Jaısań

Aqyn, jazýshy, qazaq sovet balalar ádebıetiniń kórnekti ókili, etnograf, aýdarmashy Qurmanbaı Tolybaev! Iá, bul esimmen ótken ǵasyrdyń 60-shy, 70-shi, 80-shi jyldarynyń balalary men jastary jaqsy tanys dep senimdi túrde aıta alamyz. О́ıtkeni, osy jyldardaǵy «Qazaqstan pıoneri» gazeti (qazirgi «Ulan») men «Baldyrǵan» jýrnalynyń ár nómirinen balalar ózderiniń súıikti qalamgeriniń qyzyqty da taǵylymdy dúnıelerin oqyp, kókeıine toqyp ósti. Alaıda, ókinishtisi sol, balalar da, bylaıǵy jurt ta Q.Tolybaevtyń kim ekenin tolyq bile bermeıtin. О́ziniń ómir joly, taǵdyr soqpaqtary otarshyldardyń qyzyl ıdeologııasyna unaı bermeıtinin bilgendikten be, joq álde, jalpy jaratylysy ataqqumarlyqtan alys jatqandyqtan ba, asa jaqyn aralasqan dos-jarandary bolmasa, Quraǵań ózin kóbinde «jabyq» ustaıtyn, «saıaq» júretin. Al, shyntýaıtyna kelgende, ol tutas ǵumyry qyzyl syzyqpen qaq ekige jarylyp jatqan kúrdeli taǵdyrdyń ıesi edi. 1928 jyldyń sáýir aıynda qazirgi Almaty oblysynyń Eńbekshiqazaq aýdanyna qarasty Asy jaılaýynyń Jalǵyzqaraǵaı deıtin jerinde, kók bastaýdyń jaǵasynda otyrǵan Tolybaıdyń uly Igiliktiń shańyraǵynda she­kesi torsyqtaı ul ómirge keldi. Sol kúni «Qurban aıt» meıramy edi. Han-Táńiri atyrabyndaǵy jurt «Qurban aıt» degendi «Qur­­man aıt» dep sóıleıdi. Sol daǵdymen azan shaqyryp sha­qa­laqqa «Qurmanbaı» dep at qoıa­dy. 1930 jylǵa kelgende Keńes úki­me­ti qazaqtyń burynǵy saıran ómiri men meıram tirliginiń shyrqyn buzdy. Osy tusta Ma­taı taýy men Kúreńbel óńirin­degi halyq keńestik qyzyl qyr­ǵynǵa qarsy narazylyq bil­dirip, bas kóteredi. Sol arpalys­ta Shańqanaıdyń ataqty baıy Asýbaıdyń nemereleri, Igilik­tiń baldyzdary Almabaı men Jıdebaı, inisi Igisin oqqa ushady. Sóıtip, bosqyndyq bastalady da, el qýǵyn-súrginge ushyraıdy. Sodan Igilik 1930 jyldyń qy­raýly kúzinde Qytaı asyp ketýge májbúr bolady. Týys­tarynan Igen­baı bastaǵan onnan astam úı eredi. 1934 jylǵy qystyń ortasynda Qurmanbaıdyń sheshesi Kenjebala dúnıe salady. Ákesi qabyrǵasy qatpaǵan balasyn júdetpeý úshin Qulja qalasynda turatyn naǵashy ájesi Tájıdiń qolyna aparyp qoıady. Sol jyldyń kúzinde Qur­manbaı Qulja qalasyndaǵy «Shá­rıq» (Shyǵys) dep atalatyn uıǵyr mektebiniń tabaldyryǵyn attaıdy. Bala Qurmanbaı oqýǵa yntaly bolady. Jyldan jylǵa sanasy ósip, kóńil kózi ashylyp, tez eseıedi. 1937 jyldan bas­­tap Shyǵys Túrkistanda da qazaq-uıǵyr zııalylaryn jappaı tutqyndaý naýqany júredi. О́lke­niń bıleýshisi Shyń Shısaı Stalınmen astyrtyn astasa otyryp ondaǵy jergilikti halyqtyń alqymyn qysa túsedi. El basyna kelgen osynaý náýbettiń syryn Qurmanbaı úı ishi ar­qyly tereń sezinedi. «Shárıq» mektebinde jetinshi synypty bitirgen soń, Qulja qalasyndaǵy gım­nazııanyń orta bilim beretin uıǵyr synybyna túsedi. Ony 1944 jyly bitiredi. Osylaısha oqýynyń arqasynda uıǵyr, ózbek, tatar tilderin erkin meńgeredi. Osy tilderdegi