19

ret Odaq chempıony bolǵan áıgili hokkeıshi Murat Jeksenbekov týraly sóz KSRO ýaqytynda eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıin Edýard Aırıhtyń esimin jatqa biletin. Kógaldaǵy hokkeıden Almatynyń «Dınamo» komandasynyń ataǵy jer jaryp, Qazaqstannyń aıyn aspanǵa bir-aq shyǵaryp, jylda Odaq chempıony atanady. Sol chempıon komandany kapıtan retinde Murat Jeksenbekov 16 jyl qatarynan oıyn alańyna bastap shyqty. 16 jasynan 42 jasqa deıin 26 jyl sport áleminde juldyzdaı jarqyraǵan qazaq oǵylanynyń esimi sol kezdiń ózinde-aq Gınnestiń rekordtar kitabyna jazyldy. Aırıh attaı qalaǵan bala Keńes Odaǵy atanǵan alyp eldiń 19 dúrkin chempıony bolý ekiniń biriniń qolynan kele qoıar ma eken? Áı, qaıdam? Máskeýsiz birde-bir máselemiz sheshilmeı, baǵy janǵaly turǵan qazaq jigitteriniń birazyn respýblıkadan ári asyrmaýǵa tyrysqan «úlken» halyqtyń «myqtylaryn» rýhy kúshti órenderimiz moıyndatyp júrdi ǵoı. Murat Jeksenbekov te sporttyq jolyndaǵy kedergiler men asýlardy qudaı bergen talantymen baǵyndyrǵan marqasqa sportshy. Odaqtyń 19 dúrkin chempıony bolýmen qatar, ol KSRO halyqtary spartakıadasynyń eki dúrkin jeńimpazy. KSRO kýbogyn bes ret ıelengen, Eýropa chempıondary kýbogyn eki dúrkin utyp alǵan has sheber. Sanaı berseń, ataq-dańqy bir basynan asyp-tógilip jatyr. Jetpisinshi-sekseninshi jyldyń ulandary ony pir tutatyn. Biraq ol sonshalyqty qarapaıym edi. Osynsha madaqtaýlar men qolpashtaýlardy eldiń shynaıy qurmeti retinde baǵalap, arnasynan asqan da, tasqan da joq. Tabıǵat bergen qońyr minez birqalypty qońyr tirshilikke jaqyn etti. Biraq keýdesin eshkimge basqyzbaıtyn qaısar jigit-tuǵyn. Esesin eshkimge jibermeıtin. Bul qasıet oǵan bala kezinen daryǵan. Shyn júırik shabysynan biliner deıdi. Báıgeniń aldyn bermeıtin tulpardy synshynyń qyraǵy kózi shappaı turyp-aq tanıdy. Áıgili Tolybaı synshy Qulagerdi qalaı baǵalap edi! Týra solaı, Almatyda «Dınamo» hokkeı komandasyn baptaıtyn Edýard Aırıh kúnderdiń bir kúninde Semeıde qarapaıym aýla komandalarynyń birinde oınap júrgen qara balaǵa kóz qadady. Bitimi bólek, qulynnyń has tulpar shyǵar turqy bar. Paı-paı, bapker bolsań, sondaı bol! Aırıh álgi balaǵa tas kenedeı jabyssyn kelip. Bir emes, Semeıge birneshe ret izdep keldi. – Boldy, sen bizge kereksiń, Almatyǵa alyp ketemin, – deıdi bas bapker. – Áke-sheshem ruqsat etpeıdi, – deıdi qara bala. – Ol kisilerdiń aldynan ózimiz ótemiz. Sen ázir bol. Úlken sportqa barasyń... Qara bala oılanyp qaldy. Erkeleý, sál tentekteý bolyp ósse de ata-anasynyń aıtqanynan shyqpaıtyn. Sondyqtan, kesip-piship eshteńe deı almaı, ıyǵyn kóterdi. Aırıh sózinde turdy. Bir kúni Murat­tyń áke-sheshesin izdep keldi. Qarapaıym jumysshy otbasy – Jaqypbek pen Kóke­naı­­dyń dastarqanynda otyryp buıymtaıyn aıtty. Osylaı da osylaı deı kelip: «Murattyń sportqa degen ıkemdiligi, dene áleýeti bizdiń kóńi­limizden shyǵyp júr. Sizder ruqsat etseńiz­der Almatyǵa alyp ketsek degen oıymyz bar. Respýblıkanyń mańdaıaldy komandasynda oınaıdy. Aty