Din – kóringenniń qoljaýlyǵyna aınalmaýy kerek

Bıylǵy jyldyń úlken datasy – Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy. Bul mereıtoıdyń elimiz úshin máni men mańyzy erekshe. Osy oraıda Táýelsizdigimizdiń tuǵyrly bolýynda ózindik úlesin qosqan kórnekti ǵalym, tanymal qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekovpen eldegi dinı ahýal jáne ıslam dininiń búgini týraly áńgimelesken edik. – Myrzataı aǵa, bıyl Táýelsiz­digi­mizge 25 jyl tolyp otyr. Maǵynasy zor mereıtoı týraly ne aıtasyz? – Bizdiń halyq uzyn-sonar tarıhynda nebir qıyn kezeńderdi bastan ótkerdi. Tarıhymyzdaǵy alashapqyn dáýirlerde ata-babalarymyzdyń beıbit ómir súrýine murshasy bolǵan joq. Beıbit te, baqytty ómir súrý bizdiń býynǵa buıyryp, Qazaq eliniń kóshi túzeldi. Elbasy bastaǵan kóshimiz Máńgilik eldikke bet burdy. Elimizdiń táýelsizdigin alý ońaı bolǵan joq, al sol táýelsizdikti ustap turý, baıan­dy etý odan da qıyn. Jalpy, jaýapkershiligi men artar júgi mol bul isti Elbasymyz  abyroımen atqaryp kele jatyr. Men osy oraıda Elbasynyń elordamyz Astananyń tusaýkeserinde aıtqan sózin jurtshylyqqa ylǵı aıtyp júremin. Sonda Elbasymyz: «Shúkir, osyǵan da jettik. Jylqy minezdi halyqpyz ǵoı, tarıhta keshken shyrǵalańdardy, azaptar men qasiretti umytyp ketpesek bolǵany. Baǵymyz – Táýelsizdik, dinimiz – Islam, biraq biz ata jolynan, babalarymyzdyń aq jolynan taımaýymyz kerek» – degen edi. Bul eldiń shańyraǵyn shaıqaltpaı ustaý úshin ótkenimizden sabaq alyp otyrýymyz kerektigin bildiredi. – Táýelsiz elimizdegi jańǵyryp kele jatqan halyq rýhanııatyna, onyń ishinde dinı ahýalǵa berer baǵańyz qandaı? – Táýelsizdik – Qudaıdyń bergen syıy. Keńes dáýirinde halyq tapqa jiktelip, din qýdalaýǵa tústi. Meshitter qırap, qambaǵa aınaldy. Moldalardy saqalynan súırep, qýdalady degendi de estigenbiz. Al búgingi kúni táýelsizdiktiń arqasynda rýhanııatymyzǵa erkindik berildi. Halyq dinge den qoıdy. Bala kúnimizden úlkenderden din jaıly da, dindarlar jaıly da jaman estimegen edik. Din – kisini parasattylyqqa, adamgershilikke, qaıyrymdylyqqa, tózimdilikke, ustam­dylyqqa, syılasýǵa, el men eldiń arasyn jaqyndatýǵa, tabystyrýǵa qyzmet ete­tin úlken rýhanı kúsh. Rýhanı kúshtiń qudi­rettiligin bile almasaq adasamyz. Muny, ókinishke oraı, «durys» din izdep, aqshaǵa satylyp, shetel asyp jatqan keıbir jas­tarymyzdyń qate basqan áreketterinen kórip te, bilip te otyrmyz. Sonda qalaı, ata-babalarymyz myń jyldan astam ýaqyttan beri ustanyp, ıslam dininen alǵan ıman nurymen uldaryn batyr, qyzdaryn ınabatty etip tárbıelep ósirgen halqymyzdyń dástúrli dinimizdi ustanýy, bázbireýler aıtyp júrgendeı, qate bolǵany ma? Joq, kerisinshe, dana halqymyzdyń