Mamyrajaı tirlik mazdatsyn dúnıeni

Jer-Anamyz kelbetiniń sonaý kókten qaraǵanda til jet­kiz­siz sulý­lyǵy, móldirligi, názik­tigi qan­daı ǵalamat ekenin ǵarysh­kerler aıtyp júr ǵoı. Qudiret Iesi adamzatqa syılaǵan sondaı keremet mekenimizdiń ánebir qıyr­larynda zulmat oqıǵalar bolyp jatqanyna sengiń kelmeıdi-aý. Biraq, ókinishke qaraı, qaıtersiń, dúnıege ajal sepkisi keletin qaskúnemder bar... Qyrǵı-qabaq kózqarastan, túrli ekonomıkalyq sanksııalar men basqynshylyq əreketten týyndaıtyn soǵystyń zardaby qandaı bolaryn aıtyp jatý artyq. Eń ókinishtisi, qurban bola­tyndardyń kóbi beıbit turǵyndar. Ári bul adam resýrsynyń ornyn toltyrý óte qıyn. Sol sebepten, Nursultan Nazarbaevtyń soǵys­syz əlem qajettigin kótergen usy­­­nysyn men de qos qolymdy kóte­rip qoldaımyn. Iə, adamzatqa soǵyssyz əlem kurý qajet. Vashıngtonda ótken Iаdro­lyq qaýipsizdik jónin­degi IV sam­mıt beıbitshilik súıgish qoǵam­dastyqty aıryqsha tolǵandyrǵan oqıǵa boldy. Biz – keler kún­der­den jaqsylyq kútken, sol úshin aıanbaı eńbek etip, úlgili kúres júr­gizip otyrǵan halyqpyz. Biraq, jahandyq teketires birese ana jerden, birese myna jerden burq ete túsip, teris pıǵyl búkiləlemdik aýqymdaǵy qasiretke aınalyp ketpese eken degen ýaıymdy mo­laı­typ otyr. Halyqaralyq beı­bit kelisimderdiń ekpini tómen­degenine kóptegen mysal keltirýge bolady. Osy oraıda, Prezıdentimizdiń: «Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart óziniń mindetterin oryndaı almaı otyr. Ajal sebetin qarý men ony daıyndaý tehnologııalary iri derjavalardyń qosarlanǵan standarttarynyń saldarynan búkil əlemge taraýda. Olardyń terrorshylardyń qolyna túsýi – ýaqyt óte kele əbden bolýy múm­kin nərse», degen sózi adam­zattyń qulaǵyna jetkeı dep tileımin. Halyqaralyq terrorızm joıqyn sıpatqa ıe boldy. Tipti, shekaradan shekara asýda. Jaǵańdy ustamaı kór. Mıllıondaǵan bosqyn, qala­lardyń qıraýy, qundy tarıhı eskertkishterdiń jo­ıylýy – osynyń bə­ri janyńdy túrshik­tiredi», – degen sóz­deri progressıvti kóz­qarastaǵy adam­dardy oılandyrýy tıis. Iá, jer betiniń maza­sy ketip turǵa­nyn ańǵarý qıyn emes. Elbasymyz bul úshin qarýly qaqty­ǵystardy toqtatyp, asa qaýipti ıadrolyq qarýdy taratpaýdyń, ərbir daýdy, tipti, ol qandaı mańyzdylyqqa ıe bolsa da, HHI ǵasyrdyń sanaly azamattaryna tən sabyrmen, sarabdaldyqpen sheshý keregin qulaqqaǵys jasap keledi. Iаdro­lyq qarýdy taratpaýdy usynyp qana qoımaı, bul baǵyttaǵy bastamasyn ıadrolyq arsenaldan bas tartý, Semeı ıadrolyq sy­naq polıgonyn jabý syndy naq­ty isterimen dəleldeı bilgen N.