Elbasy manıfesi: BEIBIT О́MIRGE ÚNDEÝ

Izgilikke iz ashar batyl qadam

«Álem. HHI ǵasyr» manıfesi – jańa myńjyldyqta ómir súretinder úshin shynaıy alańdaýshylyqtan týyndaǵan baǵdarlamalyq qujat. Adam, jaýapkershilikti saıasatker jáne memleket qaıratkeri retinde Qazaqstan Prezıdenti tek adamzattyń bolashaǵy úshin ǵana alańdamaıdy. Baǵdarlamalyq manıfesinde Nursultan Nazarbaev áskerılerge, terrorlyq jáne ekonomıkalyq táýekelderge kim qarsy tura alsa, mine, solardy syndarly únqatysýǵa, saıası sabyr men aqyl-parasatqa shaqyrady. HHI ǵasyrdaǵy sheshýshi másele – búkil álemdegi beıbit­shi­lik, balalarymyz ben ne­merelerimizdiń bola­sha­ǵy. Úki­met­ter men saıasat­ker­ler­diń kúsh-jigeri álem­niń qaı bury­shyn­da da ǵalym­dar, bız­nes­men­der, Jer plane­ta­syn­daǵy mıl­lıondaǵan adamdar tarapy­nan qoldaý tabýy tıis. Sondaı-aq, bul úderisten óner adamdary da tysqary qalmaýy kerek. О́ner qaırat­kerleri ózderiniń ozyq týyn­­dylarynda gýmanızm, beı­bit­­shi­lik pen tynyshtyq, ózara túsi­nistik bastaýlaryn kór­­setse qan­daı ǵanıbet. Son­da adam­dar­dyń boıynda adamger­shi­lik qasıet­ter oıanar edi. Sonda adamdar óz bala­laryn esh alańsyz ósirip, jetil­dirýdiń baqytyna ıe bolar edi. О́ner de beıbitshilikten arna tartyp, qıratyp búldirýge qar­sy turýy, adamdardyń júre­gine izgiliktiń uryǵyn sebýi tıis. Mádenıet pen saıasat, óner men qoǵam ózara tyǵyz baı­la­nysta, olar qashanda bir-birin óz­ara tolyqtyryp tura­dy. Olar­­dyń ózara qarym-qaty­nas­ta­ry mýzykadaǵy akkord táriz­di. Mýzykalyq dybys úıle­simi daýystardyń durys sáıkes­ti­gine tikeleı baılanysty. Mem­lekettegi úılesimdilik te bılik pen qoǵamnyń, ekonomıka men saıasattyń, óner men mádenıettiń asa ozyq qarym-qatynasy negizin­de qalyptasady. О́ziniń jeke taǵdyry men eli­niń taǵdyryn ajyraǵysyz  biriktirgen mem­leket kóshbas­shylary para­sat­tylyqtyń eń joǵary sezi­min ılenýleri tıis. Sóz retin­de, mundaı qasıet­terdiń mýzy­kant­tarǵa da asa qajet ekenin atap kór­­setken artyqtyq etpeıdi. Máse­­len, dırı­jer týyndynyń tereń maǵy­nasyn orkestranttarǵa qara­ǵanda aıqyn sezinip, onyń ne aıtaıyn degenin biledi. Al bul aralyqta ár oryndaýshy tek óz partııasymen ǵana jumys isteıdi. Biraq olar uly týyndynyń uly ıdeıa­syn jan-tánimen bir­deı sezinip, júrekterge jet­kize alǵan jaǵdaıda arada jaman­dyqty jeńip, qıratyp-búldirý­di toq­tatýǵa, izgiliktiń atyn ozdyrýǵa qabiletti úılesim paıda bolady. Biz qoǵamda gýmanıstik baǵ­dar­­lardy saqtap, taıaý bola­shaq­ta túrli táýekelderge qarsy tura alamyz ba? Bul, árıne, ár­qaı­symyzdyń Elbasymyzdyń bitim­gershilik bastamalary negizinde beıbitshilikte, ózara túsinistikte jumys istep, ómir súrýge degen umtylysymyzǵa tikeleı táýeldi. Nursultan