Daýdyń Lıvanǵa aýysý qaýpi bar

Áýpirim táńirmen Sırııada ýaqytsha bitimge qol jetkendeı bolsa, qaıshylyqtyń Lıvanǵa aýysý qaýpi tónip tur. Bul jerde Sırııada da qaıshylyqtyń negizi súnnıtter men shııtter arasyndaǵy tartysta jatqanyn umytpaǵan jón. Lıvanda bul qaıshylyq burynnan etek alǵan. Jurt nazary negizinen Sırııa­daǵy jaǵdaıǵa, onda ýaqytsha bitim jasaýǵa aýyp, naýryzdyń 10-11-i kúnderi Kaırde ótken Arab memleketteri lıgasy mı­nıstr­leriniń tótenshe sessııa­synyń sheshimine aıtarlyqtaı kóńil bóline qoıǵan joq. Onda budan burynyraq Parsy shyǵa­na­ǵyndaǵy memleketter uıymy yn­tymaqtastyǵy keńesiniń (PShMUYK) áskerılengen lıvan­dyq shııttik «Hezbolla» partııa­syn terrorlyq uıym sanaý jónin­degi sheshimin Lıgaga múshe 22 el­diń 20-sy qoldap, 2 el qalys qa­lyp, qaýly qabyldaǵan edi. Bul she­shim sol aımaqta úlken dúrbeleń týdyrdy. «Hezbollany» aıyptaǵan, ony terrorlyq uıym sanaǵan elderdiń bárin atap jatpaı-aq, qalys qalǵan eki eldi atasaq ta biraz jaıdy túsinýge bolǵandaı. Olar – Lıvan men Irak. Bulardyń ózi solaı ata­ǵanǵa qarsymyz dep daýys kótere almaı, tek qalys qalýmen shek­teldi. «Hezbollaǵa» ara túsý qıyn-aq. Osynaý ekstremıstik partııa, onyń áskerı qanaty «Ál-Hashsh ál-Shabı» óziniń radıkaldyq áre­ketterimen erekshelendi. Ol Sırııa prezıdenti Bashar Asadtyń birden-bir odaqtasy bolyp tabylady jáne shııttik Iranǵa arqa súıeıdi. Aldymen basyn ashyp aıtatyn jaı: bul shıelenistiń negizinde súnnıttik Saýd Arabııasy men shııt­tik Irannyń múddeleri jatyr. Buryn Saýd Arabııasymen tyǵyz ekonomıkalyq qarym-qa­ty­nasta bolǵan Lıvan eki ottyń ortasynda qalǵandaı. Qaı jaǵyna shyqsa da taıaqtyń bir ushy bularǵa tıedi. Buryn Er-Rııad jyl saıyn Lıvanǵa, onyń armııasy men ar­naýly qyzmetin nyǵaıtýǵa 4 mıl­­lıard dollar kómek beretin. Son­daı-aq, 300 myń lıvandyq Saýdııa­ǵa baryp jumys istep, eline 5 mıl­lıardtaı qarjy alyp qaıtar edi. So­dan aıyrylsa, Lıvannyń kúni qarań. Bul úshin Beırýt «Hezbollany» qurbandyqqa shala almaıdy. Oǵan shamasy da kelmeıdi. Iran men Sırııaǵa arqa súıegen bul par­tııanyń myqty áskerı qanaty barlyǵy óz aldyna, olar parla­mentte de yqpalyn júrgizedi. Sol yq­p­aldyń saldarynan bul el biraz­dan beri prezıdentsiz. Munda prezıdentti parlament saılaıdy. «Hezbolla» óz mandattaryn paı­da­lanyp, usynǵan kandıdatty ótkiz­beı tastaıdy. Sodan da Beırýt olar­men sanaspaı tura almaıdy. Sóıtip, syrttaǵylardy bylaı qoıǵanda, Lıvannyń ishiniń ózi súnnıttik jáne shııttik bolyp ekige jarylyp otyr. Beırýt pen jaǵa­laýda súnnıtter kópshilik bolsa, Sırııaǵa jaqyn jaqta «Hezbollany» arqa súıeıtin shııt­ter basym. Syrt jaqtan bireýler shyrpy jaqsa, órt lap etkeli tur. Arab memleketteri lıgasynyń «Hezbolla» jónindegi sheshimi Lıvandy eriksiz shııttik koalısııa jaǵyna shyǵardy. Alda ne bolady? Er-Rııad bas­ta­ǵan súnnıttik koalısııa men Tege­rannyń jetegindegi shııttik koalı­sııa taıtalassa, qaısysy ústem bolaryn kim bilgen, al ekeýiniń ortasynda qalǵan Lıvanǵa qıyn soǵary anyq. Onyń ústine, bul el­degi arabtardyń 40 paıyzy – hrıstıan­dar. Olarǵa da ońaı soqpaıdy.

Grýzınder saılaýǵa bara jatyr...