Á.Nazarbaev óz sózinde keshegi ǵasyr men búgingi ǵasyrdyń aıyr­mashylyǵyn, jańa ǵasyrǵa qadam basqandaǵy adamdardyń úkili úmitiniń qoıý tútinge aralasyp bara jatqandyǵyn, biraq jer betine bizden keıin de adam bala­sy keletindigin, olarǵa qııa­nat jasaýǵa haqymyzdyń joq­ty­ǵyn naqty túsindirip berdi. «Əlem. XXI ǵasyr» manıfesi de osy alańdaýshylyqtan týyn­daǵan­dyǵy anyq. Nursultan Nazarbaevtyń Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý­daǵy orasan eńbeginen bastap, Jer sharyndaǵy beıbitshilik úshin taban­dylyqpen oryndap júrgen qyzmetin jadymyzdan óshirmeýge, urpaqqa nasıhattaýǵa tıispiz. Anaý kezde Odaq tarapynan ja­sal­ǵan qysymdardyń san túri­ne tótep bererlik syndarly da júıeli saıasat júrgizgen Elbasy­myz ha­lyq sanasyn oıatty. Sol kezd­e hal­qymyzdyń otanshyl azama­ty, Nursultan Ábishulynyń qaı­­­ratker serigi, dosy Oljas Súleımenov úlken qoldaý kór­setkeni de jaqsy esimizde. «Nevada-Semeı» qozǵalysy qurylǵanynan keıingi boı kóter­gen halyqtyq tolqýlar jos­par­­­lanǵan talaı jary­lystyń aldyn alýǵa múm­kindik týǵyzdy. Semeı jeri 40 jyl boıyna júrgizilgen synaqtar saldarynan ekologııasy buzylyp, halyq adam aıtqysyz zardap shekti. 1949 jyldyń 29 tamy­zynda KSRO Semeı polıgonynda tuńǵysh ret ajal ajdahasy sanalǵan atom bom­basyn synaqtan ótkizgende, joıqyn jarylys Abyralynyń Degeleń taýyn titirete teńseltken ǵoı. Jurt 40 jyl boıy myń Hırosımanyń kúnin keshti. Bul umytylmaýǵa tıis! Semeı polıgonyn jabý týraly Prezıdent Jarlyǵynyń ıadrolyq qarýsyz el mártebesiniń bıigin belgilegen, adamzat damýyndaǵy beıbit qoǵam úshin jasalǵan birden-bir batyl tarıhı qujat ekendigin tórtkil dúnıe túgel moıyndap otyr. Polıgon zardabyn jarty ǵasyrǵa jýyq tartyp, ıadrolyq synaqtan paıda bolǵan qaıǵy-qasiretten bir sát kóz ashyp, bas kótere almaı kelgen halyq bul habardy zor rızashylyq sezimmen qabyldaǵany da jadymyzdan nege óshsin. Bul sheshim Jer sharynyń mıllıondaǵan adamyna qýanysh syılady, adamzat balasynyń boıyna ıadrolyq synaqsyz azat álem qurýǵa bolatyndyǵy týraly senim uıalatady. Iаdrolyq qarýdy ıgerý ar­qy­ly jer-jahanǵa qojalyq jasaýǵa umtylǵan ashkózdilikke toqtam jasaýǵa bolatyndy­ǵyn Qazaqstan álemdik qoǵamdas­tyq­qa dáleldep berdi. 1992 jyldyń 23 mamyrynda Qazaqstan memleketi Stra­tegııalyq maqsattaǵy jappaı qyryp-joıý qarýlaryn shekteý jáne qysqartýǵa baǵyttalǵan KSRO men AQSh arasyndaǵy shartqa sáıkes Lıssabon hat­ta­­masyna qol qoıyp, óz min­det­temesin qaltqysyz jaýap­ker­shilikpen oryndady. Bul ıgi bastama álem jurt­shylyǵy tarapynan da qyzý qoldaýǵa ıe bolyp, 1992 jyly Amerıka halqy AQSh Kongresin ıadrolyq synaqtardy toqtatýǵa májbúr etti. Osynyń sońyn ala, 1995 jyly Tynyq muhıty aralyndaǵy fransýz polıgony quryqtaldy. Al 1996 jyly Lob-Nor shólindegi Qytaı ıadrolyq jarylys alańy da óz únin óshi­rip, halyqaralyq moratorıı jarııa­landy. Osynyń bárin bizdiń Aqjaıyq aýdanynyń jurty da jaqsy biledi, baǵalaıdy. Aýdandaǵy «Táýekeldi sarbazdar» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy retinde jámıǵatpen júz­desýlerden men soǵan ámanda aıqyn kóz jetkizip kelemin. Jurtymyz tutas elderdi, kon­tınentterdi joıyp jiberý qaýpi kúsheıip otyrǵanyna alań­daıdy, atom ataýlynyń tek beı­bit maqsatqa paıdalanylýyn jaq­taıdy. Adamnyń asyl aqyl-oıy­, ǵylym men tehnıkanyń jetistikteri, atom energetıkasy, álbette, óziniń