Ábishulynyń joǵary gýmanıstik daýysyn qazirdiń ózinde halyqaralyq qoǵamdastyq estip qana qoımaı, joǵary baǵalap úlgerdi. О́ıtkeni, Memleket basshysynyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi BUU Bas Assambleıasy men Qaýipsizdik Keńesiniń resmı qujaty mártebesin ıelenip otyr. Munyń maqsattylyǵy bar­lyq qazaqstandyqqa túsinikti. Já­ne gýmanıstik qundylyqtar beki­tilip, biz úshin izgiliktiń dáýi­rin ashý múmkindigi týǵan sátte Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy­nyń bolashaǵy jarqyn ekeni aıqyndala túsedi. Aıman MUSAQOJAEVA, Qazaqstannyń Eńbek Eri ASTANA

Tepe-teńdikte terbeleıik

Qazirgi kezde bir kezderi tutas bir júıe qurap kelgen ornyqty álemdik tártiptiń buzyla bas­taǵa­nynyń belgilerin anyq baıqaýǵa bolady. Bul, ásirese, halyq­ara­lyq qatynastardaǵy áleý­mettik ortanyń buzyla bas­ta­ǵanynan ańǵarylady. Eger Vestfal, Vena, Versal júıeleri qandaı da bir túsinikke sáıkes kelip, olardy túsindirýge jáne boljaýǵa bolatyn bolsa, qazirgi halyqaralyq qatynas­tar­dyń qurylymy óziniń tepe-teńdigin joǵaltyp, qarym-qaty­nas­tardyń qater tóndiretin úzil­di-kesildi qarsylyq ustanym­daryn qabyldaǵandaı. Búginde talap etý, sanksııa­lar, kúsh kórsetý men qoqan-loqy jasaý sekildi dástúrli emes tásil­der, halyqaralyq dıplo­ma­­tııa­­nyń ádettegi sóılesý tili­ne aı­naldy. О́zara qarym-qaty­nas­tyń mundaı sıpaty memleket tur­maq, adamdardyń ózin eshqashan ja­qyn­dastyra alǵan emes. Qazir­gi dúnıedegi qarama-qaıshy­lyq­tar kóp jaǵdaıda beıbit tur­ǵyn­dar­dyń ólimine alyp kele­tin qatal kú­respen sheshilip ja­tyr. Iаdrolyq sy­naq­tar áli de bolsa jalǵasyp, je­kelegen el­der­diń kóshbasshylary ózderi­niń keýdemsoqtyqtary arqy­ly jahandyq qaýipsizdikke aıtar­lyqtaı qater tóndirip otyr. Álemdik jáne jekelegen el­der arasyndaǵy soǵystar táji­rı­besi kórsetip otyrǵandaı, bel­gili bir deńgeıde qarama-qaı­shy­lyqtar týǵyzatyn kez kel­gen kelispeýshiliktiń aqyry úl­ken soǵys órtin tutandyrýǵa alyp kelýi ábden yqtımal. О́kinish­ke qaraı, mundaı qarama-qaıshylyqtar kún ótken saıyn kóbeıe túsip keledi. Munyń bárine áýelde únsiz ǵana tózýge bolar, bálkim, al keıin bárinen de kesh qalamyz – beıbitshilikti, planetany, ıaǵnı jer órkenıetin joǵaltyp alýymyz ábden múmkin. Mine, Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde naq osy másele qabyrǵasynan qoıylady. Prezıdent Nursultan Nazarbaev qazirgi tańda qaýipsizdik jahan­dyq mańyzǵa ıe ekenin, óıtkeni, jekelegen memlekettiń, jekelegen ulttar men kóshbasshylardyń múddeleri turǵysynan qaraýǵa kel­meıtin shetin másele ekenin naq­ty mysaldarmen kórsetip ber­di. Qazaqstan basshysynyń keı­bir bastamalary buryn da osy kókeıkesti máseleni aınalyp ótpeıtin, biraq olar atalǵan manı­festegi sekildi ótkirlik pen tujy­rymdamalyqqa ıe emes edi. Álem áskerı-ónerkásip keshe­nine qarjyny eselep ulǵaıtyp, qarýlaný úderisterin jalǵastyryp jatyr. Sondyqtan manıfeste jahandyq qaýipsizdik jaıyn parasat pen aqyl tezine salý arqy­ly sheshý kóldeneń tartylyp otyr. Sanjar BOQAEV, saıası ǵylymdar doktory ASTANA

