Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, qoǵam qaıratkeri Oljas Súleımenov Anadoly jerine baryp qaıtty. Alǵashqy sapary talaı mádenıetterdiń toǵysqan Túrkııanyń Erzýrým qalasynan bastaldy. Túrkilikti tý etip, ejelgi dástúrmen ómir súrip otyrǵan erzýrýmdyqtardyń tynys-tirshiligimen, óńirdiń kóne tarıhymen tanysty. Seljuktardan qalǵan eskertkishterdi kórip, kóne jazbalardy búgingi kúnge deıin saqtap kelgen ataqty Atatúrik ýnıversıtetiniń shákirtterimen kezdesip, ejelgi túrki mádenıeti men órkenıeti taqyrybynda dáris oqydy.
Bul oqıǵany tarıhı kezdesý dep baǵalaǵan Atatúrik ýnıversıtetiniń rektory professor Hıkmet Kochak qazaq aqyny O.Súleımenovke mádenıetaralyq únqatysýdyń damýyna, halyqtar arasyndaǵy dostyqtyń nyǵaıýyna qosqan zor úlesi úshin jáne túrkologııa salasynda sińirgen aıryqsha eńbegin baǵalaýdyń belgisi retinde «Qurmetti doktor» dıplomyn tapsyrdy.
Aqynnyń 80 jyldyǵyna oraı ótken saltanatty sharada Atatúrik ýnıversıtetiniń rektory H.Kochak óz sózinde aqyn O.Súleımenovtiń túrki mádenıeti men ónerine, ǵylym men ádebıetine sińirgen eńbegin, qaıratkerligin egjeı-tegjeı baıandap berdi. Erzýrým qalasynyń gýbernatory A.Altyparmak: «Erzýrým qalasyna orystyń uly aqyny A.S.Pýshkın kelip, «Arzrýmǵa saıahat» atty kitap jazdy. Búgin túrki dúnıesiniń maqtanyshy, aty ańyzǵa aınalǵan aqyn Oljas Súleımenov Erzýrýmǵa kelip, mereıimizdi ósirdi. Aqynnyń Táýelsizdik jolynda sińirgen eńbegine dán rızamyz. Túrki mádenıeti men ádebıetiniń mereıi únemi ústem bolsyn!» – dep erzýrýmdyqtardyń atynan quttyqtady.
Qazaqstannyń Túrkııadaǵy elshisi Janseıit Túımebaev qoǵam qaıratkeri O.Súleımenovtiń Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń ornyǵýyna ári kúsheıýine qosqan úlesin, sondaı-aq, dıplomatııa salasynda atqarǵan eren eńbegin atap ótip, Qazaq eliniń atynan Erzýrým qalasy men ýnıversıtet basshylaryna alǵys sózin jetkizdi. Halyqaralyq TÚRKSOI uıymynyń bas hatshysy Dúısen Qaseıinov Atatúrik ýnıversıtetiniń qazaqtyń aqynyna kórsetken qurmettiń búkil qazaq eline, qazaq jurtyna jasalǵan syı-syıapat ári qurmet ekendigin aıtyp, túrki dúnıesi mádenıet qaıratkerleri atynan alǵys bildirdi.
Saltanatty jıynnyń aıaǵynda alǵys sózin jetkizgen O.Súleımenov Erzýrým qalasynyń gýbernatory men Atatúrik ýnıversıtetiniń rektoryn «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń 25 jyldyq medalimen marapattady.
Erzýrýmnyń ǵana emes, Túrkııanyń eń iri joǵary oqý oryndarynyń biri Atatúrik ýnıversıtetinde 72 myńǵa jýyq stýdent 23 fakýltette bilim alady.
Ejelgi túrki, mysyr, qytaı mádenıetin, sonyń ishinde kóne jazba tilderin zerttep júrgen aqyn O.Súleımenov budan keıin at basyn Baıbýrt qalasyna burdy. Shyǵys Anadolynyń asqar taýy – Koptyń bıik asýlarynan ótip, ejelden «Baı jurt» dep atalatyn qalaǵa jetti. Qonaqtardy qushaq jaıa qarsy alǵan Baıbýrt qalasynyń meri Mete Memısh aqynǵa estelik syılyqtaryn tapsyryp, qalanyń tynys-tirshiligimen tanystyryp, oǵyz túrkileriniń piri Dede Qorqyttyń kesenesine alyp bardy.
