Beıbitshilik úshin birigý kerek

Qazaqstan basshysy N.Á.Nazarbaev Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń XIII sammıtinde sarabdal oı-pikirlerin ortaǵa saldy Tórtkil dúnıe astan-kesten bolyp, ıslam elderi ishteı búlinip jatqanda keshe Ystanbulda ashylǵan jıynnyń orny bólek. Ystanbulda «Ádilettilik pen beıbitshilik birlik pen yntymaqtastyq úshin» urany aıasynda ótken sammıtke 56 múshe memleketterdiń ókilderi, onyń ishinde 30-dan astam memleket jáne úkimet basshylary qatysty. Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń HIII sammıti aıasynda ózara keńesip, menmendikti keri ysyryp tastap, órship bara jatqan arazdyqty aýyzdyqtap, soǵys órti shalǵan aımaqta tynyshtyq ornyqtyrýdan dámeli jıyn bul. Álemge áıgili áleýetti uıymnyń maqsat-muraty da musylman memleketteri arasyndaǵy yntymaqtastyq, halyqaralyq arenada birlese qımyldaý, uıymǵa qatysýshy elderdiń turaqty damýyna qol jetkizý bolyp tabylady. Sammıtte áýeli Egıpettiń Syrt­qy ister mınıstri Samı Shýkrı myr­za aldyńǵy, HII sammıtti ótkiz­gen eldiń ókili retine sóz alyp, bú­ginde jahanda qalyptasyp otyrǵan jaǵdaılarǵa baılanysty óz oıymen bólisti. Sońǵy kezderi Islam áleminde bolyp jatqan oqıǵalar jóninde de áńgimelep, Egıpet ózi tóra­ǵa­lyq etken sammıt kezinde uıym mú­shelerin meılinshe top­tas­ty­rýǵa qyzmet etkendigin atap ótti. Odan keıin sóz alǵan Islam Ynty­maqtastyǵy Uıymynyń Bas hatshy­sy Iıad Amın Madanı myrza da uıym ómirinde bolyp jatqan ózgerister tóńireginde áńgimeledi. Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy­nyń HIII sammıtin ótki­zip jatqan eldiń atynan Túrkııa Pre­zıdenti Re­djep Erdo­ǵan sóıledi. Ol terro­rıs­tik áreketterdi batyl aıyptady. Áleýettilerdiń áýelden kele jat­qan álimjettik ádeti áli kúnge deıin jalǵasyp keledi. Áıt­pese, aýyz biriktirer bolsa, Islam álemi de­genińiz kimnen kem deısiz. 1,5 mıl­lıardqa jýyq halqy bar, 57 eldiń basyn qos­qan Islam Ynty­maqtastyǵy Uıy­my musylman jur­tynyń aıby­nyn asyratyn-aq irgeli uıym. Halqynyń sany deısiz be, ekono­mıkalyq áleýetin aıtasyz ba, qaı múmkindigin sanamalasańyz da, saralasańyz da dúnıeniń tórt qubylasyndaǵy menmensigen memleketterdiń qaıbirimen de ıyq tirestirýge jaraıtyny anyq. Gáp halyqtyń sanynda da emes, qyrýar baılyǵynda da emes, «tórteýdiń túgel­diginde» ǵoı. «Tórteý túgel bolsa», qazirgideı sonshalyqty ábi­gerge túspeı, tobyqtan qaqqan­dar­dyń ózin ájeptáýir áýre-sarsańǵa salyp qoıa berer edi. Biraq, ázirge olaı bolmaı tur... Elbasy Nursultan Nazarbaev yntymaq, halyqtyń birligi týraly jıi aıtady. Ásirese, halyq­aralyq deńgeıdegi jıyndarda As­tananyń yntymaqtastyq týraly uıǵarymdary kóbirek sóz bo­lady. Kúni keshe ǵana Vashıng­tonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jó­nindegi