rýhanı súzgisinen ótken ıslam dini týraly qazaq túsinigin óz basym dindi ustanýdyń saf kórinisi der edim. Muny, ásirese, dinge jańa bet buryp jatqan jastar myqtap este ustaǵandary abzal. Men ózimniń dinge qatysty oılarymdy ana bir jyly jaryq kórgen  «Din – ustaı alsań qasıetiń, ustaı almasań qasiretiń» degen maqalamda aıtqan bolatynmyn. Sondaǵy keıbir oılarymdy taǵy da eske sala ketkim keledi: dinmen oınaýǵa bol­maıdy, áıtpese, órt shyǵady. Dindi saıasatpen de, saýdamen de shatastyrýǵa bolmaıdy. Din – kún kórýdiń kásibi emes, kórin­genniń qoljaýlyǵy da emes, din – ǵylym, din – taǵylym, din – parasat, din – ǵıb­rat, din – ojdan, din – bıik mádenıet. Dinge barý úshin úlken aqyl, tereń bilim kerek. Din sanaǵa, qanǵa, súıekke sińýi kerek. О́kinishi, bizdiń qasıetti dinimiz qarýǵa, teketirestik, óshtestik aılasyna aın­aldy. Durysynda, aınaldyrdy. Bul, bir jaǵynan, ıslamǵa kóleńke túsirýdiń amaly. Saqal qoıǵannyń bárin – molda, oraza ustap, bes ýaqyt namaz oqyp, din nasıhattap júrgenniń bárin dindar dep aıta almaımyz. Búginde jasyna jetpeı ata saqaly beline túskender, besikten beli shyqpaı jatyp ýaǵyz aıtatyndar kóbeıdi. Jalpy, bul isti dástúrli dinimizdi ilgeriletýmen kúndelikti aınalysyp júrgen meshittegi din mamandaryna qaldyrý kerek dep esepteımin. – Myrzataı aǵa, sizdiń el musyl­man­darynyń maqsat-múddelerin bildi­retin Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múf­tı Erjan Malǵajyulymen kezdes­kenińizdi bilemiz. Siz QMDB tarapynan qolǵa alynyp, iske asyrylyp otyrǵan jumystarǵa qandaı baǵa jáne nendeı usynystar berer edińiz? – Men buryn Erjan Malǵajyulyn tanymaýshy edim. Bir jaǵy tanysaıyn, jas ta bolsa joly úlken ǵoı dep, búginde elimizdegi dinniń ahýaly jaıynda sóıleseıin dep barǵan edim. Uzaq áńgimelestik. Aıtqandaryna, atqaryp jatqan isterine kóńilim toldy. Islam – adam úshin jaratylǵan din. Sondyqtan, ony halyqtan, onyń dástúrinen bólýge bolmaıdy. Múftıimizdiń dindi dástúrmen, el tarıhymen, el sanasymen tyǵyz baılanysta sabaqtastyryp ustaýy úlken kórgendik dep bilemin. QMDB sońǵy eki-úsh jyl ishinde halyqqa qajetti bastamalardy kóterip, olardyń birqataryn oıdaǵydaı iske asyryp keledi. Ulttyq dúnıetanym men ıslam qaǵıdattarynyń úılesimdiligin pash etý úshin 2014 jyldy «Din men dástúr» jyly etip jarııalap, sonyń sheńberinde kóptegen ıgilikti is-sharalar ótkizdi. Dinı basqarma osy jaqsy dástúrdi bıyl da jalǵastyryp, 2016 jyldy «Din jáne tarıh taǵylymy» jyly dep jarııalap otyr. Menińshe, ár jyldy mejelep, soǵan saı maqsatty jumystar júrgizilip otyrǵan osy bastamany jalǵastyrýǵa laıyqty jaqsy dástúr dep bilemin. QMDB qazirgi kúnde el musylmandary arasynda zaman talabyna saı paıda