Armanǵa bastaıtyn jol

Memleket basshysynyń Bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha «100 naqty qadam» – Ult Jospary aıasynda Almaty oblystyq sotynda aýqymdy shara atqarylyp jatyr. Elbasynyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» baǵdarlamalyq maqalasyna sáıkes, ózekti máselelerdi sheshý joldary qarastyrylyp, sot qyzmetin jaqsartýǵa, sol arqyly onyń bedelin kóterýge, sóıtip, halyqtyń sot qyzmetine degen senimin qalaı da arttyrýǵa nazar aýdarylýda. Bolashaqta álemdegi damyǵan otyz eldiń qataryna qosylyp, máń­gilik elge aınalýdy maqsat etken qazaqstandyqtardy alǵa jeteleıtin maqalanyń el damýy úshin mańyzy zor. «Quqyq tártibi men zańdylyq» bóliminde Qazaqstannyń búkil quqyq qorǵaý júıesinde azamattardyń qu­qyq­tary men bostandyqtaryn qam­tamasyz etý, zańdardy qatań oryndaý jáne quqyq tártibin nyǵaıtý basty ustanymymyz bolýy kerektigi aıtylyp, zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etý aıasynda Azamattyq prosestik kodeks pen «Joǵary Sot Keńesi týraly» zań qabyldanǵandyǵy, sonymen qatar, «Sot júıesi men sýdıalardyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa, Qylmystyq prosesýaldyq já­ne Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksterge qajetti ózgerister engizilgeni dáıekteldi. Jyl basynan «5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha «100 naqty qadam» – Ult Josparyn oryndaýdyń praktıkalyq kezeńi bas­taldy. «Zań ústemdigin qamtamasyz etý» aıasynda memlekettiń quqyqtyq júıesin qalyptastyratyn 19 naqty qadam qarastyrylyp, olardyń 11 qadamy memlekettiń sot júıesin reformalaýǵa baǵyttalǵan. Memleketti, ekonomıka men qoǵamdy damytý úshin qaǵıdatty jańa quqyqtyq orta qalyptastyratyn 59 zań kúshine endi. Táýelsiz sot ádildigi men qazaqstandyq quqyq qorǵaý júıesi tek azamattardyń quqyqtary men bas erkindikteriniń iske asýyna, zańdardyń naqty oryndalýyna jáne quqyq tártibiniń nyǵaıýyna baǵyttalýy tıis. Bul bizdiń elimizdiń kózdegen maqsattaryna, alǵa qoıǵan armandaryna jol ashpaq. «100 naqty qadam» – Ult Jos­parynda kóptegen mańyzdy máseleler kóterildi. 16-qadamda azamattardyń sot tóreligine qoljetimdiligin jeńil­detý úshin sot júıesi ınstansııalaryn ońtaılandyrý, apellıasııalyq, kassasııalyq sot tóreligi júıesine kóshý týraly naqty da anyq aıtyldy. Elbasy bul jóninde: «Apellıasııalyq jáne kassasııalyq ınstansııalar qa­lady. Bul jerde kóp is qaralatyn birinshi jáne apellıasııalyq ınstansııa­lar sottarynyń rólderi aıtarlyqtaı kúsheı­tiletin bolady. Mundaı qa­dam sottyq áýre-sarsańnyń aldyn alyp, sot sheshimin qabyldaýdyń merzimin qysqartady. Sot zaldary dybys jáne beınejazba apparatýralarymen jasaqtalady jáne jazbalardy qandaı da bir toqtatýǵa nemese redaksııalaýǵa múmkindik berilmeıdi. Bul sot prosesi men sot qabyldaǵan sheshimniń shynaıylyǵyn qamtamasyz etedi», – dep naqtylaǵany belgili. Endigi jerde sot isteri dybys-beınejazba quraly