shyǵady», – dedi bapker bappen. Alty balanyń úlkeni Tóleýbegi 1964 jyly erte dúnıe salǵan soń tórt qyzdyń ishindegi Muratqa degen ákeniń kóńili bólek edi. Qasynan uzatyp, alysqa jibergisi kelmeı qıpaqtady. – Jas bala... Birdeńege urynyp qala ma, kim biledi? Onyń ústine, oqýy kerek... – Oqytamyz! – dedi Aırıh. – Ol jaǵynan qam jemeńiz. Muratty ózimiz tárbıeleımiz. Tájirıbeli bapker qansha ótinip suraǵanymen, Jaqypbekti kóndire almady. Áke balasynyń óz janynan, shańyraqtan uzap, alysqa ketýin qalamady. – Aırıh alǵan betinen qaıtpaıtyn adam eken. Ákeme qaıta-qaıta kelip sózin ótkize almaǵan soń, úlken apaıymyz Aımanmen kelisip júrip, Muratty Almatyǵa áketetin boldy, – dep sol kúnderdi eske alady Murattyń Semeı qalasynda turatyn apaıy Sholpan Jeksenbekova. – «Men odan adam jasap shyǵaramyn», depti ol sonda. «Solaqaı oıynshydan saqtan!» Murat alǵashqy kezde dopty hokkeıdiń kórigin qyzdyrdy. Sodan keıin kógaldaǵy hokkeıge aýysty. Kásibı sheberlikke jetý jaǵynan oǵan úlken qıynshylyqty jeńýge týra keldi. Kógaldaǵy hokkeıdiń erejesi boıynsha oıynshylar dopty taıaqtyń oń jaǵymen ǵana soǵady. Al dopty hokkeıde eki jaǵymen de oınaı beredi. Murat taıaqty únemi sol jaǵyna ustaıtyn. Solaqaı edi. Sol kezdegi sýretterge qarasańyz, alańdaǵy búkil hokkeıshiler taıaqtaryn ońǵa qaratyp yńǵaıly júrse, Murat Jeksenbekov qana kerisinshe, sol jaǵyna ustap turady. Odaq jankúıerleri men oıynshylar buǵan ábden úırenip aldy. Degenmen, alǵashynda solaqaılyǵy oǵan kádimgideı problema týdyrdy. Biraq soǵan qaramastan ol kederginiń bárin jeńip, kógaldaǵy hokkeıdiń maıyn ishken qas sheber dárejesine kóterildi. Sheteldikter osy jaǵdaıǵa bas shaıqap tańǵalyp: «Ol qalaı oınap júr?» dep únemi surap jatatyn. Oıyn ústinde Murat búkil dúnıeni umytady. Onyń bar yntasy alańnyń ár sharshy metrin baqylaýǵa jumsalady. Oıynnyń ár shıelenisti sátinde qarsylas komanda oıynshylarynyń qalaı ornalasqanyn qalt jibermeıtin sezimtal hokkeıshi edi. Sodan keıin ǵoı, talaı men degen shabýylshylardy qapy qaldyryp, áıteýir, belgisiz bir «sıqyrmen» dopty ilip áketetin. Nebir aǵyn sýdaı, ekpini qatty apaıtós jigitter Murattan asa almaı taýy shaǵylyp jatatyn. Jeksenbekov Odaqtaǵy eń tasqamal qorǵaýshy boldy. Hokkeı alańyn kásibı deńgeıde tutas baǵdarlap, oıyn jaǵdaıyn jedel ańǵaryp, naqty sheshim qabyldaı biletin qasıeti «Dınamonyń» oıynshysyn dúnıejúzine tanytty. Kógaldaǵy hokkeı Odaq kezinde órlep, dúrildep turǵan kezde básekeles koman­da­lardyń oıyndary keremet tartys­ty óte­tin. Sverdlovskiniń SKA-sy, Máskeý­diń «Fılı» komandasy, Ándijannyń «Zvez­dasy»... О́ńkeı «sen tur, men ataıyn». Olar Al­matynyń «Dınamosymen» kezdesýge soń­ǵy oıynǵa shyqqandaı ábden daıarlanyp keletin. Bir jaǵynan sol kezeńderde bul basqa komandalarǵa sál jeńildeý boldy. Sebebi, olar bir ǵana komandamen oınaýǵa, ony qalaıda jeńýge tyrysyp, jan-jaqty ázirlik jasaıdy. Al «Dınamoǵa» bárine qarsy tastúıin daıyn turýǵa, eshqaısysynan utylmaýǵa týra keldi. О́ıtkeni, ol – chempıon komanda. Chempıonǵa