Chorýh ózeniniń jaǵalaýynda qonys tepken kóne Baıbýrt shahary Uly Jibek jolynyń boıynda ornalasqan. Ýrartý, Parsy, Rım ımperııalarynyń ıeliginde bolǵan shaharǵa seljuktar men osman túrikteri ıe bolǵan. Qytaıǵa sapar shekken ataqty saıahatshy Marko Polo Baıbýrttyń jer asty baılyǵyn zerttep, jergilikti salt-dástúrimen tanysyp qaıtqan. Ataqty Baıbýrt qorǵanyn áli kúnge deıin Shyn-Mashyn qorǵany dep ataıdy. 1647 jyly kóne shahardy aralaǵan túrik saıahatshysy Áýlıe Chelıabı «Baıbýrt» ataýynyń «Baı jurt» ekendigin jazǵan. О́ńirdiń ońtústik-shyǵys jaǵynda Dede Qorqyttyń kesenesi ornalasqan. VIII ǵasyrda osy óńirde ómir súrgen Dede Qorqytqa arnap shahar ákimdigi jyl saıyn halyqaralyq jıyndar men festıvaldar uıymdastyryp keledi.
Baıbýrt qalasynan Ankaraǵa ushyp kelgen aqyn Oljas Súleımenov Túrkııa Respýblıkasy Premer-mınıstriniń orynbasary Tuǵryl Túrkeshpen kezdesip, onda eki baýyrlas el arasyndaǵy saıası-ekonomıkalyq qarym-qatynas pen mádenıet jáne ádebıet salasyndaǵy baılanys máseleleri talqylandy. O.Súleımenov: «Túrkııanyń damýyna zor úles qosqan ataqty saıasatker Alparslan Túrkeshpen 90-shy jyly kezdesken bolatynmyn. Alparslan Túrkesh tek Túrkııaǵa ǵana emes, búkil túrkitildes elderine de tanymal tulǵa edi. Sonaý 70-shi jyldardyń aıaǵynda baýyrlas ári qandas elder táýelsizdikke qol jetkizedi, sol úshin bar daıyndyǵymyzdy qazirden bastap jasaýymyz kerek dep tebirenip sóılegeni áli kúnge deıin esimizde. Osy sebepten Alparslan Túrkeshterdiń salyp ketken sara jolyn jalǵastyrý kerek, ásirese, jik-jikke bólinip, orys pen slavıan halyqtary arasynda arazdyq týǵan jaǵdaıda yntymaq pen birlikke dendeıtin saıasat aýadaı qajet», – deı kele, Tuǵryl Túrkeshti «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń 25 jyldyq medalimen marapattady. Sol arada qazaqtyń aqynyna da estelik syılyǵy tapsyrylyp qurmet kórsetildi.
Al Ankaranyń qaq ortasynda ornalasqan Sheraton qonaqúıinde Túrkııanyń shyǵarmashylyq ortalyqtary men qaýymdastyqtary birigip, aqynnyń 80 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq jıyn ótkizdi. Jıyndy Túrkııanyń eks-mınıstri, qoǵam qaıratkeri Namyk Kemal Zeıbek ashty. Qazaqstannyń Túrkııadaǵy elshisi J.Túımebaev pen TÚRKSOI Bas hatshysy D.Qaseıinov quttyqtaý sóz sóıledi. Túrkııa premer-mınıstriniń keńesshisi Húrıet Ersoı, Túrkııa Qarjy mınıstrliginiń bólim meńgerýshisi, túrkolog Feızýlla Býdak, Túrki dúnıesi jazýshylar men ónerpazdar qorynyń prezıdenti Iаhıa Akengın jáne «Dede Qorqyt» qorynyń prezıdenti Servet Gúrjan O.Súleımenovtiń shyǵarmashylyǵy men qaıratkerligi týrasynda keńinen baıandady. Jıyn sońynda aqyn O.Súleımenovke Túrki dúnıesi jazýshylar men ónerpazdar qorynyń taǵaıyndaǵan «Túrki dúnıesine sińirgen eren eńbegi úshin» syılyǵyn, «Dede Qorqyt» qory taǵaıyndaǵan «Dede Qorqyt» syılyǵyn jáne Túrki halyqtary qaýymdastyǵy taǵaıyndaǵan «Túrkilikke sińirgen qyzmeti úshin» syılyǵyn tapsyrdy.
