ózderi sheship úırengende utymdy
Kishi dıqan aýyldyq okrýginiń aýmaǵyndaǵy Úlken dıqan jáne Kishi dıqan aýyldary Qazaqstan – Qytaı memlekettik shekarasyna jaqyn ornalasqan. Sunatsaı jáne Ashanoqy ózenderiniń jaǵalaýyndaǵy bul eldi mekender Almaty qalasynan 335-340, al oblys ortalyǵy – Taldyqorǵannan 460-465 shaqyrymdaı qashyqtyqta jatyr. Búginde osy eki aýylda úsh myńnan astam adam turady.
Kishi dıqan – jer kólemi jaǵynan da, halyq sany boıynsha da Uıǵyr aýdanyndaǵy iri aýyldyq okrýgterdiń biri. Kezinde kópshilik eldi mekender sııaqty bul aýyldardyń da usqyny ketip, turǵyndarynyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıy múshkil tartqan. Dáýlet qurdastyń ázil-shyny aralas «Jáýteńdep shal men kempirdiń qolyna qarap qaldyq» dep aıtatynyndaı, sol jyldary zeınetkeri men muǵalimi bar otbasylardan ózgeleri aqsha degendi qoldaryna ustamaıtyn. Kúndelikti tutynatyn taýarlar – qant pen shaı, un men tuz, kıim-keshek ataýlyǵa malmen esep aıyrysatyn. Al qazir bul aýyldardyń tirshiligi basqasha...
Az dep te, kóp dep te aıtpaıdy
Enshisi eshqashan bólinbegen Úlken dıqan men Kishi dıqanda kóp qabatty eki orta mektep, ýchaskelik dárigerlik jáne feldsherlik eki ambýlatorııa, ár aýylda bir-birden klýb úıi, kitaphana jáne poshta bólimshesi bar. Tabıǵaty qataldaý ári shalǵaıda ornalasqan eldi mekenderdiń qanaǵatshyl halqy úshin bul nysandar az dep te, kóp dep te aıta almaımyz. Eń bastysy, olardyń múmkindikke qaraı jabdyqtalyp, jumys istep turǵandyǵy.
Búginde memleket bilim berý salasyna, onyń ishinde mektepterdiń zaman talabyna saı bolýyna erekshe nazar aýdaryp keledi. Bólinetin qarajat ta jyl ótken saıyn arta túsýde. Jańadan paıdalanýǵa berilgen jáne kúrdeli jóndeý júrgizilgen bilim berý mekemeleri de az emes. Shákirtterdiń sapaly bilim alýy úshin mektepterdi qajetti quraldarmen, túrli uıymdastyrý tehnıkalarymen qamtamasyz etý de burynǵyǵa qaraǵanda jaqsara tústi. Sonyń naqty kórinisin ózimiz sóz etip otyrǵan aýyldardaǵy mektepterdiń tynys-tirshiliginen baıqaǵandaı boldyq.
Úlken dıqan orta mektebi eki qabattan, al Kishi dıqandaǵy M.Taıypov atyndaǵy mektep úsh qabattan turady. Bul bilim berý mekemeleriniń sońǵysyna osydan eki jyl buryn kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilipti. Eki mekteptiń de jabdyqtalýy jaqsy, alyp bara jatqan asa ótkir máseleler de joq sııaqty. Barlyǵy bolmasa da, birqatar synyptar kompıýtermen qamtylǵan, oqýshylardyń ınternetti paıdalanýlaryna múmkindikter jasalǵan. Oqýshylardyń sport túrlerimen turaqty aınalysýy úshin seksııalar jumys isteıdi. Mektep janynan «Balapan» baǵdarlamasy aıasynda shaǵyn ortalyqtar ashylǵan.
Sońǵy jyldary jalpy bilim berý mekemelerindegi bilim sapasy Biryńǵaı ulttyq testileýdiń nátıjesi boıynsha baǵalanyp júr. Osy jaǵynan alǵanda, Úlken dıqan orta mektebiniń ujymy kishidıqandyqtarǵa qaraǵanda, birshama jaqsy nátıjege qol jetkizipti. Dálirek aıtqanda, UBT qorytyndysynda M.Taıypov atyndaǵy mekteptiń kórsetkishi 67,1 baldy, al Úlken dıqan mektebiniń kórsetkishi 77,6 baldy quraǵan.