Prezıdent Georgıı Margvelashvılıdiń usynysymen premer-mınıstr Georgıı Kvırıkashvılı eldegi parlament saılaýynyń kúnin belgiledi. Ol ústimizdegi jyldyń qazanynda ótpek. Oǵan áli alty aıdaı ýaqyt bar. Saılaý naýqany qazirdiń ózinde bastalyp ketti dese de bolǵandaı. Partııalar óz pikirlerin bildirip jatyr, saıasatkerler ózderine saıa­sı upaı ákeletin málimdemeler de jasap tastady. Bul elde qazir parlamenttik júıe ústem. Sodan da saıası kúshter sol parlamenttegi orynǵa talasady. Sol úshin, halyq­tyń yqylasyn ózderine aýda­rý maqsatynda keıde artyq-aýys pikirler de aıtylyp qalady. Saılaý qaıda ótpeı jatyr deımiz ǵoı. Biraq bul saılaýdyń grýzınder úshin mańyzy bólegirek. О́tken jolǵy, ıaǵnı 2012 jylǵy parlament saılaýynda el ekige jarylǵandaı bolyp, burynǵy prezıdent Mıhaıl Saakashvılıge qarsy mıllıarder Bıdzına Ivanıshvılı basqarǵan «Grýzııa armany» koalısııasy qurylyp, oǵan alty partııa birikti. Koalısııa jeńiske jetip, bılik tizginin ustaǵan Ivanıshvılıdiń degeni bolyp, tutqaly qyzmettiń barlyǵyn ózara bólisken. Tipti, premer-mı­nıstrlikti jas qaıratker Iraklıı Garıbashvılıge, al prezı­dent­tikti ǵalym Georgıı Marg­vela­shvılıge usynsa da, naqty bılik mıllıarderdiń qolynda boldy. Endi sol koalısııaǵa birikken partııalar saılaýǵa jeke-jeke túspek. Demek, olardyń ara­syn­da, bálkim, laýazym bólisý­de kelis­peýshilik boldy ma eken, til tabyspaǵany anyq. Sarap­shy­lardyń pikirinshe, mundaı jaǵ­daıda tartys kúsheıedi. Buryn jeńilis tapqan Saakashvılıdiń Birikken ulttyq qozǵalys partııasy endi eńsesin kóterip, belsendi aı­qasqa shyǵatyny anyq. Biraq olar jeńiske jetedi deý de qıyn. Saı­laýǵa jeke túskenmen, buryn «Grýzııa armany» koalısııasyna birikken partııalar keıin úkimet qurarda qaıta qosylýy ábden múmkin. Grýzııadaǵy saıası kúshterdiń ereksheligi – olar negizinen Batysqa baǵyt ustaǵandar jáne oǵan qarsylar bolyp bólinedi. Sońǵylaryna Reseımen baıla­nys­ty túzetý baǵytyn­daǵylar da qosylady. Jalpy, bul el­degi saıası kúshter Grýzııa men Reseı arasyndaǵy qarym-qaty­nas­qa aıryqsha mán berip, ózderi­niń saılaý naýqany kezindegi ju­mys­tarynda ony keńinen paı­dalan­baq. Ásirese, buqara ha­lyqtyń patrıottyq sezimin qoz­­dyratyn antıreseılik rıto­rı­ka etek alatyny qazirdiń ózin­de ańǵarylyp otyr. Bul bir par­tııalarǵa upaı ákeledi. Jurtqa belgili, Grýzııa men Reseı arasyndaǵy jaǵdaı 2008 jylǵy soǵystan keıin, Abhazııa men Ońtústik Osetııanyń Grýzııadan bólinip shyǵýynan keıin jaqsy emes. Eki jaqtan da bir-birine qat­qyl sózder aıtylady. Myna saılaý aldynda ol kúsheıetin túri bar. Grýzııa prezıdenti G.Margve­lashvılı men qorǵanys mınıstri Tına Hıdashvılıdiń pikirleri bireýlerge unasa, ekinshi jaqtyń ashý-yzasyn týdyrdy. Aıtalyq, qorǵanys mınıstriniń «órkenıetti dúnıe Reseıdiń qaýpine qarsy birigýi tıis» degen sózine Reseı SIM-iniń orynbasary Georgıı Karasın: «Shydamnyń da shegi bar», degendi aıtyp jiberdi. «Sonda, shydamaǵanda, ne istemeksińder», degen daýys Grýzııa­da jıi estildi. Ony aıtqan­dar Máskeýmen baı­lanysty túze­ıik degenderge qarsy daýys beretini anyq. Saılaýǵa deıin áli alty aı bar. Osy ýaqytta grýzınder bir-biri­­men biraz aıtysatyn sy­ńaı­ly. El birligin, qoǵam birli­gin oılaıtyndar aıtysýdyń, bóliný­diń ne qajeti bar deıdi. Ekinshi jaq sol aıtyspen, kúrespen shyn­dyq­qa jetemiz dep órekpıdi. Túsi­nistik ketken jerde bereke bola qoımaıtyny jáne belgili. Mamadııar JAQYP, jýrnalıst