sammıt aıasynda Nursultan Ábishuly «Álem. HHI ǵa­syr» atty manıfesin jarııalap, esi ketken tórtkil dúnıeniń qape­rine alańsyz kúnniń astarly aqı­qatyn aqtardy. Yqpaldastyqqa bola arazdasyp, ústemdikke umtyl­­ǵandardyń eshqashan da utysqa shyqpaıtyndyǵyn taǵy bir márte eske saldy. «О́ziń­niń qaýipsizdigińdi ózge memle­ket­terdiń qaýipsizdigine qysym jasaý esebinen qamtamasyz etý múmkin emes», degen baılam qa­ǵajý kórip otyrǵan talaı eldiń kókeıin­degisin dóp basqany belgili. Beıbit ómir keship, bala-shaǵasy alańsyz uıyqtap jatqan jurtqa ómirdiń osylaı bolýy qalypty tirshilik sekildi kórinedi. Al el ishi búlinip, bas saýǵalap ketkender jaqsy biledi berekeniń, beıbit kúnniń qadirin. Elder arasyndaǵy kıkiljińdi aıtpaǵanda, aǵaıyn arasyndaǵy alaýyzdyqtyń ózi tutas bir aýyldyń berekesin qashyryp, ábigerge túsirip jiberedi emes pe. Memleketterdiń ózara qyrǵı-qabaq bolýynyń aqyry qaıda aparyp soǵyp jatqanyn irgeles kórshimizdiń áreketinen ózimiz de sezinip jatqan joqpyz ba? Islam Yntymaqtastyǵy Uıy­mynyń Ystanbuldaǵy basqo­sýynan dúıim dúnıedegi túıini tarqa­tylmaǵan osyndaı ótkir máse­lelerge jaýap izdelgeni de son­dyqtan. Kókeıde týyndaǵan sansyz saýaldardyń birqa­tary­na jaýap tabyldy da. Eń bastysy, sammıt aıasynda qozǵal­ǵan qazaqstandyq beıbit bastama­lardyń qalyń qoldaýǵa ıe bolǵan­dyǵy qýantady. Osy rette Táýelsiz­digin jarııalaǵanyna shırek ǵasyr bolǵanymen, ultynyń izgi dás­túri ǵasyrlar boıy úzilmeı kele jatqandyǵyn álemge áıgilep, qa­zaqtyń dıplomatııalyq, ynty­maq­tastyq yńǵaıyndaǵy qaǵıdat­taryn jahandyq deńgeıge kóterip, tórge ozdyryp jatqany da Qa­zaq eliniń órkenıet kóshindegi már­te­besin birjola ornyqtyrýǵa degen Elbasynyń parasaty men alym­dylyǵy desek, artyq bolmas. Memleket basshysynyń Ystanbul tórindegi alqaly jıynda aǵy­nan aqtarylǵany da elimizdiń mereıin asyrdy. Qazaqstan Pre­zıdenti sharaǵa qaty­sýshylarǵa qaıyryla oty­ryp, IYU-ǵa múshe elder úshin kó­keıkesti máselelerdi sheshý­diń mańyzdylyǵyn atap kórset­ti. Onyń ishinde, adam damýy ın­deksi kórsetkishteriniń tómen­digi, ınvestısııalardyń jetki­lik­sizdigi, bilim men medısına qyz­metine qoljetimsizdigi qamtyldy. Nursultan Nazarbaev­tyń pikirin­she, atalǵan qıyndyqtar Islam álemindegi kóptegen elderdiń ári qaraı damýyna meılinshe ke­dergi keltiredi. Sonymen qatar, Elbasy musyl­man úmbeti úshin basty qaýip ishki qaq­tyǵystar men janjaldar eken­digin atap kórsetti. Atap aıtqanda, osyndaı qıyndyqty IYU-ǵa múshe 11 el bastan keship otyr. Basqasyn aıtpaǵanda, keshe ǵana gúldengen memleketter qatarynda sanalatyn Lıvııa men Sırııa kúırep, al Irak soǵystyń zardabyn tartýda. Islam áleminiń ózi súnnıtter men shııtterge bóliný qaýpi aldynda