ádebıetterdi shuq­shııa oqıdy. Ásirese, tatar áde­bıetiniń qaıratkerleri Qaıým Nasyrı, Fatıh Ámirhan, Ǵabdolla Toqaı, Ǵalymjan Ybyraıymov, Májıt Ǵafýrı, Hadjı Taqtash shyǵarmashylyǵymen, sonymen birge, tatar tili arqyly Pýshkın, Tolstoı, Lermontov, Gogol, Gor­­­kıı shyǵarmalarymen tany­sady. Ol zamanda Quljada tatar tilinde kitaptar óte kóp edi. Mu­nyń syrtynda óziniń úı­in­de ákesi jınaǵan Abaı, Ah­met Baı­tursynov, Mirjaqyp Dý­la­tov, Maǵ­jan Jumabaev, Ilııas Jan­súgirov shyǵarmalaryn hat ta­ny­ǵannan bastap bolashaq aqyn bas kó­termeı, jattap oqıdy. Uza­maı ózi de óleń quraı bastaıdy. Tatar mektebinde bilim alyp shyǵyp, mádenıet salasynda qyz­met istep júrgen aǵasy Amanbaı 1942 jyldyń jazynda Luqman degen tatar joldasy ekeýi qamaýǵa alynady da, túrmede keskilenip óltiriledi. Súıegi de berilmeıdi. Sonyń kúıiginen ákesi Igilik 1942 jyldyń qyraýly kúzinde kenetten qaıtys bolady. Qurmanbaı týǵan ápkesi Nurbúbiniń jáne na­ǵa­shy aǵalary Aıtjan men Ken­jebaıdyń qamqorlyǵy arqasynda oqýyn toqtaýsyz jalǵastyryp, oıdaǵydaı aıaqtaıdy. 1944 jyldyń tamyz aıynda tutas Ile aımaǵynda zorlyq-zom­bylyqqa qarsy ult-azattyq qarýly qozǵalys bastalady. Bul tusta qatty naýqasqa shaldyqqan Qurmanbaı alys aýylǵa baryp, táýipke emdeledi. Ala kelgen ki­tap­­taryn bas almaı oqıdy. So­dan naýqasynan ábden aıyqqan soń, 1945 jyldyń kúzinde Qulja qalasyna oralady. Ult-azattyq kóterilisi jeńiske jetkennen keıin qurylǵan ulttyq armııanyń bas qolbasshysy Ys­qaqbek Mononovqa baryp, ózin áskerı qyzmetke alýdy ótinedi. Ol Qurmanbaıdyń qa­zaǵa ushy­raǵan aǵasyn jáne onyń qazirgi densaýlyq jaǵdaıyn biletin bolǵandyqtan: «Jalǵyz balasyń, onyń ústine áli jassyń, soǵys saǵan qol emes», – dep ás­kerge aldyrt­paıdy. Artynsha ge­neral-leıtenant Ysqaqbek ony den­saýlyq saqtaý mınıstrligine qyzmetke jiberedi. Bul qyzmetke kóńili soqpaǵan jas jigit bir-eki aı isteıdi de, aýylyna qaı­typ ketedi. Sol jyldyń kú­zinde Rahat­­tyń Qarasýy degen jer­degi bastaýysh mektepte bala oqytady. 1946 jyldyń jazynda Qulja qalasyna oralyp, qaıtadan ashylǵan teatrdyń qazaq bóliminde ádebıet isin qaraýshy bolyp isteıdi. Bul kezde jalpy teatr jumysyn uıǵyr jazýshysy Zııa Sámedı basqaratyn. Teatrda Dánesh Raqyshev, Temirǵalı, Qaıyp­­­bek sekildi talantty án­shiler óner uıytqysy bolady. Dra­­malyq shyǵarmalar oınala bastaıdy. «Boz jigit», «Shuǵa» se­­kildi pesalar zııalylardyń qaty­sýymen jıi qoıylyp turady. Qurmanbaı sýflerlik mindet atqardy. Sodan sol kúzde qalalyq oqý bóliminiń bastyǵy Sultan О́s­kenbaev shaqyryp alady da, Qur­manbaıdy jańadan ashylǵan qazaq mektebine muǵalimdikke jiberedi. Qurmanbaıdyń óleńderi osy tusta Quljada shyǵatyn qa­zaq gazetterinde jıi jarııala­nyp tu­ra­dy. Eń alǵash jas urpaq­ty oqyp, bilim alýǵa shaqyrǵan «Mek­tep» degen óleńi 1946 jyldyń 1 qyrkúıegindegi «Tóńkeris tańy» gazetinde basyldy. Sodan ári shy­ǵarmashylyq órisi keńeıe berdi. 