Jańa ádistemeler qajet

Qazirgi tańda qa­zaq­standyqtardyń aldyn­da qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin oqy­týdy jańa satyǵa kóte­rý – pedagogıka men bilim berý isin­degi irgeli mindetterdiń birine aınalyp keledi. Bul oraıda Elba­sy bastamasy boıynsha «Úsh tu­ǵyrly til» mádenı jobasyn damytý basymdyqqa ıe. Sonyń ishinde jańǵyrý jaǵdaıynda álemdik ıntegrasııaǵa kirigý tili retinde aǵylshyn tiline basa mán berilip otyr. Álemdik bilim berý keńistiginde ıntegrasııalyq úr­dis­terdiń tereńdep keń qanat jaıǵan tusynda munyń ózi qajettilik pen suranystan týyndaıdy. Respýblıka Pre­zıdenti Nur­sul­tan Nazarbaev «Qazirgi zaman­ǵy qazaqstandyq úshin úsh til­di bilý – árkimniń derbes tabys­tylyǵynyń mindetti sharty. Son­dyqtan, 2020 jylǵa qaraı aǵyl­shyn tilin biletin turǵyndar sany keminde 20 paıyzdy quraýy tıis» ekendigin atap kórsetken bolatyn. Sóz joq, bulaı bolýy óte jaǵymdy ári qajetti qubylys deı alamyz. Onyń ústine búginde aǵylshyn tilin oqyp-úırenýge tilek bildirýshiler sany da ósip keledi. Munyń ózi aǵylshyn tili elimizdiń oqý júıesinde aıryqsha mártebege ıe bolǵandyǵyn aıqyndaıdy. Aǵylshyn tilin mektep qa­byr­ǵasynan bastap joǵary oqý oryndarynda oqytý bizdiń oıymyzsha jańa ádistemelik júıe men quraldardyń qajettiligin týdyrady. Qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderi sekildi úsh tuǵyrly tildi meńgerý – memleketimizdiń halyq­aralyq baılanystaryn damy­týǵa múmkindik beretin tulǵa­ara­lyq jáne mádenı qarym-qaty­nas­tardyń asa mańyzdy quraly. Memlekettiń halyqaralyq baı­lanystarynyń sapalyq ózgeris­teri adamnyń tájirıbelik jáne zııat­kerlik is-áreketinde kóp­til­dik suranysqa ıe bolý qajet­ti­ligin tanytady. Qazirgi kúni eli­­mizdiń basqa memlekettermen qa­­rym-qatynasy jan-jaqty damyp, jaqsaryp otyrǵan kezde úsh tildi erkin meńgergen, keleshek­te bilimin túrli saladaǵy qarym-qa­tynas jaǵdaıynda paıdalana alatyn adamdy mektep qabyrǵasynan oqytyp shyǵarý – bárimiz úshin ortaq paryz. Mereıli mindet. Qazaqstannyń táýelsiz elge aınalyp, álemdik órkenıettiń damý jolyna túsýi tilderdi jetik meńgerýdi talap etedi. Osyǵan oraı, bilim berý júıesinde muǵa­limderge qoıylatyn talaptardyń biri – ómirden óz ornyn tańdaı alatyn, ózara qarym-qatynasta ózin emin-erkin ustap, kez kelgen ortaǵa tez beıimdeletin, bel­gi­li bir ǵylym salasynan bilimi men biligin kórsetip, óz oıy men pikirin batyl aıta alatyn po­lı­má­de­nıetti jeke tul­ǵa qa­lyptastyrý bolmaq. Sonymen birge, osy sheńberde báseke­ge qabiletti urpaq tár­bıe­leý isine de osyn­daı keshendi kózqa­ras turǵysynan qa­raı bilýimiz kerek. Mu­nyń ózi qazaq, orys jáne aǵylshyn tili pánderi muǵalimderine úlken jaýap­kershilik júkteıdi. Qazirgi zaman talabyna saı muǵalimder dáris berýge úlken daıyndyqpen kelip, jańasha ádis-tásilderdi qoldaný arqyly sabaqtardy túrlendirip otyrsa nur ústine nur. Bolashaq urpaqtyń damýy ustazdardyń bel­sendiligi men bilim deńgeıine jáne shyǵarmashylyq is-áreketine baılanysty ekeni kámil. «Úsh tuǵyrly til» ıdeıasy men baǵdarlamasynyń basty maqsaty joǵaryda aıtylǵandaı qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin birdeı meńgerý. Búgingi tańda aǵyl­shyn tilin meńgerý degenimiz – ǵa­lamdyq aqparattar men ınnova­sııalardyń aǵynyna ilesý degen sóz. Qazaqstandyqtardyń qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin oqyp-úırenýine járdemdesý úshin kolledjder men joǵary oqý oryndarynda bolashaq ustaz­dardy oqytý júıesi men úderisine qoıylatyn talaptardy odan ári tereńdetý qajet degen oıdamyn. Sondyqtan, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaq eliniń búgingi urpaǵyn úsh tuǵyrly tildi meńgerý qa­jet­tiligi jónindegi qoıǵan talabyn keńinen jáne áriden oılas­ty­rylǵan qajetti qadam dep esep­teýimiz kerek. Elimizde qazaq tili memlekettik til mártebesin ıelengen. Sondyqtan, ony bilý barsha qazaqstandyqtardyń ortaq paryzy. Búginde memleket quraýshy ulttan ózge otandastarymyz arasynda memlekettik tildi úırengisi keletinder úshin qajetti jaǵdaılar týǵyzylyp otyrǵany belgili. Bul baǵytta tildi ıgerý men meńgerý jóninde arnaıy kýrs­tar uıymdastyrylyp júrgeni osy pikirimizdiń dáleli. Kez kelgen tildi úırený úshin eń aldymen til­dik orta qajet ekeni belgili. Osy oraı­da osy ortany qalyptastyrýǵa eli­miz­diń baıyrǵy turǵyndary árdaıym bastamashy bolǵanyn qalar edik. Al, orys tili – elimizde ult­aralyq qarym-qatynas tili retinde emin-erkin qoldanylyp keledi. Reseı bizdiń ejelgi kórshimiz. Kórshiniń tilin jetik bilgen jón. Jetik meńgergen jón. Áıtpese bolmaıdy. Kórshiniń tilin bilý bizdiń ejelgi baılanystarymyz ben qarym-qatynastarymyzdy odan ári tereńdete túsedi. El­basy atap kórsetkendeı, biz bul tildi meńgergenbiz. Aldaǵy kezde de orys tilin emin-erkin meń­gerýge eshqandaı kedergi joq. Eń bastysy, umtylys pen yn­ta-yqylas bolsa, kez kelgen qa­zaqstandyq úsh tuǵyrly tildi qı­nalmaı meńgere alatyny anyq. Bul bizdiń áleýmettik qaýym­das­tyq aldyndaǵy bilimimiz ben bilik­tiligimizdi, abyroıymyz ben parasat-paıymymyzdy kótere túspek. Asqar AMANBAEV, M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıver­sıte­tiniń aǵa oqytý­shy­sy ORAL