HHI ǵasyrǵa tynyshtyq qajet

Nursultan Ábishuly atalǵan sammıtte osylaı deı otyryp, búkil adamzatty tolǵandyryp otyrǵan, tek qana tolǵandyryp emes-aý, ótkir ustaranyń júzinde júrgendeı úreılendirip otyrǵan eń shetin máseleni ár qyrynan tarqatyp berdi. О́ıtkeni, qazir álemniń ár elinde dúrkin-dúrkin lańkestik shabýyldar, joı­qyn jarylystar men top-tobymen bas saýǵalar tynysh meken izdegen bosqyndardyń shyrqyraǵan jan daýysy estilip jatyr. Buǵan árıne, mamyrajaı tirlik keship otyrǵan elderdiń tynyshtyǵyn túlen túrtkendeı buzyp, sol arqyly álemdi úreıde ustaǵysy keletin syrtqy kúshterdiń áseri tıgeni daýsyz. Onyń ústine keıbir elderdiń ózderinde ıadrolyq qarýdyń túr-túrin synaqtan ótkizgenin, sóıtip, adamzatqa ses kórsetýge beıim ekenin tanytatyndary shoshyndyrmaı qoımaıdy. Osyǵan baılanysty Nursultan Nazarbaev «HHI ǵasyr: soǵyssyz álem» atty keń aýqymdy baǵdarlama usynyp otyr. Mundaǵy basty maqsat – kúlli adamzat úshin soǵyssyz álem ornatý. Shyndyǵyn aıtsam,  bizdiń elimizde de adamzattyń bola­shaǵy úshin joıqyn zardaby bolatyn ıadrolyq qarý synaqtan ótkiziletin Semeı polıgony boldy. Alaıda, elimiz táýelsizdik alǵannan keıin Elbasy tajal apany sanalǵan sol polıgondy jabýǵa, sóıtip, ıadrolyq qarýdan bas tartýǵa baılanys­ty tarıhı sheshim qabyldady. Osylaısha, Nursultan Ábishuly dúnıejúzinde ıadrolyq qarý­dan bas tartqan biregeı mem­lekettiń basshysy retinde ta­nyl­dy. Ras, Elbasy bul sheshim­di óziniń jeke múddesi úshin emes, bolashaq urpaqtyń beıbit ómiri úshin qabyldady. Alaıda, álemniń kóptegen elderinde mundaı sheshim qabyldaýǵa asyq­paıtyndyǵy oılandyrady. Degenmen, álem elderiniń bir-birimen qyrǵı-qabaq kózqaras­ta bolýynyń zardaptaryn beı­bit turǵyndar tartatyny daýsyz. Sol sebepten, Nursultan Nazarbaev «Birinshiden, qazirgi kezdegi birde-bir soǵysta jeńim­­paz bolmaıdy jáne bola da almaıdy, onda bári de je­ńiledi. Ekinshiden, jańa soǵys­t­a jappaı qyryp-joıatyn qarý­lar – ıadrolyq, hımııalyq, bıo­logııalyq jáne ǵylym jetis­tigi negizinde oılap tabylatyn basqa da kez kelgen qarý túr­lerin qoldanýdan qashyp qutylý múmkin bolmaıdy. Bul búkil adamzattyń qyrylýyna alyp keledi. Jáne osyǵan kimniń jaýap beretinin anyqtaýdyń ózi de kesh bolady jáne jaýap beretin adam da tabylmaıdy. Osy yqtımal qaýip-qaterdi qazirgi ulttyq lıderler men saıa­­satkerler jáne olardyń keıin­gi býyn ókilderiniń bar­ly­ǵy