arqyly júzege asyrylady. Baǵdarlamalyq maqalada sot júıesiniń ashyqtyǵyna erekshe mán berilgen. Atap aıtqanda, 20-qadamda «Barlyq sot prosesterine beıne jáne taspaǵa jazý sharalaryn mindetti túrde engizý kózdelgen. Sýdıanyń beıne jazýdy toqtatýǵa nemese aýdıo jazý materıaldaryn redaksııalaýǵa múmkindigi bolmaýy tıis» dep jazylǵan. Bul qadam arqyly qarapaıym halyq sot prosesiniń ádil ótetindigin baıqaıdy. Sot salasyna qatysty osyndaı túıtkildi jańartýlar adam jáne onyń quqyqtary men bostandyqtaryn qamta­masyz etýdi kózdeıdi. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev: «Sot tóreligin úlken ómirlik tájirıbesi bar jáne joǵary moraldyq ustanymdarǵa ıe eń laıyqty ári barynsha daıyndalǵan kásibı sheberler júzege asyrýlary tıis», – dep naq­tylady. Azamattardyń sot júıesine senimdiligi sýdıalardyń kásibıligine de tikeleı baılanysty. Sýdıa laýazymyna kandıdattardy irikteýdiń qatań tetigi men joǵary biliktilik talaptary kúsheıtilýi sot júıesine oń áser etedi. Ári sýdıalardy irikteý men taǵaıyndaý ashyq túrde ótkiziledi. Qazaqstan sottaryn reformalaýdaǵy másele – sapaly sýdıalar korpýsyn jasaqtaý bolyp sanalady. Sýdıa qyzmetine úmitkerdiń kásibı daǵdysy men iskerligin tekserý úshin ahýaldyq testileý júıesin engizý, úmitkerdiń sottarda stıpendııa tólenetin bir jyldyq taǵylymdamadan ótýi, odan keıin sýdıanyń bir jyldyq synaq merziminen ótýi tıis ekeni talap etildi. Sýdıalardyń esep berý tártibin kúsheıtý, olardyń etıkasy, sýdıa laýazymyna úmitkerlerdi tańdaý tetigi jańa talaptarmen tolyǵýda. Endigi jerde sot júıesiniń ashyqtyǵy men ádildigin qamtamasyz etý jolynda sýdıalardyń ádildigi de talap etilmek. Bul jóninde Elbasymyz «Eń bastysy, satylmaıtyn sot bıliginiń bolýy eldiń búkil quqyqtyq júıesiniń sapaly jumysynyń mindetti sharty bolyp tabylady», – degen bolatyn. Elbasy usynǵan «100 naqty qadam» – Ult Josparyndaǵy bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý baǵytynda Almaty oblystyq sotynda, jergilikti sottarda kóptegen ıgi sharalar ótkizildi. Oǵan sot mamandary men sýdıalar atsalysyp, árbir salanyń mamandary ózderine qatysty baǵyttar men basymdyqtardy taldap, talqylady. Sot bıligine degen jaýapkershilik kún sanap arta túsýde desek, sot júıe­sine qoıylyp otyrǵan talaptardyń da júgi aýyrlap keledi. Sot refor­masynyń mańyzdy qyry – sot tó­religiniń bes satyly júıeden úsh sa­tyly júıege kóshýimen baılanys­ty. Bul sýdıalardy jáne sot májilisine basqa da qatysýshylardy tártipke shaqyryp, sot prosesi men sot qa­byldaǵan sheshimniń naqtylyǵyn qam­tamasyz etedi. Osylaısha sot júıe­­siniń satylaryn ońtaılandyrý arqy­ly biz azamattarymyzdyń ádil­dikke tez qol jetkizýine múmkindik ja­saı­myz. Mundaǵy maqsat – azamattardy áýre-sarsańǵa salmaı, sot satylaryn meı­linshe azaıtý, sot tóreligine qol­je­timdilikti arttyrý, sot ádildigin ornatý. Meırambek TAIMERDENOV, Almaty oblystyq sotynyń tóraǵasy TALDYQORǴAN