tizgindi bosańsytýǵa bolmaıdy. – Sondaı bir qaǵıdatty oıyn Máskeýde boldy, – dep eske alady Berikqazy Sek­sen­baev. – Chempıonat sońyna taıap qalǵan kez. Kósh basyndaǵy komandalar upaı aıyr­mashylyǵy boıynsha quıryq tistesip kele jatqan. «Fılı» «Dınamony» qalaıda súrindirýge bar kúshin saldy. Biz utylsaq boldy, chempıondyq ataq kózden bulbul ushqaly tur. Jan alyp, jan berisken tartysty oıyn erekshe qyzý júrip jatqan kez. Esep ashylar emes. Sondaı sátterdiń birinde bizdiń bir qorǵaýshymyz qatelikke uryndy da, KSRO qurama komandasynyń shabýylshysy Igor Depýtatov dopty ilip alyp, bizdiń qaqpaǵa qaraı quıyndaı ushsyn. «Fılıdiń» taǵy bir oıynshysy onymen qatarlasyp, kómekke umtyldy. Eki myqtymen Murat Jeksenbekov jalǵyz qaldy. Sol kezde meniń basyma «bári bitti, qazir gol bolady» degen oı keldi. Murat lypyldap, eki shabýylshynyń orta tusyn ańdyp tur. Qıyn jaǵdaıdan onyń tájirıbesi alyp shyqty. Tasqamal qorǵaýshy qysyltaıań sátte Depýtatovtyń ekinshi shabýylshyǵa pas beretin sátin dál esepteı bildi. Ol Depýtatovtyń aldyn oraıtyndaı shalt qımyl jasady. Sol-aq eken, shabýylshy dop­ty áriptesine qaraı asyrdy. Sol kezde Murat qolyndaǵy taıaǵyn kógal ústimen syrǵanatyp jiberdi. Taıaq dopqa dál tıip, onyń baǵytyn múlde basqa jaqqa ózgertti. Eger ekinshi shabýylshyǵa dop jetkende, mindetti túrde gol bolatyn edi. Onda chempıondyq ataqtan da aıyrylǵanymyz. Murattyń salqynqandylyǵy osyndaı sheshýshi sátte kómekke keldi. Sońynan jigitter qaljyńdap júr: – Marat Vasılevıch, qalaı boldy? Oý, siz taıaǵyńyzdy alań ústinde umytyp ketken joqsyz ba? – dep. – Joq, KSRO quramasynyń eki birdeı shabýylshysy ekpindep kele jatqanda «ekeýiń de meniń qaltamdasyń» dep oıladym, – dep Murat kúledi. Qamqor aǵa Aty ańyzǵa aınalǵan «Dınamonyń» sol kezdegi beldi oıynshylary shákirt pen ustaz arasyndaǵy túsinistikti, Murattyń Aırıhty erekshe baǵalap ótkenin kúni búginge deıin aıtyp júredi. KSRO qurama komandasynyń shabýyl­shysy, KSRO men Malaızııanyń úzdik mergeni atanǵan Berikqazy Seksenbaev «Dınamoǵa» alynǵan sátten Murat aǵasyna qalaı baýyr basyp, qalaı birge júrgenderin saǵynyshpen eske alady: «Murat qorǵanystyń berik tiregi edi. Sońǵy qorǵaýshy – sońǵy shebimiz. Alańda júrgende biz oǵan ımandaı senetinbiz. Jeksenbekov ornynda tursa, esh saspaımyz degen oı boldy qaı-qaısymyzda da. Men komandada ortalyq shabýylshy bolyp júrgende de, Aırıhtyń nusqaýymen oń qanatta, sol qanatta oınaǵan kezimde de osyndaı senimdilik kókiregime berik uıalady. Tylymyzdyń myqtylyǵy qarsylastar qaqpasyna jasqanbaı umtylyp, dóp kózdeýge múmkindik beretin, qosymsha kúsh qosatyn. Qarsylastarymyz «Dınamonyń» shabýyl shebiniń kúshtiligin jaqsy bildi. О́zimizdiń qorǵaýshylarymyz da muny erekshe sezindi. Aleksandr Goncharov, Igor Atanov, Iýrıı Apelganes... Olar mindetti túrde qarsylastar qaqpasynyń kiltin tabady, eń bastysy qorǵanysta berik bolý kerek dep túsindi olar. Osyndaı joǵary komandalyq jaýapkershilik sezimin uly jattyqtyrýshy Edýard Aırıh bizdiń