bolyp otyratyn san túrli saýaldarǵa der kezinde jaýap berý úshin Ǵulamalar keńesiniń jumysyn jandandyrdy. Bul keńes qazirgi kezde túıtkildi máselelerge qatysty dáıekti pátýalar shyǵaryp, qoǵamymyzdyń rýhanı tutastyǵynyń saqtalýyna septigin tıgizýde. Men joǵaryda dindi kim kóringen emes, naǵyz mamandar ýaǵyzdasyn degen oıdy beker aıtyp otyrǵanym joq. Bul oı – qoǵam talap etken qajettilikten týyndaıdy. QMDB qazirgi kúni el arasyndaǵy din ǵalymdarynyń, ımamdardyń bedel-mártebesin kóterý, olardyń dinı bilimmen qatar zaıyrly bilimdi ıgerýi qajettigi jóninde bastama kóteripti. Onyń ishinde maǵan qatty unaǵany – «Qazirgi zamannyń úzdik 500 zııaly ımamy» atty jobasy. Din jarshysy bolatyn ımamdardyń bolmysy men kelbeti, istegen isi, júris-turysy men sóılegen sózi «ımam» degen atyna saı bolýy kerek. «Imam» degen sóz «ıman» degen sózben birdeı bolýy kerek. Jamaǵat basynda turǵan ımam tek dinı emes, zaıyrly bilimdi de úırenip, ekeýin birdeı alyp júrýi kerek dep oılaımyn. Mine, sonda ol naǵyz «qazirgi zamannyń ımamy» bolmaq. Sóıtip, sharıǵat talaptary men memleket zańdarynyń úılesimin taýyp, qoǵam azamattarynyń arasynda týyndaǵan zamanaýı máselelerge qatysty durys sheshim joldaryn usynady. Sondyqtan, Dinı basqarmanyń osy baǵyttaǵy isterin quptarlyq áreket dep bilemin. Jalpy, meniń qoǵamda qozǵalǵan pikirler men aıtylyp júretin oılardy únemi oı eleginen ótkizip otyratyn qashanǵy ádetim bar. Qazir bázbir «ásiredinshilder» tarapynan din men qoǵam arasyna kópe-kórineý jik salyp, syna qaqqysy keletindeı de pikirler aıtylyp qalyp jatady. Meniń oıymsha, din ustanǵan adam qoǵamnan bólinbeýi kerek. Ásirese, zaıyrly memlekette ómir súrip otyrǵan din ustanýshylar muny durys túsinse eken deımin. Zaıyrly memleket qaǵıdatyna negizdelgen memlekettik júıe búkil qoǵamnyń múddesin basshylyqqa alatyndyqtan, dindar azamattar din ustaǵannyń jóni osy eken dep úkimetke talap qoıa berýden alys bolǵandary jón. Máselen, din salasyndaǵy máselelerdi rettep otyrǵan qazirgi «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zań qabyldanǵan kezde ondaǵy «memlekettik mekemede dinı rásimderdi óteýge ruqsat bermeıtin» talap tóńireginde birtalaı synı pikirler aıtylǵany belgili. Sondaǵy synı pikir aıtýshylar bul talap azamattardyń din ustaný bostandyǵyn shekteıdi degen ýájdi alǵa tartatyn. Men óz basym ondaı birjaqty pikirlerge sol kezde bylaı dep oıymdy bildirgen edim jáne áli kúnge deıin sol pikirimde qalamyn: azamattar demokratııanyń jóni osy eken dep memlekettiń talaptarymen te­ketireske barýyna bolmaıdy. Máselen, jo­ǵaryda aıtqan synı pikirdiń esh negizi joq ekeni beseneden belgili, óıtkeni, dini­mizde  bes ýaqyt namazdy qaza