ıgiligine jumsalýy kerek. Atomdy, tipti, beıbit tir­lik­ke jaratýda asa qyraǵylyq qa­jettigin de halqymyz jaqsy biledi. Búginde 30 jyl tolǵaly otyrǵan Chernobyl AES-indegi apattyń ózi adamzattyń úreıin ushyrǵan ashy sabaq boldy emes pe. Men sol kezdegi Selınograd mańyn­daǵy áskerı bólimde bory­shymdy ótep júrgen jerim­nen attanyp, apatty aýyz­dyq­taýshylardyń arasynda bolǵan edim. Sol kezde aýdanymyzdan Chernobylge attanǵan 38 aza­mattyń ishindegi eń jasy men bolyppyn. Janyńdy kúızel­tetini sol, solardyń 14-i ǵana qazir barmyz. О́zim Oral pedı­ns­tıtýtyndaǵy oqýymdy densaý­lyǵyma baılanysty aıaqtaı alma­dym. 1998 jyly III top múge­dektigine shyqtym. Elbasymyzdyń 29 tamyz kúnin Jappaı qyryp-joıý qarý­laryn joıýdyń búkilálemdik kúni dep jarııalaý týraly 2009 jylǵy málimdemesi BUU-da qoldaý taýyp, bul kún búginde Halyqaralyq ıadrolyq qarýǵa qarsy is-qımyl kúni bolyp belgilengenine baılanysty jyl saıyn aýdanymyzda tıisti shara­lar ótedi. Búkil álemdi bitim­gershilikke shaqyrǵan Qazaq­stan lıderiniń qyzmeti Jer pla­netasynyń jaraqatyna shıpa bolar dárýmendeı baǵalan­dy. Va­shıngtonda 2010 jyldyń 14 sá­ýi­­rinde ótken Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi I sammıtten bas­tap, osyndaı aıtýly sharanyń 2012 jyly Seýlde, 2014 jyly Gaagada jalǵasyn tapqany, bıyl, mine, AQSh-ta sońǵy, qory­tyndy IV sammıt ótkeni, bu­lar­­­dyń nátıjeleri jaıynda tur­­ǵyn­darmen áńgimelesip, jas urpaqqa uǵyndyrýdamyz. Iаdrolyq qarýsyzdanýdyń tuǵyrnamasyn alǵash jasaǵan Qazaq eliniń jarqyn úlgisine degen álemdik qoǵamdastyqtyń ortaq pikirlerin halyqqa jet­kizip, baıtaq elimizdegi beıbit ahýalymyzdy eńbekpen, ul-qyzdarymyzǵa sanaly tárbıe berýmen nyǵaıtý haqynda dáris­ter ótkizilip turady. Búgingi jet­kinshekterdiń, erteń el tizginin ustaıtyndardyń boıynda ómirge qushtarlyq, beıbitshilikke zalal keltirýge tyrysqandardyń áre­ketine tózbeýshilik, jer betindegi adamdy qyryp-joıatyn qarý ataýlyny alastaýǵa umtylys sezimi alaýlaýy kerek. Iá, Elbasymyz «soǵystyń tamyryna balta shabý – adamzattyń eń kúrdeli órkenıettik mindeti» dep atap kórsetip, bul mejege qol jetkizý úshin adamzattyń ózin osy uǵymǵa qaraı beıimdep, jeteleýi qajettigin jetkizdi jəne onyń múmkindigi qazir bar ekendigin, al keıin, tipti, múlde kesh bolyp ketýi yqtımal ekendigin, sondaı-aq, jer betin qan josa etken qylmysqa jaýap beretin jannyń qalmaı, onyń, tipti, qajeti de bolmaı qalýy múmkin ekendigin eskertti. Aqyldy sóz oı-zerde­mizde uıalaýy kerek. Ataly sóz, salıqaly pikir talaılarǵa oı salady dep oılaımyn. Jer betindegi qarapaıym halyqqa keregi, ərıne, osy – tynyshtyq, beı­bitshilik, urpaqtardyń baqyt­ty ómiri. Ǵalamshardyń ár túkpirinen kórinse eken sol saıası erik-ji­ger! Adamzat tartqan qasiret az ba? Mazasyz dúnıeniń mysyn tynyshtyq, beıbit tirlik basqaı dep tileıik. Asqar ABDOLOV, «Táýekeldi sarbazdar» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Batys Qazaqstan oblysy, Aqjaıyq aýdany