ajal sepken soǵys qaterinen árqashan aryltý úshin qolymyzdan kelgenniń bárin jasaýymyz kerek. Biz úshin qazir jáne taıaý bolashaqta budan kókeıkesti mindet joq.