qylyp, keıin oqý degen bar emes pe? Bar. Demek, mem­­lekettik mekemedegi dindar azamattar qyz­met ýaqytyna túsken namazdaryn ju­mystan soń qaza qylmaı óteı alatyny qı­syndy. Qazir qarap otyrsam, bul másele ýa­­qyt óte kele óz sheshimin baıyppen taýyp, qoǵam talqysynan óz-ózinen túsip qaldy. Baıqap otyrsaq, qoǵam talqysynan sońǵy kezde Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń orta mektepterdiń oqýshylarynyń kıimine qoıylatyn talaptaryna qatysty pikirler jıi oryn ala bastapty. Muny bázbir dindar baýyrlarymyz ádettegideı birjaqty ǵaıbattap jatqan bolsa, ekin­shi bir azamattar bul talaptyń oryn­dy­lyǵyn aıtyp pikir bildirýde. Osyǵan oraı Qazaqstan musyl­man­­dary dinı basqarmasynyń osy máse­lege qatysty týyndaǵan pikirlerge baı­lanysty óz ustanymyn anyq ári tez bildirgenine rıza boldym. О́z basym Dinı basqarmanyń musylmandar men ata-analardy orta oqý oryndarynyń mektep oqýshylarynyń kıim úlgi­sine qatysty qoıatyn talaptaryna tú­sinistikpen qaraýǵa jáne bul máse­leni ýshyqtyrmaýǵa shaqyrǵan ýá­jin qoldaımyn. Men azamattar­dy muny orta mektepterde kıim úlgi­sin birizdilikke túsirý maqsatynda qabyl­danǵan memlekettiń talaby dep qabyl­daýdy jáne soǵan baǵynýǵa shaqyramyn. Azamattar osy máseleni jeleý etip, qoǵam ishinde jik týdyrǵysy keletin keıbir toptardyń ózderin arandatýyna jol bermeýi kerek dep oılaımyn. Bul jerdegi ortaq kıim úlgisi tek mektep oqýshylaryna qatysty eke­nin esten shyǵarmaǵan durys. Mektep syr­tynda, basqa oryndarda kıim kııý er­kindigi qyzdarymyzdyń óz yqtııarynda. Memleket dinge nemese senim bos­tan­dyǵyna shekteý qoıyp jatqan joq. Bulaı túsinbeýimiz kerek. Kerisinshe, egemendik alǵaly beri el ishindegi medreseler men kók kúmbezdi meshitterdiń sany edáýir artty emes pe? Juma kúnderinde meshit mu­naralarynan azan daýysy jarysa shyǵyp, jastarymyzdy namazǵa shaqyryp jatady. Respýblıka boıynsha óńirlerde «Máýlit» keshteri ótip jatady. Osy sııaq­­ty is-sharalardyń barlyǵy Qudaıǵa shú­­kir, dinı senim bostandyǵynyń arqa­synda. Deı turǵanmen, árbir ulttyń ǵasyr­lar boıy qalyptasqan óz kıim úlgisi bar ekenin umytpaýymyz qajet. Bizdiń keıbir qyzdarymyz arab áıelderiniń kıimine áýes bolyp júr. Baǵy zamannan beri hazi­retterimizdiń, moldalarymyzdyń áıel­deri eshqashan ózge eldiń kıimin kıgen emes. Arabsha kıinip júrgen álgi qazaq qyzdary táýelsiz elimizde táýel­sizdiginen aıyrylǵan álde bireýlerge uqsańqyraıdy. – Myrzataı aǵa, sóz arasynda zaıyr­lylyq týraly tushymdy oı­lar aıt­tyńyz. Sizdiń zaıyrlylyq aıasynda din týraly bilim berýge kózqa­rasyńyz qandaı? – Birinshi kezekte bilim berý júıesi zaman talabyna saı árdaıym damyp otyratyn, ómirdiń suranystaryna jaýap bere alatyn, ózine