Qazaq aerofotogeodezııasy jańa beleste

Qazaqstan aýmaǵyn  aerofotoǵa túsirý budan 80 jyl buryn júzege asty Qazaqstan Aerofotogeodezııalyq izdestirý memlekettik ınstıtýty respýblıkamyzdaǵy jerge ornalastyrý qyzmetiniń eń ejelgi kásiporny bolyp sanalady. Búgingi tańda atalmysh mekeme óziniń qurylýynyń 80 jyldyq mereıtoıyn atap ótýde. Saltanatty is-sharaǵa oraı kásiporynnyń tarıhy men damý bolashaǵy týraly «Aýyl sharýashylyǵy aerofotogeodezııalyq izdestirý memlekettik ınstıtýty (AShAIMI)» sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy respýblıkalyq memlekettik kásipornynyń dırektory, QR Ulttyq ınjenerlik akademııanyń korrespondent-múshesi, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty  Ábdiǵalı BEGMANOVTY áńgimege tartqan edik. – Ábdiǵalı Salbekuly, sol ótken ǵasyrdyń 30-ynshy jyldary bul kásiporyndy qu­rý qandaı ómirlik qajetti­likten týdy dep oılaısyz? Jal­py, mekeme qalaı dúnıege keldi? – Kásiporynnyń dúnıege kelý kezeńi jańadan qurylyp jatqan kolhozdar men sovhozdardaǵy aýylsharýashylyǵy óndirisin uıymdastyrý naýqanymen tuspa-tus keldi desek qatelespeımiz. Jańadan otaý tikken keńestik sharýashylyqtardyń órkendep qanatyn jaıýy úshin onyń negizgi óndiris quraly retinde eń aldymen jer qoryn zertteý qajet boldy. Sol kezde respýblıkadaǵy aýyl­­sharýashylyǵy alqaptaryn kartografııalaýǵa degen zárýlik týdy. Bul máseleni sheshý, ási­rese  tez arada sheshý tek ae­ro­­fototúsirý kómegimen ǵana iske asyrýǵa bolatyn edi. Aqy­ry 1936 jyly Almatyda Más­keýdiń «Selhozaerosemka» ká­sipornynyń tuńǵysh Qazaq fılıaly ashylady. Mekemege jerge ornalastyrý, aýylsharýashylyǵy úshin kartografııalaý, topyraq qyrtysy men geobotanıkalyq zertteý­ler jasaý, melıoratıvtik-jol jáne keńsharlar qurylysy úshin jer qorlaryn izdestirý mindeti júkteldi. Orta Azııa respýblıkalary men Altaı ólkesiniń jerlerin túgendeý is-sharalary da osy jańadan qu­rylǵan mekemeniń moınyna artyldy. – 80 jyl az ýaqyt emes. Osy merzim ishindegi qa­zaq fılıa­lynyń júrip ót­ken, búginge deıin san qyr­ly, aý­qymdy atqarǵan jumys­tary týraly qysqasha túıin­dep aıtyp be­rińizshi? – Árıne, kásiporyn óziniń damý tarıhynda talaı-talaı qıyn kúrdeli soqpaqtardy basyp ótti. О́ndiristik bazany qalyptastyrý men damytý, kadrlar quramyn daıarlaý jumystary ońaı bolmady. 30-shy jyldar ǵoı. Qazaq fılıaly kásibı jumystaryn oryndaýǵa arnalǵan dál geodezııalyq aspaptarmen, fotogrammetrııalyq quraldarmen jáne usha jú­rip sýretke túsiretin jab­dyqtarmen jetkilikti dáre­jede qamtamasyz etilmedi. Foto­plandardyń reprodýksııalaryn daıyndaýǵa arnalǵan apparatýralary da bolǵan joq, sondyqtan da ká­siporynǵa ara-tura Qazaq karta jasaý kásipornynyń tehnologııalyq qural-saıman­daryn paıdalanýǵa týra keldi. Kásiporynǵa soǵys júrip jatqan 1941-1945 jyldary tym aýyr soqty. Astyq óndiretin aýdandar men qorǵanys ónerkásibi kásiporyndaryn josparly-kartografııalyq materıaldarmen