aksıoma retinde túsiný­ge tıis. Úshinshiden, memleket­ter arasyndaǵy barlyq talas-tartystardy retteý úshin beıbitshilik pen qaýipsizdikke teń jaýapkershilik, ózara qur­met jáne ishki iske aralaspaý qaǵıdattaryna beıimdelgen beıbit únqatysýlar men syndarly kelissózder negiz bolýy kerek. Álemdik qoǵamdastyq is-qımylynyń tutastyq algorıtm­derin myna baǵyttar boıynsha osy keshendi negizde túzý kerek», dep paıym jasady. Bul – óte oryndy jáne der shaǵynda aıtylǵan pikir. Muny, tipti, jaı pikir deý­ge de bol­maıdy. О́ıtkeni, qaýip-qater­ge toly soǵystyń bola­shaq­ta qoldanylatyn qarý túr­leri­niń atyn ataýdyń ózi qor­qy­nyshty. Hımııalyq, bıo­lo­gııal­yq qarýlardyń tek ny­sana­ǵa alynǵan núktesin ǵana emes, eń qaterlisi, jer betindegi tirshilik joıyp jiberýge qaý­qarly ekendigi adamzattyń janyn túrshiktiredi. Mundaı qarý qoldanýdyń qutylýdyń, dálirek aıtqanda, aldyn alýdyń birden-bir joly – soǵyssyz álem qurýǵa qol jetkizý. Biz­diń Elbasymyz tek qazaq­stan­dyq­tardyń ǵana emes, tórt­kil dúnıeniń tórt buryshyn meken etken barsha adamzattyń keshegi beıbit bolýyn, keler urpaqtyń alańsyz ómirin qamtamasyz etýdiń mańyzyn kóterip otyr. Osyǵan baılanys­ty óziniń  «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesinde soǵyssyz álem qurýdyń qajettigin kórsetip berdi. Elbasynyń «ólim sebetin qarýlardy ǵarysh keńistigine, Álemdik muhıttyń beıtarap sýlarynyń túbine, Arktıkaǵa ornalastyrýǵa tyıym salatyn jahandyq sheshim qabyldaǵan jón. Jappaı qyryp-joıatyn jańa qarý túrlerin jasaý úshin ǵylymı jańalyqtardy paı­dalanýǵa tyıym salatyn halyqaralyq qujat ázirlep, ony oryndaýdy mindetteý mańyzdy. BUU-da jappaı qyryp-joıatyn qarý jasaý jáne jetildirý úshin paıdalanýǵa bolatyn ǵyly­mı jańalyqtardyń Tirkeý reestrin qurǵan abzal», deýiniń ǵalam­dyq problemaǵa azamattyq alań­daý­shylyǵy ańǵarylady. HHI ǵasyrda álemge tynysh­tyq kerek! Dál osylaı dep álemde birde-bir memlekettiń  ba­s­shysynyń, birde-bir qoǵam jáne memleket qaıratkeriniń  jan daýysy shyǵa shyryldaǵan joq, janaıqaıy da estilmedi. Jahan jurtynyń tynyshtyǵy úshin, keleshek urpaqtyń beı­bit ómiri úshin táýelsiz Qazaq­stannyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń úndeý tastaýyn álemniń barsha turǵyny qol­daıdy. О́ıtkeni, HHI ǵasyr­da álem jurtyna  tunyǵy laılan­baı­tyn tynyshtyq, mamyrajaı beıbit ómir kerek.  Álııa BEKQOJIEVA, Atyraý oblystyq kásipkerler jáne jumys berýshiler odaǵynyń tóraıymy,  oblystyq máslıhattyń depýtaty ATYRAÝ

Beıbit ómir – balalarymnyń baǵy