úlken mindet júkteıtin úlken úderis. Baspasóz betterinen oqyǵan málimetterge qaraǵanda elimizde «Zaıyrlylyq jáne dintaný negizderi» páni engizilmekshi. Bul, meniń oıymsha, durys sheshim, onyń birneshe paıdaly jaqtary bar. Birinshiden, zaıyrly memleketimizdegi zaıyrly oqý oryndarynda dinı ilimdi ýaǵyzdaýǵa bolmaıdy. Sol sebepti, bolashaqtyń tutqasyn ustaıtyn jas jetkinshekterge din týraly zaıyrly túrde bilim beretin pán qajet. Mine, sol qajettilikti óteıtin pán – «Zaıyrlylyq jáne dintaný negizderi». Ekinshiden, qazir el arasynda jas­tarǵa dindi burmalap jetkizgisi kele­tinder, din atyn jamylyp, óz yqpalyn júrgizgisi keletinder az emes. Sondyqtan, jastarǵa olardyń teris pıǵyldy yqpa­lynan arashalaıtyndaı bilim berý – mem­lekettiń jáne búkil qoǵamnyń mindeti. – Elimizdiń din salasyn retteıtin qoldanystaǵy zańynda memleketimiz hanafı baǵytyndaǵy ıslamnyń ha­lyq­tyń mádenıetiniń damýy men rýha­nı ómirindegi tarıhı rólin moıyn­daı­tyndyǵy atap kórsetilgen. Sizdiń oıyńyzsha, hanafı mazhabynyń qazaq qoǵamyndaǵy róli qandaı? – Elimizdiń júrip ótken joly, óziniń tozbas mádenıeti men baı rýhanı murasy bar. Ol muraǵa tikeleı áser etken – ıs­lamnyń iri ǵulamasy Ábý Hanıfanyń ilimi. Bul baǵyt – ár halyqtyń ózine tán qaıtalanbas mádenıeti men rýhanı qun­dy­lyqtaryn qurmetteýge úıretetin maz­hab. Keshegi biz biletin Iаsaýı, Abaı, Shá­kárim osy jolmen júrip, dana­lyqqa jetken. Al, qazirgi tańda neshe túrli aǵymdar dinimizdi bura tartyp úıretýmen qoımaı, ulttyq qundylyqtarymyzdy da aıaqasty etýde. Tipti, keıbir «musylmanmyn» dep júrgenderdiń ózi ulttyq dástúr jaıly lám-mım demeıdi. О́zderi qazaq bola tura, «musylmanmyn» dep dinin aıtsa da, «qazaqpyn» deýge aýyzdary bar­maıdy. О́z ultynyń baı tarıhyn, mura­syn bilmeıdi. Ondaılar Uly Dala eliniń erteńine qalaı ıe bolady? Son­dyqtan, din salasynda jumys istep, bolashaq urpaqtyń tárbıesimen aına­lysyp júrgen azamattarymyz jas­tarymyzdyń kókeıine ultjan­dy­lyqty, otansúıgishtikti quısa eken degen tilegim bar. «Din» dep, «saıasat» dep bólinýge daıyn turatyndar – óz Otanyn súı­meı­tinder. Muhammed paıǵambardyń ózi: «Birikkenge bereke bar, ydyraǵanǵa azap bar» deıdi. Iаǵnı, ıslamnyń da kózde­geni – birlik! Sol sebepti, bizdiń dinı ustanymymyz – el birligi bolýy tıis. Sonda ǵana Alash ushpaqqa shyǵa alady. Meshit – Allanyń úıi, bárimizdiń qasıetti tórimiz, ony aıaqasty etýge bolmaıdy. Meshitke bısmılla dep kirý úshin de sananyń tazalyǵy, jan, tán tazalyǵy, ıman tazalyǵy kerek. Musylman bolǵanymyzǵa myń jyl­dan asty. Zaman, qoǵam, adam ózgerdi. Imam­dardyń ózderi de, óresi de zamanyna saı bolsa deımin. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan».  ASTANA.