1947 jyldyń tamyz aıynda ózi de osy gazetke qyzmetke shaqyrylady. Jas, táýelsiz respýblıkanyń aıaǵynan tik turyp ketýi jolynda bolashaq jazýshy baryn, janyn salady. Qurmanbaı ómiriniń osy kezeńin marqum Jaǵda Babalyqov: «1940 jyldan 1949 jylǵa deıin Qurmanbaı ekeýmiz Shyǵys Túrkis­tanda etene aralastyq... Toǵyz jyldaı ózimizshe el boldyq. Mine, osyǵan Qurmanbaı Tolybaev jas ta bolsa aıyryqsha úles qosty. Ult-azattyq kúrestiń bel orta­syn­da júrdi», – dep eske alǵan eken. 1948 jyldyń tamyz aıynda uıǵyr jáne qazaq tilinde jańadan uıymdasqan «Odaq» jýrnalynyń ádebıet bólimin basqarady. Sonda Ahmetjan Qasymı, Uıǵyr Saıranı, Zunun Qadyrı, Buqara Tyshqanbaev qatarly qoǵam qaıratkerlerimen, áıgili jazýshylarmen qyzmettes bolady. Bul jýrnal ólkede ty­nyshtyq pen demokratııany ornatýdy murat etken órkenıetti qoǵamnyń organy edi. Alǵashqy redaktory A.Qasymı, odan keıin U.Saıranı bolatyn. Aspanasty elinde 1949 jyly Qytaı Halyq Respýblıkasy qurylǵan soń 1945 jyly uıymdasqan Shyǵys Túr­kistan respýblıkasy «taraıdy» da, jańa úkimettiń bıligine baǵynady. Shyńjańda tynyshtyq pen demokratııany qorǵaý qoǵamy ólke ortalyǵy Úrimjige qonys aýdarady. Biraq «Odaq» jýrnaly 1950 jyldyń kókek aıyna deıin Qulja qalasynda shyǵyp turady. 200 bettik kólemmen aı saıyn shyǵatyn jýrnal 1950 jyldyń kókek aıynda Úrimjige kóshedi. Qurmanbaı ilespeı Qul­jada qalady da, jańa shyǵa bastaǵan «Halyq habarshysy» gazetine aýysady. Odan keıin 1951 jyldyń qazanynan 1952 jyldyń qańtaryna deıin «Jańa jol» gazetinde isteıdi. Qańtarda «Jańa jol» gazetiniń aty «Ile gazeti» bo­lyp ózgeredi de, Qurmanbaı sol ga­zettiń bas redaktory bolyp ta­ǵaıyn­dalady. Qurmanbaı Tolybaev tósel­gen jýrnalıstke aınalady. Maqa­lalary men ocherkteri, áńgimeleri men óleńderi qazaq tilinde barlyq gazetterde úzbeı jarııalanyp tur­dy. 1950 jyldan keıin ólkelik «Shyńjań gazetinde» de, 1953 jyl­­dan shyǵa bastaǵan ádebı jýrnal «Shyńjań ádebıet-ısskýs­tvosynda» da (qazirgi «Shuǵyla») úzdiksiz jarııalandy. Qysqasy, talantty jas qalamger retinde jurt­qa keńinen tanyldy. Qurmanbaı Tolybaev 1955 jyldyń tamyz aıynda ápkesi Nur­­búbimen birge irgeli Qazaq eline, atamekenine oralady. Sol jyl­dyń qarasha aıynda Al­maty qalasyna keledi de, baspa­hanada, Qazaq memlekettik kórkem ádebıet baspasynda korrektor bolyp jumys isteıdi. Bilimin jetildirý maqsatymen 1958 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetine túsip, jýrnalıst mamandyǵy boıynsha joǵary bilim alyp shyǵady. 1963-1968 jyldary «Qazaqstan pıoneri» gazetinde ádebı qyz­metter, bólim meńgerýshisi boldy. 