boıymyzǵa sińire bildi. Muratty komandada «Marat Vasılevıch» dep atap ketken. Jigitter: «Marat Vasılevıch, anaý qalaı, mynaý qalaı?» dep surap júrgeni. Buǵan ol renjimeıdi. Jymıyp qoıyp, jaýap beredi. – Murattyń pas berý máneri erekshe edi. Ol bir-aq soqqy jasap, meni qarsylastar qaqpasy aldyna shyǵara biletin, – dep Berikqazy Seksenbaev taǵy da Murat jaıly áńgimeniń tıegin aǵytty. – Tańǵalasyń. Kóziniń qıyǵymen baqy­lap turyp, qarsylas komandanyń jar­tylaı qorǵaýshylaryna da, qorǵaý­­shy­laryna da dop tımeıtindeı traektorııa­men qıystaı tartqanda janyń súısinedi. Alańǵa shyǵarda, kıim aýystyratyn jerde: – Eı, qazaq, sen únemi menen pas kútip júr. Alańnyń bir shetinde turmyn, eki ara alys dep oılama. Men saǵan mindetti túr­de dop jetkizemin. Qorǵaýshylardyń bir qate­­ligin mindetti túrde paıdalanamyn, – deıtin. Men sol qanatta shabýyl shebinde júre­min. Oıyn barysynda Muratty kózden tasa qyl­maımyn. Al ol meniń jeke, jalǵyz qal­ǵan sátimdi ańdıdy. Sondaı jaǵdaı týa qalsa boldy, ózi oń jaqtaǵy shabýylshyǵa qarap turyp, kenet dopty qaıqaıtyp sol jaq­qa, maǵan bir-aq asyrady. Qaqpashymen jeke-dara qalǵan soń maǵan gol soǵý ǵana qalady. Men «Dınamoǵa» kelgende Murat Odaqtaǵy úzdik oıynshynyń biri edi. Birden baýyryna tartyp, aqyl-keńesin aıtyp júrdi. Eń alǵash Máskeýdiń «Fılı» komandasymen bolǵan shırek fınaldyq oıynǵa qatystym. Oıyn bitýge 20 mınýt qalǵanda «Dınamo» 0:1 esebimen utylyp jatqan. Bizdiń jigitter máskeýlikter qorǵanysyn qansha ret buzyp ótýge árekettengenimen nátıje shyǵar emes. Osyndaı arpalysqan kezeńderdiń birinde Murattyń alystan áýelete soqqan doby aldyma dóp tústi. Men aspaı-saspaı «Fılıdiń» qaqpashysy Aleksandr Dobyshevty qapy qaldyryp, gol soqtym. Esep teńesti. Uzamaı osyndaı amalmen taǵy bir gol engizdim. Edýard Ferdınandovıch eki qolyn aspanǵa kóterip, máz bolyp júr. Sol jolǵy Murattyń qýanǵanyn kórseńiz. «Baýyrym! – dep meni qushaqtap alǵan. – Sen alańǵa ot ala keldiń. Jigitsiń, baýyrym, jigitsiń!» Osyndaı aǵalyq senimin Murat Jeksenbekov únemi kórsetip júrdi. Ekeýimizdiń aramyzda «aǵadan – aqyl, iniden – izet» deıtin syılastyq órbidi. Birde jattyǵýdan soń bólmemizge kelip, shaı qoıyp ishtik. Murat áńgime barysynda uly Danııardan kóp úmit kútetinin aıtty. – Seniń dárejeńe jetse, jaman bolmas edi, – dedi sosyn arqamnan qaǵyp. – Meniń emes, sizdiń dárejeńizge jetýi kerek, – deımin men. – Joq, sen kógaldaǵy hokkeı úshin jaratylǵansyń. Sen qamshy basqanda, men shattanyp turamyn. Osy betińnen tanbasań, Keńes Odaǵy bylaı tursyn, álemniń úzdik quramalary quda túsedi. Asyqpa. Bul maqtaý emes, moıyndaý, – dep Murat aq peıilmen aqtaryldy. Onyń osyndaı kirshiksiz aq kóńili bárimizge de úlgi edi. О́kinish «Sol kúnderde Murattyń keremet uly sportshy ekenin baǵalaı bilmeppin. Eger qazir taza adamı turǵydan oılaıtyn bolsaq, Qazaqstanda ǵana emes, Odaqta kógaldaǵy hokkeıdiń baǵyn ashqan Murat Jeksenbekov boıyndaǵy talantyn túgel sarqyp bergen eken. Sportqa taza, adal qalpynda qyzmet etti. Sol adal qalpynda dúnıeden ozdy». Murattyń apaıy Sholpan Jeksenbekova aýyr kúrsinip, kózine jas aldy. Jarqyldap, kúlip qana júretin baýyrynan qapyda aıyrylyp qalatynyn qaıdan bilsin? 