Bilim berý mekemelerinde sheshimin kútken máseleler de bar. Sonyń negizgisi – Úlken dıqandaǵy eki qabatty mekteptiń oqý synyptaryn kóbeıtý maqsatynda ǵımaratqa keıinnen japsarlas salynǵan taǵy bir ǵımarattyń jalǵasqan jerinde sańylaýdyń paıda bolýy. Sańylaý ýaqyt ótken saıyn úlkeıip bara jatsa kerek. Budan atqarýshy organdar habardar eken.
Erterekte Kishi dıqan aýylynda 30 tósektik ýchaskelik aýrýhana jumys istep kelgen edi. Basqasyn aıtpaǵanda, onda áıelder bosanatyn bólimshe de bar bolatyn. Naryqtyq ekonomıka qyspaqqa alyp, qarjy tapshylyǵy tynysty taryltqanda, salmaq aýrýhana ujymynyń moınyna da tústi. Aldymen shtat qysqartyldy, odan keıin aýrýhana ýchaskelik dárigerlik ambýlatorııaǵa aınaldyryldy. Endi jaǵdaıy aýyr naýqastar 100 shaqyrymdaı qashyqtaǵy aýdan ortalyǵy – Shonjynyń aýrýhanasyna baryp emdelýge májbúr.
– Okrýg aýmaǵyndaǵy ýchaskelik dárigerlik ambýlatorııa men feldsherlik pýnktte barlyǵy 13 medısına qyzmetkeri kelýshilerge qyzmet kórsetedi, – dedi Kishi dıqan aýyldyq okrýginiń ákimi Erbol Ábishaıaqov bizben áńgimesinde. – Turǵyndardy tegin dári-dármekpen qamtýǵa 5 mıllıon teńgeden astam qarjy jumsaldy. Sondaı-aq, Úlken dıqandaǵy feldsherlik pýnkttiń qazandyǵy men esik-terezelerin jańartýǵa da múmkindik týdy. Osylaısha, onsha kúrdeli emes keıbir máselelerdi ózimiz-aq sheshýge daǵdylanyp kelemiz.
Qıyn-túıinniń biri – aýyz sý edi...
Kishi dıqan aýyldyq okrýgindegi turǵyndardyń uzaq jyldan beri sheshilmeı kele jatqan ózekti problemalarynyń biri ári biregeıi – taza aýyz sý edi. Ras, bul eki aýyldyń kónbis halqy ózen sýyn ómir boıy aýyz sý retinde tutynyp keldi. Oǵan úırengenderi sonshalyq, «Aq bulaq» memlekettik baǵdarlamasy qabyldanyp, ol elimizdiń ár aýmaǵynda júzege asyryla bastasa da, «taza aýyz sý kerek» dep joǵary jaqqa dabyl qaqpady. Aqsha surap alasarmady, «qamtamasyz etýge tıistisiń» dep taǵy mindetsimedi. Bári retimen bolyp, «Aq bulaq» baǵdarlamasy aıasynda Kishi dıqan aýylynda 14 shaqyrymdyq sý qubyryn tóseý jumysy qolǵa alyndy.
Aıta ketýimiz kerek, onyń qurylysyn jobalaý kezinde jiberilgen qatelikterge baılanysty paıdalanýǵa berilgen qubyrdaǵy sý qarashanyń qara sýyǵyn kótere almaı, qatyp qalmasy bar ma?! Máselege «Egemen Qazaqstan» gazetiniń aralasýyna týra keldi. Bas basylymda oryn alǵan olqylyqtardy taldap kórsetken eki syn maqala jarııalandy. Kóktem kelip, kún raıy jylynǵannan keıin ketken kemshilikter túzetildi. Qazirgi kezde kishidıqandyqtar uzaq jyl kútken taza aýyz sýdy tutynyp otyr.
Al Úlken dıqan aýyly turǵyndarynyń da taza aýyz sýdy tutynatyn kezi jaqyn qalǵan sııaqty. Okrýg ákiminiń sózine qaraǵanda, aýylǵa sý qubyryn tartýǵa qatysty smetalyq qujattar ázirlenip boldy. Qurylys jumystaryn júrgizý 2017 jylǵa belgilengen...
Budan onshaqty jyl buryn osy Úlken dıqan aýylynda kottedj tektes eki-úsh qabatty úıler múlde kezdespeıtin. Basqasyn bylaı qoıǵanda, ortalyq kósheniń ózi oıqy-shoıqy, kórer kózge qorashtaý edi. Qazir joldar tegistelip, qum aralas qıyrshyq tas tóselipti. Eki, keıde úsh qabattan turatyn úıler salyna bastaǵan. Syrtqy kórinis-kelbeti qalalar mańyndaǵy eldi mekenderde boı kótergen kottedjderge kelińkireıdi.