tur. Nursultan Nazarbaev mundaı qubylystarǵa jol bermeý qajettigin aıryqsha atap ótti. Qazaqstan Prezıdenti sondaı-aq, musylman memleketteriniń óz ishinde bir-birine qarsy áskerı bloktar qurý ıdeıasyna jol berýge bolmaıtyndyǵyna basa nazar aýdardy. Bul olardyń bolashaǵyna balta shabady da, eshqandaı paıda ákelmeıdi. Nursultan Nazarbaev Is­lam álemi elderiniń jappaı qarý­lanýǵa qatysýy aqylǵa qonbaı­tyndyǵyn, oǵan qosa bul ıadrolyq qarýdy taratpaý rejimin buzý bolyp tabylatyndyǵyn atap aıtty. Bul máselege kelgende, Qa­­za­q­stan Taıaý Shyǵysta ıad­rolyq qa­­rýdan azat aımaq qu­rýdy qýat­­taıdy. Memleket basshysy Islam Yn­­ty­maqtastyǵy Uıymyna mú­she 15 memleket halyqaralyq ter­ror­­shy­lardyń qysymyn kórip otyr­­ǵan­dyǵyn, nátıjesinde, mıl­lıondaǵan musylman bos­qynǵa aınalyp, dúnıeniń túkpir-túkpirinen jaıly ómir izdep ketkendigine toqtaldy. Sondaı-aq, terrorızmnen eń aldymen ıslam áleminiń elderi zardap shegip otyrǵandyǵyn, apta saıyn beıkúná adamdar lańkestik shabýyldardyń qurbany bolyp jatqandyǵyn atap kórsetti. Nursultan Nazarbaev álem­de halqynyń basym bóligi musyl­man kóptegen elder bar eken­digine, onda ártúrli dinder men má­denıetter beıbitshilik pen keli­simde ómir súrip jatqandyǵyna nazar aýdardy. Mysal retinde Qa­zaqstan Prezıdenti bizdiń eli­mizde 100 etnos pen 17 konfessııa ókilderi birtutas azamattyq ult bolyp qalyptasqandyǵyn aıtty. Memleket basshysy bizdiń elimiz ózara jaýapkershilik pen qol­daý modeli arqasynda damyp, onyń basty temirqazyǵy Qazaqstan halqy­nyń Assam­bleıasy bolyp otyr­ǵandyǵyn atap ótti. Budan basqa, 15 jyl boıy bizdiń elimizde Álem­dik jáne dástúrli dinder lıder­leri­niń sezi turaqty túrde ótip kele­di. Iаǵnı, bir ústeldiń basynda ıs­lam, hrıstıan, ıýdaızm jáne býdda dinderiniń ókilderi bas qosady. Birlik týraly jıi tolǵanatyn jıyn bul. Eldiń ishki birliginiń mańyzdylyǵy memlekettiń jáne qoǵamnyń basty mindeti ekendigi belgili. Osyǵan baılanysty Nursultan Nazarbaev Sırııadaǵy bir-birine qarsy toptar arasynda dıalog ornatýǵa nazar aýdardy. Oǵan Islam yntymaqtastyq uıymy beıbit kelisimge kelý úderisine qoldaý kórsetýi kerek. Nursultan Nazarbaevtyń pikirinshe, Qazaqstan kóptegen elderde qaqtyǵystardy úıles­tirýge qatysyp, olardyń beıbit ómirge oralýyna dáneker bolyp keledi. Sonymen, bizdiń elimiz Iraktaǵy bitimgerlik mıssııasyna belsendi qatysyp, Aýǵanstanǵa kómek kórsetti jáne Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy tóńiregindegi prob­lemalardy sheshýge yqpal etti. Qazaqstannyń bastamasy boıynsha BUU sheń­berinde Nıý-Iorkte jáne Asta­nada beıbitshilikti qoldaý jáne ter­rorızmge qarsylyq forýmdary ótti. Bizdiń Memleket basshysy ıs­lam men progress qatar júrýi kerektigin atap ótti. Osyǵan