Budan soń halyqaralyq TÚRKSOI uıymynyń shtab-páterinde TÚRKSOI-dyń uıymdastyrýymen, Qazaqstannyń Túrkııadaǵy elshiligi men Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń qoldaýymen on túrki tilderinde (ázerbaıjan, bashqurt, qazaq, qyrǵyz, qumyq, ózbek, tatar, túrik, tyva jáne uıǵyr) jaryq kórgen aqyn O.Súleımenovtiń jyr jınaǵynyń tusaýkeseri ótti. Basqosýǵa Shanaqqala qalasynan arnaıy kelip qatysqan ázerbaıjan aqyny Mamet Ysmaıyl O.Súleımenovtiń «Qysh kitabyn» túrik tiline tárjimalaǵanyn aıtyp, Máskeýde Muqaǵalı Maqataevpen birge oqyǵandyǵyn jáne Muqaǵalı, Oljas syndy aqyndardyń qazaqtyń ǵana emes, túgel túrkiniń maqtanyshy ekendigin jetkizdi. Kezdesý sońynda TÚRKSOI Bas hatshysy D.Qaseıinov aqyn O.Súleımenovti «TÚRKSOI» qurmet medalimen marapattady.
Eýrazııa Jazýshylar qaýymdastyǵyna baryp, túrik qalamgerlerimen kezdesken O.Súleımenov Túrkııadaǵy ádebıettiń jaǵdaıymen ári Súıinbaı, Q.Amanjolov, B.Soqpaqbaev, Sh.Murtaza syndy qazaqtyń belgili aqyn-jazýshylaryna birneshe sanyn arnaǵan «Kardesh kalemler» jýrnalynyń jumysymen tanysty. Jýrnaldyń sońǵy sany O.Súleımenov shyǵarmashylyǵyna arnalǵan. Jýrnalǵa Elbasy N.Nazarbaevtyń, elshi J.Túımebaevtyń, TÚRKSOI Bas hatshysy D.Qaseıinovtiń, ázerbaıjan jazýshysy Anardyń jáne taǵy basqa túrik qalamgerleriniń Súleımenov shyǵarmashylyǵy men qaıratkerligi týrasynda jazylǵan materıaldary engen. Atalmysh kezdesýde aqyn O.Súleımenov ádebı baılanystardy kúsheıtý kerek ekendigine basa nazar aýdardy. Kezdesý sońynda Eýrazııa Jazýshylar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Iаkýb Omaroǵly aqyn O.Súleımenovke Eýrazııa Jazýshylar qaýymdastyǵyna «Qurmetti múshe» dıplomyn tapsyrdy.
Aqyn O.Súleımenovtiń sońǵy kezdesýi Qazaqstannyń Túrkııadaǵy elshiliginde ótti. Jıyndy elshi J.Túımebaev ashyp, Iyldyrym Baıazıt ýnıversıtetiniń rektory O.Súleımenovke túrkologııa salasyna sińirgen eńbegi úshin «Qurmetti doktor» dıplomyn tapsyrdy. Rektor Metın Doǵan: «Oljastaı uly bar eldiń uly ekendiginde daý joq. Uly Dala Elinde osyndaı bıik tulǵalardyń shyqqany bizdiń de eńsemizdi kóteredi, rýhymyzdy qaıta oıatady», – dedi. Jıyn sońynda J.Túımebaev aqyn O.Súleımenovti «Qazaqstan-Túrkııa Dostyǵy» medalimen marapattady.
Túrkııada ótken tórt kúndik sapar týysqan eldiń qanshalyqty baýyrmal ekendigin taǵy da kórsetti. Anadolylyqtardyń qazaq aqynyna kórsetken rııasyz qurmeti – Qazaq eline, ádebıeti men rýhanııatyna kórsetken qurmeti dep qabyldadyq. Baýyrmaldyǵymyz baıandy bolsyn dep tileımiz.
Málik OTARBAI,
Qazaqstannyń TÚRKSOI-daǵy ókili
ANKARA