Men kópbalaly anamyn, jeti ul-qyz tábıelep ósirdim. Úlkenderim otaý quryp, nemere súıgizdi, mamandyq alyp eńbekke aralasty. Árqaısysy óz otbasyn terbetip otyr. Kishi qyzymnyń ózi  joǵary oqý ornynda oqyp júr. Eshnárseden kende emespiz, adal eńbek oılaǵan maqsatyńa jetkizedi. Shúkirlik deımiz. Oılap otyrsam, osynyń barlyǵy da beıbit ómirdiń arqasy. Qazaq «qoly qımyldaǵannyń aýzy qımyldaıdy» deıdi. Eńbek etken adamnyń nápaqasy ylǵı da tabylady. Al oq daýysy tynbaǵan elderde adamdardyń mańdaı teri sor, kedeıshilik te, bosqynshylyq ta sol jerde bolatynyn kúndelikti aqparattardan kórip, bilip otyrmyz. Memleketter arasyndaǵy saıası teketiresterdiń sońy qarý kezenýge ulasyp, ana balasynan, bala ákesinen aıyrylyp, ańyrap qalyp jatyr. Beıbit ómirsiz balalarymnyń bolashaǵyn eles­tetýge qorqamyn.  Lańkestik jarylystardan jazyqsyz adamdar ólip, múgedek bolyp qalǵandar qanshama? Osynyń barlyǵy da adamzat órkenıeti tolysqan HHI ǵasyr úshin aqylǵa syıymsyz kórinis bolyp turǵany aıan. Nursultan Nazarbaev manı­fesinde «Áskerı  qaýip búkil­álemdik aýqymdaǵy qasiretke aınalýy múmkin», dedi. Ǵylymnyń damý jetistikteri beıbit ómirge emes, ólim sebeleıtin ıadrolyq qarý-jaraqqa jumsalsa, jahan­dyq ólshemdegi judyryqtaı jerdiń – Jer-Ananyń da shydamy sheksiz bolmaýy múmkin. Dúnıejúzindegi halyqaralyq qatynasta   ózgelerge óktemdik tanytýdy, keıbir memleketterdiń janjalǵa erik berýin álem halqy alaqandaǵydaı kórip otyr. Bizdiń dana halqymyzda sózge toqtaý eń jaqsy qasıet­tiń, tek­tiliktiń, izgiliktiń nyshany bolyp tabylady. Soǵys qaýpi ózge planetalar­dan tó­nip turǵan joq qoı. Iаdro­lyq qarý­dy óndirip, synap jat­qan da, mem­leketti, áskerı blok­tardy, uıym­dardy bas­qaryp otyrǵan da adam­dar. Birikken Ulttar Uıymy sekil­di halyqaralyq uıymdar tarapynan usynylǵan ıadrolyq qaýipsizdik, qarýlanýǵa qarsy, halyqaralyq jaǵdaılardy retteý jónindegi pátýalaǵan sharttar men qujattardyń keıbir memle­ketter tarapynan júre tyńda­la­tyny  da baıqalady. Olar adam­z­at al­dyndaǵy jahan­dyq ja­ýap­ker­shilikti sezinse eken dep oılaımyn. Men saıasatker emespin. Biraq kókiregi ashyq, kózi qaraqty jan­nyń barlyǵy da búgingi lańkestik pen soǵys qaýpiniń kúsheıgenin,  Elbasymyzdyń beıbitshilik qazyǵynyń bosańsymaýy úshin atsalysyp júrgen qajyrly eńbegin bilip te, baǵalap ta otyr. Ananyń barlyǵy da aldymen tynyshtyqty tileıdi. Qazekemnen sóz qalǵan ba, «adam qaıǵysyz ishken qara sýǵa semiredi» deıdi. Qańǵyǵan oqtyń qaı kúni ózine tıerin oılaǵan ana men balanyń uıqysy kele me? Bizdiń elimiz osyndaı qaıǵydan ada ekenine shúkirshilik etemin. Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi sammıt aıasynda sóılegen Nursultan Ábishulynyń sózinde aıtylǵan mańyzdy máseleler men usy­nys­tar, bastamalar álem jurt­shylyǵynyń kóńil tórinen oryn alatynyna senimdimin. Qarlyǵash BALAPANOVA, «Shańyraq-Qostanaı» qoǵamdyq birlestiginiń tóraıymy, «Altyn alqa» ıegeri  QOSTANAI