oraı óz tujyrymyn sammıtke qa­­t­y­sýshylardyń nazaryna usyn­dy. Birinshiden, Islam Ynty­maq­tastyǵy Uıymynyń músheleri saýda-eko­nomıkalyq jáne teh­nıkalyq yn­ty­maqtastyq týraly kelisimdi biriz­dilikpen júzege asy­ryp, ol úshin erkin saýda aımaǵyn qu­rýy tıis. Ekinshiden, «Is­lamdyq ın­fra­qurylymdyq ınte­grasııa» stra­tegııalyq jobasyn jasap, júzege asyrý qajet. Úshinshiden, balamaly ener­gııa kózderi, bıotehnologııa­lar, materıaltaný sııaqty baǵyt­tardyń qarqyndy damýyn eske­re otyryp, Astanada 2017 jyly ǵylym jáne tehnologııalar bo­ıynsha IYU sammıtin ótkizý múm­kindigin qarastyrýdy usyndy. Qazaqstan Prezıdenti IYU aldynda turǵan mańyzdy maqsattyń biri Uıym sheńberinde terrorızmge qarsy sharalar keshenin jasaý bolyp tabylatyndyǵyna toqtaldy. Sonymen qatar, Nursultan Nazar­baev terrorıstik aktilerdiń bir­jaqty kórsetilip jatqanyna, son­daı-aq, bul máselege arnalǵan turaq­ty jumys jasaıtyn forým qurý kerektigine nazar aýdardy. О́z sózin qorytyndylaı kele Elba­sy Nursultan Nazarbaev sam­mıt barysynda aıtylǵan bastama­lardyń tabysty júzege asyrylatynyna senim bildirdi. Elbasy sózin zeıin qoıa tyń­da­ǵandar tarapynan erekshe yqylas baıqalyp, «Aıtqany durys-aý, nege osylaı istemeske» degen qo­shemet ısharaty sezildi. Tipti, keı­bireýleriniń júzinde Qazaq eliniń basshysy «sóz qaıyrymyn qaı qıyr­dan bas­tap, qaı qıyrlarǵa qubyl­tady, á» degen tańdanys ta bar edi. Damaskide máńgilikke damyl­daǵan ǵulama ǵalym ál-Fara­bıdiń, Mysyrdy bılegen sultan Beı­barystyń ómirbaıanynan habardar musylmannyń Qazaq dala­synan ǵalamǵa tórelik aıta bile­tin qaıratkerdiń shyǵýyn zańdy­lyq dep qabyldaıtyny málim. Sodan da bolar, alqaly jıyn­ǵa jınalǵandar Nursultan Ábishulyn zeıin qoıa tyńdady. Sammıt qorytyndysy bo­ıynsha «IYU-2025: is-qımyl baǵ­dar­lamasy» dep atalatyn 10 jyldyq stra­tegııalyq qujat pen ózge de ózekti máselelerge qatysty qarar­lar qabyldaý josparlanyp otyr. Alqaly jıynda álemdik deń­geı­degi Qazaqstan bastamalaryna aı­ryqsha basymdyq berildi. Eń bas­tysy, aıtylǵan bastamalar Islam yntymaqtastyq uıymy­nyń HIII sammıtiniń qorytyndy kom­mıý­nıkesiniń jobasyna engizildi jáne qoldaýǵa ıe boldy. Elbasy Nursultan Nazar­baev IYU-nyń HIII sammı­ti óter aldynda Saýd Arabııasynyń Ko­ro­li Salman ben Ábdel Ázız Ál Saýd­pen kezdesken edi. Kezdesý barysynda eki eldiń kóshbas­shy­la­ry saýda-ekonomıka, ınvestısııa, ǵylym men tehnıka jáne mádenı-gýma­nıtarlyq salalardaǵy ekijaq­ty yntymaqtastyqtyń ahýaly men perspektıvalaryn talqylady. Qazaqstan Prezıdenti men Saýd Arabııasy Koroli halyq­ara­lyq kún tártibindegi ózekti máse­leler jáne terrorızm men eks­tremızmge qarsy jahandyq deń­geıdegi is-qımyldyń negizgi baǵyttary jóninde pikir almasty. Sonymen