qamtamasyz etý jumystary qatar júrgizildi. Mekemeniń 50-den astam qyzmetkeri kásibı zárýlikke qaramastan  Otan qor­ǵaý úshin maıdanǵa attandy. Ae­ro­­geodezııa óndirisinde qalǵan áıel­der jumys oryndarynan ket­pesten kún-tún demeı jumys istedi. Tyń jáne tyńaıǵan jer­lerdi ıgerý kezeńinde – 1955 jyldan bas­tap 1959 jyl ara­lyǵynda bizdiń kásiporyn jańadan qurylyp jatqan sov­hozdar úshin 30 mıllıonnan astam gektar alqaptardy zertteý, aýylsharýashylyǵyna deshıfrlaý jáne josparly-kartografııa­lyq materıaldaryn daıyndaý jumystaryn júzege asyrdy, ıaǵnı, is júzinde Qazaqstannyń aıdalǵan tyń jerleriniń barlyq kólemin zerttep, zerdelep shyqty. «AShAIMI» RMK oryndaıtyn, atqaratyn jumystardyń negizgi túrleri tómendegideı bolyp keledi: Eń birinshi, aerofototúsirý jumystary –  dalalyq deshıfrlaý materıaldaryn paıdalana otyryp, rastr negizinde 1:10000, 1:25000, 1:50000 masshtabtarynda sandyq talap úlgisindegi aýyl sharýashylyq kartalary men 1:2000 masshtabynda eldi mekenderdiń qurylys júrgizilgen aýmaqtarynyń san­dyq úlgidegi aýmaqtaryn  jasaý. Kásiporyn qyzmetin to­py­raqtaný jáne agrohımııa, geografııa, aýylsharýashylyǵynyń mal men jem-shóp óndirisi kásip­oryndary da qoldanady. – Búginde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi elimizdiń agrarlyq sektory men jerdi tıimdi paıdalaný máselesine erekshe kóńil bólip otyrǵan shaqta, onyń ústine qazir res­pýblıkamyzda Jer reformasy boıynsha respýblıkalyq komıssııanyń apta saıynǵy otyrysyna halyqtyń nazary aýyp otyrǵan tusta  «AShAIMI» RMK qyzmetiniń alar orny qandaı dárejede bolýy tıis? – Sapaly josparly-kar­tografııalyq materıaldar­dyń arqasynda jasalǵan jer­ge oń­taıly monıtorıng júrgizý agrarlyq jáne óndiristik sektorda jerdi tıimdi paıdalanýdyń basty negizgi kórsetkishi bolyp tabylady. Bizdiń josparly-kartografııalyq materıaldarymyz kezekshi kadastrlyq karta ornyna júredi. Aýylsharýashylyǵyna qa­­­jetti topyraq qyrtysyn zert­teý men geobotanıkalyq iz­destirýlerdiń jáne túsi­rilimderdiń barlyq túr­leri aerofototúsirý materıal­darynyń jınaqtalǵan má­limetterine sáıkes júr­gi­zi­ledi. Ásirese, jer qyrtysyn zertteýshiler is barysynda óz jumystaryn naqty da dál oryndaý úshin fotobeıneleýlerdi muqııat paıdalanady. Qazirgi ýaqytta bizdiń mekeme Qazaq­stannyń jer aýmaqtary men burynǵy KSRO-nyń Altaı ól­kesindegi aerofototúsirý jos­par­ly-kartografııalyq ma­terıaldaryn daıyndaıtyn jal­ǵyz kásiporyn bolyp tabylady. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń tapsyrmasy boıynsha 2012-2014 jyldary bizdiń kásiporyn  aýyl sharýashylyǵy aınalymyna tartylǵan aýyl sharýashylyq alqaptardy túgendeý boıynsha aýqymdy jumystardy iske asyrdy. Kásiporyn jarǵysyna «Oblystardyń, aýdandardyń, eldi mekenderdiń ákimshilik shekaralaryn, onyń ishinde jer ýchaskeleriniń, erekshe qor­ǵalatyn tabıǵı aýmaqtardyń, orman jáne sý qorlarynyń, ózge sanattaǵy jerlerdiń shekaralaryn anyqtaý, olardyń sol jerdegi shekaralaryn qalpyna keltirý, sonymen qatar, jerge ornalastyrý boıynsha jobalardy (syzbalardy) ázirleý men ony jasaý jumystaryn júrgizýdi» kózdeıtin ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. – «AShAIMI» RMK bú­ginde qandaı mamandyq ıe­lerine suranys berip otyr? Ká­siporynda tálimgerlik júıesiniń dárejesi qandaı?  – AShAIMI de árkezde de geodezıster men jerge ornalas­tyrýshy mamandarǵa, topograftar men kartograftarǵa su­ranysqa ıe bolyp kelgen, ol talap  bolashaqta da sondaı úrdiste bolyp qala bermek. О́ndiris ereksheligine oraı kásiporynda aerofotogeodezıs­ter men fotogrammetrıster syndy sırek mamandyq ıeleri jumys isteıdi. Búgingi kúni kásiporynda jumys isteıtin jas mamandardyń deni Q.I.Sátbaev atyndaǵy QazUTÝ, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, QazUAÝ, Se­meı topografııa teh­nıkýmy, Talǵar agrobıznes jáne menedj­ment kolledjiniń túlekteri. Oraıy kelgende aıta keteıin, bilikti mamandarymyzdyń arasynda kezinde respýblıkamyzdan tys jerlerde de, Mońǵolııa, Mozambık, Lıvııa, Aljır, An­gola, Kenııa sııaqty alys shetel­derge shaqyrylyp, qyzmet at­qarǵandary da bar. – Aıtýly mereıtoıdy ká­siporyn ujymy qandaı la­ıyqty jetistiktermen qar­sy alyp otyr? – Kásiporyn jumysy memleket tarapynan ýaqyttyń ár kezeńinde, ár aýysymynda da laıyqty baǵalanyp keldi. 2013 jyly Qazaqstannyń sha­r­ýashylyq qyzmetin júrgizetin sýbektileriniń tolyq tizimin ranjırleý nátıjesinde, QR Statıstıka jónindegi agenttik tóraǵasynyń 2008 jylǵy 20 mamyrdaǵy №67-shi buıryǵyna sáıkes AShAIMI RMK «Ak­tıvter men mindettemeler kór­setkishteri», «Tabystylyq kór­setkishteri»,  «О́timdilik kórsetkishteri» jóninen úsh nomınasııa boıynsha Almaty qalasynda 4-shi oryndy, Qazaqstan Respýblıkasynda 13-shi oryndy ıelenip, «Qa­zaqstan-2013 kóshbasshysy» Qurmetti ataǵyn jeńip aldy. 2014 jylǵy mamyr aıynda kásiporyn shyǵaratyn óniminiń sapalylyǵy úshin Eýropalyq Gran-Prı ıegeri (Jeneva qalasy, Shveısarııa) atanyp, «Erekshe óndiris jáne dástúrdi saqtaý» dıplomymen jáne «Joǵary sapa men múltiksiz qyzmeti úshin» tósbelgisimen marapattaldy. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2014 jylǵy 06 tamyzdaǵy №875-shi Jar­ly­ǵymen «AShAIMI» RMK Qazaqstan Respýblıkasy Ult­tyq ekonomıka mınıstrliginiń qu­ramy­na kirdi. Kásiporynnyń osy jyldar ishinde óndiristik sıpatta saqtalyp qana qoımaı, damýdyń jańa kezeńine qadam basqanyna óz basym qýanyshtymyn. Bú­gin biz, «AShAIMI» RMK ar­da­gerleriniń de kózine uıalmaı tik qaraı alamyz, kásiporynǵa olardyń jyldar boıǵy sińir­gen eńbekteriniń esh ketpeı, kerisinshe qanattanyp, óris ja­ıyp keletinin zor senimmen aıta alamyz. Bizdiń  dańqty dástúrlerimiz ári qaraı da qoldaý alyp, óz jalǵasyn tabady degen oıdamyn. Bul úshin bizge, bizdiń óndiristik qyzmetimizge qajettiniń bári bar.  Áńgimelesken Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY