Qazaqstannyń taratpaý salasyndaǵy kúsh-jigeri joǵary baǵaǵa laıyq jáne basqa ıadrolyq derjavalar úshin ozyq úlgi bolyp tabylady.
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtke qatysýy óte jemisti boldy. Memleket basshysy «Álem. HHI ǵasyr» manıfesin jarııa etti. Sondaı-aq, Qazaqstannyń birqatar shet memlekettermen birneshe birlesken málimdemesi qabyldandy. Olardyń arasynda AQSh-pen taratpaý jáne ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly málimdeme de bar.
Sonymen qatar, Japonııamen arada Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly sharttyń kúshine jedel enýine qol jetkizý boıynsha málimdemege de qol qoıyldy. Osy rette, Ulybrıtanııa, Vengrııa, Germanııa, Iordanııa, Ispanııa, Qazaqstan, Kanada, Qytaı, Norvegııa, Birikken Arab Ámirlikteri, Amerıka Qurama Shtattary, Fılıppın, Fınlıandııa, Fransııa, Chehııa, Shvesııa, Ońtústik Koreıa jáne Japonııa elderi MAGATE-niń týy astynda Tómen baıytylǵan ýran bankine qatysty shart boıynsha ýaǵdalastyqqa qol jetkizdi.
Atalǵan qujattar, sondaı-aq, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń sammıtte sóılegen sózi halyqaralyq qoǵamdastyqta, onyń ishinde AQSh-tyń saıası toptarynyń arasynda da úlken rezonans týǵyzdy.
Meniń ózim Delaver shtatynan demokrat, AQSh Senatynyń syrtqy baılanystar jónindegi komıtetiniń múshesimin. AQSh Prezıdenti Barak Obama men Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt sheńberinde Birlesken málimdeme qabyldanǵannan keıin málimdeme jasadym. Onda men eki eldiń taratpaý salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn qoldaıtynymdy bildirdim. B.Obama ákimshiliginiń AQSh-tyń Qazaqstannyń taratpaý salasyndaǵy kúsh-jigerin taǵy da qoldaǵany Qurama Shtattardyń osy istegi Astananyń bastamashylyǵyna jaqyndyǵyn kezekti márte qýattap berip otyr. Mine, shırek ǵasyrdan beri Qazaqstan Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttikpen (MAGATE) yntymaqtastyqtyń úlgisin kórsetip keledi. Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaýǵa umtylǵan qadamdary ózge elder úshin úırenetin úrdis bolýy tıis.
Joǵaryda atap kórsetken osy mańyzdy máseleni taǵy da qaıtalaıyn, Qazaqstannyń taratpaý salasyndaǵy kúsh-jigeri óte joǵary baǵaǵa laıyq jáne basqa ıadrolyq derjavalar úshin ozyq úlgi bolyp tabylady. Sondaı-aq, men Prezıdent Obamanyń Qazaqstannyń taratpaý salasyndaǵy kúsh-jigerin qoldap kele jatqan saıasaty jaǵyndamyn jáne Senatty Iаdrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly shartqa hattamany, Iаdrolyq qarýǵa jappaı tyıym salý týraly shartty ratıfıkasııalaýǵa shaqyramyn.
Sonymen birge, Kongresti MAGATE-ni turaqty jáne uzaq merzimdi qarjylandyrýmen qamtamasyz etýge shaqyryp, Lora Holgeıttiń kandıdatýrasyn AQSh-tyń Birikken Ulttar Uıymynyń Venadaǵy bólimshesine elshi retinde bekitýge úndeımin. Osyndaı is-qımyl taratpaýdyń jahandyq rejimin kúsheıtip, turaqtyraq jáne qaýipsizdeý álem qurýǵa ákeledi.
Sonymen qatar, ústimizdegi jyly «Nann-Lýgar» baǵdarlamasynyń 25 jyldyǵy atap ótiledi. Bul – Djordjııa shtatynan senator Sem Nannyń jáne Indıana shtatynan senator Rıchard Lýgardyń esimderimen atalǵan baǵdarlama. Olar 1991 jyly keńestik ıadrolyq qaterdi qysqartý týraly akt qabyldaý boıynsha birlesip jumys istegen edi. Atalǵan baǵdarlamanyń arqasynda Qazaqstannan 1 myńnan astam keńestik ıadrolyq oqtumsyqtar tabysty shyǵarylyp, zalalsyzdandyryldy. Sondaı-aq, ıadrolyq synaqtar júrgiziletin júzdegen jerasty radıoaktıvti nysandary qaýipsiz jaǵdaıǵa keltirildi. «Nann-Lýgar» baǵdarlamasynyń tabysy AQSh senatynyń taratpaý jáne syrtqy saıası maqsattarǵa qol jetkizý jónindegi Aq úı saıasatyn júzege asyrýda aıtarlyqtaı ról atqara alatynynyń aıǵaǵy bolyp tabylady.
Sońǵy birneshe jyl boıy Qazaqstan Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýdan azat aımaq jasaý týraly sharttyń hattamasyn ratıfıkasııalady. Sóıtip, óziniń moınyna ıadrolyq qarýdy synaýǵa tosqaýyl qoıatyn Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa, sol sekildi, ıadrolyq qarýdy shyǵarmaý, satyp almaý, synamaý nemese ıelik etpeý týraly shartqa qatysty jaýapkershilik aldy. Qazaqstannyń MAGATE-men birlesip el aýmaǵynda, ıaǵnı О́skemen qalasynda Tómen baıytylǵan ýran bankin qurý boıynsha úlken jumys júrgizgenin de atap kórsetken jón. Atalǵan bank elderdi ýrandy baıytatyn tehnologııalarǵa qol jetkizýde tejeıtin bolady. Al ıadrolyq energııany beıbit maqsatta qoldanamyn deıtin elder bolsa, oǵan esh narazylyq bildirilmeıdi.
Krıs KÝNS,
senator (AQSh)