1996 jylǵy 7 mamyr kúni Jeksen­bekovter otbasy qara jamyldy. Qaskúnem bireýler Mu­ratty Almatydaǵy páterinde jazym etken. – Almatyda úsh bólmeli páteri bar edi. Birinshi qabatta bolatyn. Meniń kórgenimdi eshkimniń basyna bermesin. Bólmeniń ishi esikten tórge deıin qan. Kelinim Zına úıde kıetin halatymen edende etpetinen jatyr. Al Murat sporttyq kıimde, tipti, aıaq kıimin de sheshpegen qalpynda qulaǵan. Soǵan qaraǵanda, bir jaqqa barýǵa jınaldy ma eken? Álde, syrttan bireýler ere keldi me? Ol jaǵy belgisiz. Áıteýir, Murattyń qaraqshylarǵa berispeı, jantalasyp, alysqan belgileri ǵana qalǵan. Terezeden qashyp shyǵa almaıdy, syrtynan temir tor salynǵan. Qylmyskerler temir esikti ishten jaýyp alǵan. Sóıtip, aram nıetterin júzege asyrǵan, – deıdi Sholpan. – Olar ustaldy ma? Ne sebepti aýyr qylmys jasaǵan? – Qaıdam, qansha jyl boldy, áli tabylǵan joq. Izdeýshisi bolmaǵan soń solaı bolady eken. Qazaqstannyń dańqyn aspan­datqan úlken sportshy qaraqshylyqpen óltirilse de, osy isti sońyna deıin jetki­zýge eshkimniń qulqy bolmady. Isti qýýǵa bizde de dármen joq. Úlken apaıymyz Aıman Pavlodarda turady, densaýlyǵy kótermeıdi. Meniń jaǵdaıym mynaý... Sholpannyń baýyryna degen qımastyq sezimi jas bolyp tógildi. Al bizdiń oıymyzǵa ańyz komanda – «Dınamonyń» naryq qıynshylyǵyn kótere almaı tarap ketkeni, elimizdiń týyn Odaq pen álemdik arenalarda talaı jelbiretken sańlaq sportshylardy sol kezderde memleketimizdiń kerek qylmaı, taǵdyrdyń talqysyna túsirgeni oraldy. Sondaı aýyr qıyn kezeń jampoz sportshy Murat Jeksenbekovtiń taǵdyryna da qyl buraý salǵandaı. Kóńilge kirbiń túsiretini sol, jasyndaı jarqyldap, qazaq sportynyń týyn kótergen «Dınamo» komandasy men onyń kapıtany Murat Jeksenbekov týraly qazir eshkim de oılaǵysy kelmeıdi. «Dınamo» – Qazaqstannyń brendi boldy, al Murat komandanyń tumaryndaı edi. Kóktóbege «Bıtlzge» eskertkish ornatqan qazaq balasy aldymen «Dınamony» tas tuǵyrǵa qondyrýy kerek edi. Oǵan óremiz jete bermeıdi. Respýblıkalyq sporttyń basynda otyrǵandar bul týraly oılanar ma eken? Áı, qaıdam?.. Murat Jeksenbekovti týǵan qalasy Semeıdegi myrzalar da bilmeıdi. Oblys or­talyǵy О́skemendegi myqtylar da ma­qurym. Búgingi urpaqqa úlgi retinde usy­natyn er esimi umytylyp barady. Qazir sheteldik jankúıerlerdiń ózderi «Alma­tynyń «Dınamosy» qaıda? Sondaı ataqty komanda qalaı joq bolyp ketti?» dep izdeıtin kórinedi. Bul «Dınamonyń» fýtbol­daǵy «Real», «Barselona», «Mılan», «Ba­varııa» sııaqty ataqty komandalardaı kógal­daǵy hokkeıde ańyzǵa aınalǵanynyń belgisi. Raýl, Ronaldý, Ronaldınolardyń esim­deri eńbektegen baladan eńkeıgen qarııaǵa deıin qalaı belgili bolsa, Murat Jek­sen­bekov te Odaq kezinde kógaldaǵy hokkeı álemine solaı tanylǵan-tyn. Tek sondaı asyldy baǵalaı bilmeıtinimiz ókinishti-aq... Ǵabdýl-Ǵazız ESEMBAEV, jýrnalıst ASTANA