Shalǵaı aýyldaǵy jan jylytar osy tirlikti sóz etip turǵanymyzda, ortalyq kóshemen jas jubaılardyń toı saltanaty úshin arnaıy bezendirilgen esik pen tórdeı aq tústi «Lımýzın» avtomobıli joǵary qaraı ótip bara jatty. Alǵashynda «qalalarda ǵana kezdesetin mundaı avtomobıl bul jaqta qaıdan júr?» degen syńaıda tańyrqap qalǵanymyz ras.
– Qazirgi kezde aýyl turǵyndarynyń jaǵdaıy edáýir jaqsardy, – dedi Kishi dıqan aýyldyq okrýginiń ákimi Erbol Ábishaıaqov jańaǵy jaqsy kórinistiń mán-jaıyna qatysty. – Keıbir otbasylar ul-qyzdarynyń úılený toılaryna osyndaı avtokólikterdi jaldaıtyn boldy. Ekinshiden, buryn osy aýylǵa «Lımýzın» turmaq, uzyndaý jeńil kólikterdiń ózi jete almaıtyn. Kishi dıqan men Úlken dıqan aralyǵyndaǵy bes shaqyrymdyq jol kúrdeli jóndeýden ótkizilip, asfalt tóselgen soń, jol qatynasy problemasy joıyldy. Qazir eki aralyqta kólik túrleri ári-beri júıtkip júr. Tipti, jańa ózderińiz kór
gen «Lımýzınder» de kele bastady.
Jol demekshi, eki aýyl arasyndaǵy jol qatynasynyń azabyn onymen jıi júretinder de, kelimdi-ketimdi qonaqtar da ábden tartqan eken. Sońǵy jyldary joldyń nasharlyǵyna baılanysty Úlken dıqan aýylyna jolaýshylar tasymaldaıtyn avtobýstar kelýin toqtatypty. Joldy kúrdeli jóndeýden ótkizip, oǵan asfalt tóseý máselesi áldeneshe ret kóterilse de, sheshimin tappaı kelgen. Onyń kezegi aqyry 2014 jyly keldi. Osy aýyldyń týmasy, «Almaty joldary» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń basshysy Jakýlın Nurǵalıevtiń aýdan men oblysqa suraý salyp, izdestirýiniń arqasynda tıisti qarjy bólinse de, keıinge ysyryla bergen jolǵa baılanysty qujattar qaıta kóterildi. Qarjy da óz ornyna qoıyldy. Sóıtip, nebári alty aıdyń ishinde bes shaqyrymdy quraıtyn jolǵa kúrdeli jóndeý júrgizildi, ómir boıy tóselmegen asfalt tóseldi. Bul qurylys jumystaryna jalpy kólemi 136 mıllıon teńge jumsalǵan.
– «Almaty joldary» seriktestigi, sondaı-aq, Úlken dıqan aýylyndaǵy ortalyq kósheni tegistep, qıyrshyq tas ta tósep berdi, – dedi aýyldyq okrýgtiń ákimi osy jóninde. – Eger kelesi jylǵa josparlanǵan aýyz sý qubyryn tóseý qurylysy belgilengen ýaqytta bastalatyn bolsa, ol tolyqtaı paıdalanýǵa berilgennen keıin aýyldyń barlyq kóshelerine jóndeý jumystary júrgiziledi jáne asfalttalady. Kópshilikke ortaq bul jáne basqa is-sharalardan aýyl turǵyndary da syrt qalmaıdy. О́ıtkeni, úlkendıqandyqtar – óte uıymshyl.
Tabys kózi – tórt túlik
Buryndary osy eldi mekender halqy egin jáne mal sharýashylyǵymen qatar aınalysatyn. Al qazir tórt túlik mal ósirýshiler men baý-baqsha baptaýshylar qatary eselep kóbeıe túsipti. Sebebi, olar úshin mal, jemis-jıdek, kókónis túrlerin ósirip, ony saýdalaý tıimdi ári paıdaly. Búginde aýyldyq okrýgtegi iri qara sany – 4 900 basqa, qoı-eshki 50 350-ge jetken. Kezinde ujymsharda ferma meńgerýshisi bolyp istegen, búginde zeınetker Imanqul Baıtileýovtiń aıtýynsha, sońǵy on bes-on alty jyl ishinde eki aýyldaǵy mal sany eki eseden astamǵa kóbeıgen.
Okrýg aýmaǵynda 90-ǵa jýyq jeke sharýa qojalyǵy bar eken. Olardyń barlyǵy birdeı óz sharýalaryn dóńgeletip alyp júr dep, árıne, aıta almaımyz. Degenmen, bir qýanarlyǵy, qojalyqtardyń kópshiligi naryqtyq ekonomıkaǵa beıimdele bastaǵan. Mysaly, Botan Shormaqovtyń «Shormaq», Valıpjan Aısarovtyń «Ashanoqy», Gúljanat Altybaevanyń «Saıat», Sársenbaı Ábishaıaqovtyń «О́rnek», Amangeldi Qazıevtiń «Murager» sharýa qojalyqtary tórt túlik mal ósirýmen qatar, egin de egedi, alma jáne basqa jemis aǵashtaryn ósirýmen de aınalysady. Bul sharýa qojalyqtary aldaǵy bir-eki jylda «Aport» baǵdarlamasy boıynsha alma baǵynyń kólemin 40 gektarǵa, órik aǵashy baǵynyń kólemin 10 gektarǵa deıin ulǵaıtýdy josparlap otyr eken.
О́z problemalaryn ózderi sheship úırengen shalǵaıdaǵy eńbekqor aýyl adamdary týyp-ósken óz aýyldarynyń bolashaǵyna zor senimmen qaraıdy. Mal basyn asyldandyrý, egistik alqaptardy ulǵaıtý, qyzmet kórsetetin nysandar qataryn kóbeıtý máselelerine erekshe nazar aýdarylyp otyr. Mysaly, bıylǵy jyly almatylyq «Alma álemi» JShS-niń ınvestısııalaýymen 530 bas asyl tuqymdy iri qara mal ákelinip, bordaqylaýǵa qoıylady. 2018 jylǵa qaraı asyl tuqymdy iri qaranyń sany 3 myń basqa jetkizilmek kórinedi.
Bul jaqtyń tabıǵaty qataldaý. Sol sebepten munda sýsyz egin sharýashylyǵyn da, ósimdik sharýashylyǵyn da damytý múmkin emes. Ákimdiktegiler onyń da retin taba bilipti. Qazirgi kezde Kishi dıqan aýylynyń aýmaǵynda kólemi 50 gektardy qamtıtyn sý qoımasy salynyp jatyr. Ol paıdalanýǵa berilgen jaǵdaıda, sýarmaly egistik kólemin 3,2 myń gektarǵa deıin jetkizýge bolady. Aldaǵy jyldary osyndaı sý qoımasyn Úlken dıqan aýylynyń aýmaǵynda da salý josparlanǵan. Sondaı-aq, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý maqsatynda jumys istep turǵan eki toıhananyń, jeti saýda núktesiniń, dárihananyń, aǵash óńdeý sehynyń qataryna endi shaǵyn naýbaıhana men tehnıkalyq qyzmet kórsetý ortalyǵy qosylatyn kún alys emes.
– Aýylymyzda mal ustamaıtyn otbasy joq. Hal-qaderinshe onyń sanyn kóbeıtý jaǵyn qarastyrýda, – dedi sózge aralasqan «Ashanoqy» sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy, úlkendıqandyq Valıpjan Aısarov. – О́ıtkeni, búginde tórt túlik mal bizder úshin negizgi tabys kózi bolyp otyr. Keıbir aýyldastarymnyń baǵymyndaǵy qoı-eshki sany bir myńnan asyp jyǵylady. Úıir-úıir jylqy, tabyn-tabyn sıyr baǵyp otyrǵandar da bar. Jeńil avtomobıli joq otbasylar neken-saıaq. Biraq, eń qıyny – osy tórt túlik maldy óz baǵasyna saýdalaý jáne onyń ónimderin ótkizý.
Elimizdegi shalǵaıda ornalasqan eldi mekender turǵyndarynyń kópshiligi tórt túlik malyn puldap, kún kórip otyrǵany ras. Jyl on eki aı baǵyp, jem-shóbine, taǵy basqasyna biraz qarajat shyǵyndaǵan adam odan paıda kórýi de tıis qoı. Al Valıpjan Aısarov aıtqan másele tórt túlik mal ósirýmen aınalysatyn kóptegen sharýa qojalyqtarynyń, ózge de jurttyń barlyǵyna ortaq ári burynnan kele jatqan problema desek, qatelese qoımaspyz. Bul problemanyń qalaı jáne qashan sheshiletinin aıtý qazirshe qıyn.