qatar, taraptar IYU sammıtine toqtalyp, onyń ta­bys­ty ótetinine, qabyl­danýy jos­par­lanǵan sheshimderi­niń tıimdi bolatynyna úmittene­tin­derin bildirdi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev IYU-nyń HIII sammıti aıasynda, sondaı-aq, Islam Ynty­maq­tastyǵy Uıymy janyndaǵy baı­qaý­shy el – Belarýs Respýb­lı­kasynyń Prezıdenti Aleksandr Lýkashenkomen kezdesti. Kez­desý kezindegi áńgime barysynda eki memlekettiń basshylary eki­jaqty saýda-ekonomıkalyq ynty­maqtastyqtyń negizgi máse­lelerin, sondaı-aq, Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq odaqqa múshe memlek­et­terdiń ózara is-qı­my­lyn odan ári nyǵaıtý jaıyn talqylady. Sonymen qatar, Nursultan Nazarbaev pen Aleksandr Lýka­shenko halyqaralyq kún tárti­bin­degi ózekti máseleler men ja­han­dyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi negizgi sharalarǵa toqtaldy. Aǵymdaǵy jyly 13 sáýir­degi Qazaqstan Prezıdenti N.Nazar­baev pen Túrkııa Prezı­denti R.Erdo­ǵan­nyń Islam ále­mindegi tatýlasý jónindegi birlesken deklarasııasyn Sammıt konferensııasy qýattady. Osyǵan oraı konferensııa Islamdyq tatýlasý jónindegi úderi­sin basqa memleketterdiń ishki isterine aralaspaý, memleket­aralyq qatynastardaǵy daýlar men qaqtyǵystardy beıbit kelis­sózder arqyly sheshý jáne IYU-ǵa múshe memleketter arasynda dostyq qatynastardy damytý jáne Islam Ýmmasynyń birli­gin nyǵaıtýǵa oraı musylman ále­mindegi jańa qatynastar paradıgmasyn qalyptastyrýdy jaqtady. Sondaı-aq, konferensııa Bas hatshydan múshe eldermen konsýltasııa ótkizý jáne qajetti jaǵdaıda jumys tobyn qurý jolymen, Islamdy tatýlasý jónindegi barlyǵyna birdeı jos­pardy ári qaraı qaraý úshin IYU Syrtqy ister mınıstrleriniń kelesi sessııasyna usynýdy surady. Alqaly jıynǵa qatysýshylar Astanada Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi ıslam uıymyn(AQIU) qurylýyn qoldap, Uıymnyń jańa organy sanatynda AQIU atalǵan mańyzdy salada IYU-ǵa múshe memleketter arasynda yntymaqtastyqty nyǵaıtýda belsendi ról atqarady dep esep­teıdi. Osy bastamanyń strategııalyq mańyzyn nazar­ǵa ala otyryp, konferensııa IYU-ǵa múshe elderdi AQIU Jarǵysyna qosylýǵa, Uıymnyń tolyqqandy qyzmetin qamtamasyz etý úshin ony meılinshe tezirek bekitýge shaqyrdy. Sol sııaqty, konferensııa IYU-ǵa múshe memleketterdi 2016 jyly 28 sáýirde Astana qalasynda ótetin AQIU Bas Assambleıasynyń ulyqtaý sessııa­syna joǵary deńgeıde belsendi túrde qatysýǵa shaqyrdy. Sammıt Qazaqstan Prezı­den­tiniń ornyqty jáne ınklıý­zıvti eko­nomıkalyq ósimge, óńirlik ınte­grasııaǵa, IYU elderi arasynda jaqyndyq pen yn­ty­maqtastyq orna­týǵa baǵyttalǵan «Is­lam ınfraqurylymdyq yqpal­dastyǵy» bastamasyn júze­ge asyrý týraly negizdemelik usy­nysyn qoldady. Sondaı-aq, kom­mıýnıke