1968 jyly «Baldyrǵan» jýrnalyna aýysyp, 1989 jylǵa deıin taban aýdarmaı 21 jyl qyzmet etti. Sodan keıin 1989 jyldyń qazan aıynan 1996 jyldyń kókegine deıin «Shalqar» gazetinde redaktordyń birinshi orynbasary bolyp is­teıdi. Ásirese, qalamgerdiń osy «Shalqar» gazetinde istegen kezeńi KSRO-nyń ydyrap, Qazaq jur­tynyń san ǵasyrlyq armany – táýelsizdikke qoly jetken jyl­­darǵa tuspa-tus keldi de, Qu­re­keń kádimgi bógeýi alyn­ǵan da­rııa­daı aqtaryldy. Bul týraly jazýshynyń sol jyl­dardaǵy bas­­shysy ári áriptesi, pýblısıst-jazýshy, aýdarmashy Ýahap Qy­­dyrhanov bylaı eske alady: «Shalqar» Qur­man­baıdyń shattyǵy edi… «Jarııalylyq» degen jyly sóz shyǵa sala, ult taǵdyryn taı­sal­maı jazdy. «Aqtańdaqtar» aqıqatyn aıtty. Qabanbaıdan Hangeldige deıingi batyrlardy, Tóleden Tóbetke deıingi bılerdi, Kereıden Kenege deıingi handardy táýelsizdikke deıin-aq jazyp tastady. Jońǵarııadaǵy, Mońǵolııa, Túrkııa, Túrikmen­stan­daǵy qazaq­tardyń shejiresin jasady. Ny­ǵymet Myńjanıdyń, Sý Beı­haıdyń tarıhı kitaptaryn túgel jarııalady. «Qurannyń» alǵashqy aýdarmasy musylmanǵa osy gazet arqyly jetti. Kóne muralar kó­terildi. Ádet-ǵuryptyń bári Qu­rekeńniń qolymen jazyldy. Qa­zir ol «Atadan qalǵan bar baı­lyq» bolyp, ár úıdiń tórinde tur». 1996 jyly biryńǵaı demalys­qa shyǵyp, ómir boıǵy jospar kúıinshe qalyp kele jatqan dú­nıe­lerin burqyratyp jazyp, jaz­ǵanyn halqynyń ıgiligine usynyp, sodan ǵazız janyna rahat taýyp júrgen jazýshynyń jaı­sań jú­regi 2004 jyldyń 20 tamyzynda soǵýyn toqtatty. Qazaqstanda alǵash ret Q.Toly­baevtyń «Ile shalqyp aǵady» atty óleńi 1956 jyly «Qazaq ádebıeti» gaze­tinde jarııalandy. Sodan bastap onyń qalamy bir tynys tapqan joq. «Aı kúledi» óleń kitaby (1969), «Qaıdasyń, dosym» povesi (1970), «Shynar» áńgimeler men dastandar jınaǵy (1976), «О́jetter» povest jáne ertegiler jınaǵy (1977), «Balbóbek» óleń­der jınaǵy (1979), «Kún tó­be­si» ertegiler jınaǵy (1981), «Sha­paq» áńgimeler jınaǵy (1984), «Almatym meniń» pýblı­sıstı­kalyq áńgimeler (1985), «Tam­shylar» áńgimeler men erte­giler jı­naǵy (1987), «Aıdyń júzi dóńgelek» povest, ertegiler jınaǵy (1989), t.b. kitaptary jas oqyrmanǵa keńinen tanys. 1986 jyly shyǵarmalarynyń bir parasy «Smelchakı» degen at­pen orys tilinde jaryq kórdi. 1990 jyly shyqqan «Kel, oına­lyq» kitaby álem balalary men qazaq balalarynyń oıyndarynan quraldy. 1993 jylǵy «Nar ıdirgen» kitaby halqymyzdyń kúı ańyzdaryn áńgimeleıdi. 1995 jyly jaryq kórgen «Áset» atty roman-novellasy áıgili aqyn, ánshi Áset Naımanbaıulynyń ómir belesteriniń sońǵy kezeńin oı arqaýy etti. Onda Qytaıdaǵy qazaqtar ómirinen de mol sýretter jasady. «Babadan qalǵan bar baılyq» kitaby ádebı etno­grafııalyq tanymdyq eńbek, «Qas batyr – bas batyr» povesi áıgili qolbasy, asqan qaharman Qa­banbaı batyrdyń, «Bala Qanysh» kita­by akademık Sátbaevtyń bala­lyq shaǵyna arnalǵan kór­kem dúnıeler. Qalamgerdiń mura­ǵatyn­da áli jaryq kórmegen dú­nıe­ler de óte mol. «О́rimtal» bal­ǵyn oqýshylarǵa syı. «О́mir besiktegi yrǵaqtar» óleńder jı­naǵy, «Bel-belester» dastandar jınaǵy tolassyz tolǵanys pen tynymsyz izdenistiń jemisi. Sonyń ishinde «Han Abylaı», «Qyz ólgen quz», «Ejelgi qala Qarashyq», «Manas muńy», «Túrkistan – atameken» sekildi dastandaryna qazaq tarı­hy­nyń san qıly belesteri arqaý bolǵan. Q.Tolybaev álem halyqtary ertegileri men aqyn-jazýshylaryn aýdarý isinde de eleýli eńbek etti. Munyń syrtynda qazaq bala­la­rynyń súıikti kitabyna aınal­ǵan «Jyl – on eki aı» dep atalatyn kúntizbelik jınaqtyń qa­lyptasýyna da asa mol úles qos­qany jurtqa aıan. Q.Tolybaev qolyna qalam ustap, ádebı qyzmetke aralasa bas­taǵan kezde Shyǵys Túr­kis­tandaǵy Altaı-Saýyr, Tarba­ǵataı-Sháýeshek, Ile-Qulja óńi­rinde Áset aqyndy kózimen kór­­gender de, án-óleńderi men qıs­sa-dastandaryn jatqa aıtyp, kóp­shilikke taratýshylar da kóp bolǵan. Ol el ishindegi belgili aqyn-ánshiler men jyrshy-she­jireshi qarııalardan Ásettiń kóp shyǵarmalaryn jazyp alyp, el ıgiligine jaratty. Qulyn-taıdaı tebisip, bala kezinen birge ósken syrlas dosy Dánesh Raqyshevqa Áset ánderin jattatyp, sol qalpynsha el ishine taratýǵa kóp járdemdesti. Dáneshtiń Áset ánderiniń áýen-áýezin jınaqtap, bir izge, túpnusqalyq qalpyna túsirýine de Q.Tolybaevtyń kóp eńbegi sińgenin Qazaqstannyń halyq ártisi D.Raqyshev kezinde baspasózde de, basqa sózde de aıtyp ketkenin bilemiz. Q.Tolybaev «Áset» romanynda XX ǵasyr basyndaǵy Shy­ǵys Túr­kistan jerindegi qazaq aýyldarynyń ishki-syrtqy ómiri­nen alynǵan, árqaısysy bó­lek-bólek shyǵarmaǵa ózek bolar­lyqtaı on shaqty oqıǵa qam­tylady. Osy oqıǵalardyń týyp, órbýimen baılanysty romanda elýge jýyq adamnyń attary atalady da, jıyrmaǵa tarta keıipkerdiń is-áreketi naqtyly baıandalady, kópshiligine aıqyn minezdeme beriledi, dara, jandy portretter jasalady. Qysqasy, Q.Tolybaevtyń «Áset» atty romany qazaq pro­za­­syn­yń ósý jolyndaǵy kórnekti ta­bystarynyń biri jáne onyń bú­gingi bıigine aıǵaq bolarlyqtaı qundy dúnıe. Biraq jazýshynyń kózi tirisinde atalǵan shyǵarmasy laıyqty baǵasyn ala almady. Taǵy da sol, jaqsyny óltirip alyp «átteń-aılaıtyn» qazaqy ókinish! Al jazýshynyń «Babadan qalǵan bar baılyq» atty etnografııalyq-tanymdyq áńgimeler jınaǵy – ádebı-etnografııalyq ádispen jazylǵan tárbıelik te, bilimdik te quny erekshe dúnıe. Osylaısha shyǵarmashylyq izdenisten, eńbek etýden bir kún de qol úzbegen Qurmanbaı Tolybaev tirshiliginde óziniń bilimi men qabi­letin jas urpaqqa, týǵan halqyna arnaýdan esh aıanǵan emes. Ári, ol «aqyn bolý erkińde, azamat bolý boryshyń» degen qaǵıdany óziniń tutas ómiriniń tuǵyrnamasy etken ultymyzdyń uǵymyndaǵy naǵyz jaısańnyń ózi edi. Onyń biz aıtyp otyrǵan kisi­lik sapasy týraly birge oqy­ǵan kýrstas dosy, akademık marqum Rymǵalı Nurǵalı: «Qur­manbaı tabıǵatynan daryndy, asa eńbekqor adam edi. Onyń búkil ómiri oqý-izdenýmen, jazý-syzý­men ótti. Bireýdiń aldyna túsý, dúnıe jınaý, baılyq qýý, kisi­niń syrtynan ǵaıbat aıtý, álde­kimmen ustasý, kektesý, ósh alý degenderden qulan-taza bolatyn. Adal­dyq, tazalyq, erkindik, týǵan halqyna mahabbat – onyń bas­ty qasıetteri edi», – dep eske alǵan edi. Qurekeńniń ultjandylyǵy tutas ult taǵdyryna qatysty asa aýqymdy, memlekettik máse­leler­den bastap, turmystyq de­taldarǵa deıin qamtyp jatatyn. Sá­lemdesýdiń ulttyq qalyby, telearnalardaǵy qazaq tildi habarlardyń kólemi, kisi attary, jer-sý, kóshe attary, kóshi-qon túıtkilderi… bári bárine Qurekeń beıtarap qaraı almaıtyn. Kýrstas dosy, qalamger Ámirjan Qalı óz esteliginde «1958 jyl. Abıtýrıentpiz. Bir jigit aldymnan shyǵyp sálem berdi. Sodan basqa sózge kelmesten: «Almatyda qazaq ıisi bar, áıgili qazaqtar esimi berilgen kóshe­ler óte az ǵoı, nege olaı?» dedi. Bul keshe ǵana arǵy betten kel­gen abıtýrıent Qurmanbaıdyń suraǵy. Tanymaıtyn adamǵa bul suraqty tótesinen qoıǵyzyp tur­ǵan ishki qyjyl, narazylyq ekeni belgili. Qurekeńniń taǵy bir qasıeti jalpy jurtqa, ásirese, óz ortasyna erekshe syılylyǵy edi. Onyń osy qasıeti týraly da biz aıtqannan góri, jastaıynan birge ósken, óle-ólgenshe tatý dos bop ótken akademık Rymǵalı aǵamyz sóz alsyn. «Qurmanbaı aldy-artyna birdeı meıirmen qaraıtyn, adamdy kisiligine qaraı syılap, qurmetteıtin kósheli kisi edi. Taǵ­dyrlary uqsas Zııa Sámedı, Jaǵda Babalyqov, Qabdesh Jumadilov, birge qyzmettes bolǵan Muzafar Álimbaev, Ánýarbek Dúısenbıev, balasy qatarlas Tursyn Jurt­baevpen syrlas dos, nıettes bolatyn. Kýrstastarynyń bári Qureke dep túgel tóbesine kóterýshi edi. Áset mektebin qaıta tiriltken, qa­zaqtyń qobyz úndi ǵajaıyp án­shisi, ishki saraıy tap-taza perishte minez Dánesh ekeýiniń shyǵarda jandary ǵana bólek edi»… Eger Quraǵań óz ortasyna sondaı syıly, úlkenge jaqsy ini, kishige qamqor aǵa bola bilmese, Muza­far Álimbaev, Qoǵabaı Sár­sekeev, Rymǵalı Nurǵalı, Esen­baı Dúısenbaı, Orazaqyn Asqar, Qastek Baıanbaı, Marfýǵa Aıt­qoja bastaǵan qazaqtyń qabyrǵaly aqyn-ja­zýshylary ah uryp joqtar ma edi?! Esenbaı aqyn: Bıikke dáıim órlegen, Bılik te qýmaı, buldanbaı. Alystap kóńili kórmegen, Jaqynym ótti – Qurmanbaı!   Eske alam endi egile, Uly adam edi nur mańdaı. Keýdesi tarıh, shejire, Ǵulamam ótti – Qurmanbaı! – dep egilip edi. Kózi tiri bolǵanda Qurekeń qar­qaradaı bolyp, toqsanǵa tolyp ortamyzda otyrar edi… Alaı­da, toqsan emes, seksenin de kórmeı ketken qalamgerdiń ekinshi ómiri – rýhanı tynysy bastalyp ketkeli de ondaǵan jyldardyń júzi boldy. Eli aman, jurty tynysh. Balalary men nemere-shóbereleri ósip jatyr. Qarashańyraǵynyń túti­nin sóndirmeı Roza apamyz us­tap otyr. Mektep oqýlyqtaryna engen shyǵarmalary neshe býyn jetkinshekterimizdiń boıyna nár quıyp keledi. Ara-tura bolsa da kitaptary qaıta basylyp shyǵyp jatyr. Ýaqyt ozǵan saıyn Qurmanbaı esiminiń jarqyrap, Tolybaev álemi tolysa túserine esh kúmán joq. Nesipbek AITULY aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Dúken MÁSIMHANULY aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ASTANA