Aǵalar amanatyna adaldyq
Úlken dıqan aýylynda 2013 jyly Uly Otan soǵysynda qaza tapqan, sondaı-aq, odan keıingi jyldary osy aýyldyq okrýgte jumys istegen, qazirgi kezde ómirden ozǵan soǵys jáne eńbek ardagerlerine arnalǵan eńseli eskertkish ornatyldy. Surapyl soǵysta erlik, beıbit ómirde eren eńbek úlgisin kórsetken ardager atalarymyz ben apalarymyzdyń esimderi mármár tasqa qashap jazylǵan eskertkishtiń ashylý saltanatyna «Egemenniń» tilshisi retinde biz de qatysqan edik. Mine, sonda bir okrýgtegi eki aýyl – Úlken dıqan men Kishi dıqanda turatyn qazaq pen uıǵyrdyń dostyq-yntymaǵy, bereke-birligi, ózara qurmeti men syılastyǵy erekshe sezilip turdy. Alys-jaqynnan arnaıy kelgen ardagerlerdiń urpaqtary bir-birimen qushaq aıqastyryp, tipti, keıbireýleri kózderine jas alyp ta jatty.
Osy kóńil tolqytar kórinisti eske alyp otyrǵanymyzdyń sebebi, elimizde berik ornyqqan etnosaralyq kelisim men yntymaqtyń qanshalyqty qymbat ekenine sál de bolsa nazar aýdartý. Osy yntymaq pen birliktiń arqasynda aýdan ortalyǵy – Shonjyda da joq eńseli eskertkish boı kóterdi. Oǵan jergilikti bıýdjetten eshqandaı da qarajat bólingen joq. Barlyq shyǵyndy osy eki aýylda týyp-ósken, qazirgi kezde osynda turatyn jáne búginde elimizdiń ár aımaǵynda eńbek etip júrgen osy eldi mekenniń týmalary uıymshyldyq tanytyp, kóterip aldy. Ana bir jyly Úlken dıqandaǵy 60 adam erkin syıatyn ımandylyq úıi – meshitti de ózderi osylaı salyp alǵan bolatyn.
Bul aýyldarda álemniń kópshilik elderindegi halyqtarǵa arman bolǵan ózara dostyq pen syılastyq burynnan qalyptasqan. Sol dostyq pen syılastyq urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp keledi. Mysaly, qazir bul ómirde joq Myrqasym Orazalıev pen Vajıt Tavakılovtiń, Abdrahman Jedelaqynov pen Avakrı Sabırovtyń, Kerimaqyn Muhamedjanov pen Úseıin Nurymovtyń dostyǵy, syılastyǵy qandaı edi, shirkin!
Olardan keıingiler – Amangeldi Ábdiqaıyrov pen Zadalın Saǵatovtyń, Erǵabyl Baıǵabylov pen Záındın Páhırdınovtiń, Dáýlet Núkenov pen Markın Musaevtyń, Amangeldi Raqyjanov pen Ádiljan Hamraevtyń dostyǵy she! Mine, osy azamattardyń ózara syılastyǵyn keıingiler úlgi-ónege tutyp, jalǵastyryp keledi jáne ári qaraı da jalǵastyra bermek.
– Biz qoǵam qaıratkeri Zamanbek Battalhanov, Halyq qaharmany Mórdin Taıypov, bes ordenniń ıegeri Sálim Shormaqov, jazýshy-ǵalymdar – Máken Toıshybekov, Sáıden Joldasbaev, Ilıa Báhtııa, Nurlan Orazalın sııaqty aǵalarymyzben de maqtana alamyz, – dedi bizben qoshtasarda Kishi dıqan aýyldyq okrýgi janyndaǵy qaýymdastyqtyń múshesi Erlan Ilıasov.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy,
Uıǵyr aýdany
Sýretterde: Kishi dıqan aýyldyq okrýginiń ákimi Erbol ÁBIShAIаQOV. Kishi dıqan aýylynda soǵys ardagerlerine ornatylǵan eskertkish. Feldsherlik-ambýlatorııalyq pýnkttiń syrtqy kórinisi osyndaı. Kishi dıqan men Úlken dıqan arasyndaǵy joldy salǵan qurylysshylardyń bir toby