arqyly múshe memleket­terge, Islam damý banki tobyna, IYU organdary men ınstıtýt­taryna yntymaq tanytyp, turaq­ty qoldaýdy qamtamasyz etip, joǵaryda atalǵan bastamalardy kelesi onjyldyq ishinde júze­ge asyrý úshin resýrstardy is júzinde ımplementasııalaý men jumyl­dyrýǵa arnalǵan Keshendi strate­gııalyq baǵdarlama/jol kartasyn ázirleý jóninde úndeý tastaldy. Sammıtte Qazaqstan Prezı­dentiniń 2017 jyly IYU-nyń ǵylym men tehnologııa jónindegi sammıtin EKSPO-2017 aıasynda ótkizý týraly usynysy qoldaý tapty, sondaı-aq, IYU-ǵa múshe barlyq memleketter ornyqty damý jáne energııa tıimdiligi salasyndaǵy maqsattarǵa jetý úshin ǵylymı-tehnıkalyq, saıası jáne mádenı yntymaqtastyqty nyǵaıtý múmkindikterin usyna­tyn, «Bolashaqtyń energııa­sy» ta­qy­ry­bymen ótetin halyq­aralyq ma­­mandandyrylǵan kór­me­niń ju­­mysyna qatysýǵa shaqy­ryldy. Sammıt BUU Qaýipsizdik Keńe­siniń jańa múshelerin irikteý úderisinde ádil ári teń quqyly geo­grafııalyq ókildik etý qaǵı­dat­taryn qaperge ala otyryp, IYU-ǵa múshe memleketterdi BUU Qaýipsizdik Keńesiniń 2017-2018 jyldardaǵy turaqty emes músheligine birinshi ret usynylǵan Qazaqstannyń kandıdatýrasyn qoldaýǵa shaqyrdy. Sammıt IYU-ǵa múshe memle­ketterdiń, sonyń ishinde Qazaq­stannyń Sırııadaǵy daǵdarysty ret­teýge jáne osy eldegi beıbit­shilikti qalpyna keltirýge qosqan ulttyq úlesin joǵary baǵalady. Qorytyndy kommıýnıke Uıym­ǵa múshe barlyq memleketti Terro­rızmmen kúres jónindegi jalpyǵa ortaq konvensııany jetildirýge jáne qabyldaý jumystaryn kelise otyryp jalǵastyrýǵa úndedi, sondaı-aq, Qazaqstannyń BUU aıasynda Jahandyq antıterrorlyq koalısııa qurý jónindegi usy­ny­syn nazarǵa aldy. Sammıt 2016 jyly 6 mamyrda Nıý-Iorkte BUU aıasynda «Din­der beıbitshilik úshin» forýmyn ótkizýdi quptady. Sammıt Qazaqstanda óshpen­dilik pen ekstremızm ıdeologııa­syna qarsy toleranttylyq pen ózara qurmet mádenıetin qalyp­tas­tyrýdy kózdeıtin Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri sez­deriniń ótkizilýine joǵary baǵa berdi. Sonymen, ıslam álemindegi ózindik orny bar irgeli uıym sammıt sońynda kún tártibindegi ózekti máseleler tóńireginde sheshim qabyldady. Jıyn aıasynda memleket basshylarynyń eki jaqty kezdesýleri ótkizildi. Qa­laı bolǵanda da, Ystanbul sammıti Islam áleminiń ózara qaty­nastaryn jańasha sarap­taýǵa, beı­bitshilik baǵytyndaǵy basta­malarǵa basymdyq bergen jıyn boldy dep aıtýǵa bolady. Allaǵa qulshylyq jasaǵan jamaǵattyń jalpy adamzatqa tán beıbit te bere­keli ómir súrýge quqysy bar. Endigi jerde Ystanbuldaǵy ýaǵ­da­lastyq ómirsheń bolsyn dep tileıik. Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan» – Ystanbuldan (Túrkııa) Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV