09 Maýsym, 2016

Aqsuńqar jyr – Aqsuńqaruly

442 ret kórsetildi
Sýleımen-agaJaqsyny taný, baǵalaý – jan syry taza, búkpesi, qýlyǵy, sum­dyǵy joq adamnyń enshisindegi dúnıe. Bul kesek kisilerdiń bol­my­syn kórsetedi. Uly jazý­shy Muhtar Áýezov, Sáken Seıfýllınniń boıyndaǵy ózgede joq eki qasıetti taratyp: «Munyń birinshisi – jaltaǵy joq shyn­shyl­dyǵy. Ekinshisi – aqyndyq tákap­parlyǵy. Jaı minez mashyǵyn aıt­­paımyn, aqyndyq eńbeginiń sıpatyn aıtamyn», depti. Tap basyp taný, kózdi jumbaı kórý, ony aja­­ryn ashyp aıta bilý degen osy shyǵar. Sol Alash arystarynyń búgin­gi bir tuıaǵy, qyryq jyldan asa ýaqyttan beri jyr áleminde ózin­dik qoltańbasymen tanylyp júr­gen talantty aqyn Serik Aq­suń­qaruly desek jarasady. Uly Muh­tar Áýezov aıtqan shyndyqtan aýytqymaı, oryndy jerinde tá­kapparlyǵyn da kórsete alatyn arqaly aqynnyń «Saryarqa kitaphanasy» serııasy aıasynda Almatydaǵy «Qazaqstan» bas­pasynan shyqqan bas-aıaǵy jumyr, ózindik bitimi bar eki tomdyǵyn qadala oqyp shyqqan soń, az-kem pikir bildirýdi maqul kórdik. Birinshi tom «Ýa, Aqsorań» dep atalady. Aqsorań «Ýa-aı, Aq­sorań, Tursyń ba etektegi eldi elemeı, Tóbeńde – juldyz, tó­mende – ushqan qus qalyp», dep jyr­laǵan taý aty. Taý atyn alǵan kitapta sol taýdaı bıik oılardy órbitedi. «Meniń dosym – dosy barlyq Pýshkınniń, Meniń dosym – qasy barlyq Dantestiń», dep Pýshkın týraly óleńin túıindeıdi. Avtor bul arada uly aqyndar bir ulttyń emes, adamzattyń ar­qa súıer shyrqaý shyńy ekenin ańǵartady. Tomdardaǵy súbeli shyǵarmalardyń qatarynda «Ǵa­syrdyń jıyrma sáti» degen toptama ekenin aıtý paryz. Bul dúnıe burynǵy «Sosıalıstik Qa­zaqstan» qorjynynda bes jyl jatyp, ultymyzdyń arǵy-bergi tarıhyn jetik biletin Aqseleý Seıdimbektiń qoldaýymen jaryqqa shyqqan eken. Jıyrma sát – jıyrma taqyrypty taratyp aıtady. Zulmat jyldardaǵy sumdyqtar kóz aldyńnan tizbektelip ótkende, tóbe shashyń tik turady. «Aq patsha taqtan qulady, Alashqa kelip Azattyq – Maǵjandarymdy synady – «Halyq jaýy» dep – mazaq qyp!» dese, odan keıin: «1944-tiń kúzi edi. Mý­za eli bolatuǵyn – Muz eli...» deıdi. Osylaısha tolǵaı berip, Arqa tósindegi elordaǵa jetkende: «Qaraormansyz qalǵanda qaıter-ek dep, Qamyqqan jurt qazyqtan qaıta kóktep, Qaraótkeldiń qaq jaryp topyraǵyn, Qaıta qaýlap shyǵyp tur Báıterek bop!.. Ar-uıaty ultymnyń, bári – osynda, Adamzatpen túsip bir jarasymǵa, – Astana tur aspanı kópirdeıin, Alla menen Alashtyń arasynda», dep bir túıip tastaıdy. Sońǵy baılamy: «Altynǵa aptap asyǵyńdy, Bosap bir sát muńdy oılardan, Qarsy al Jańa Ǵasyryńdy, Alash-Anam, Kúndi aınalǵan! Tektileri gúlge aınalǵan, Teksizderi kúlge aınalǵan...» deıdi. Mynaý zamanda áttegen-aı degi­zetin pendelik jaıly «Kreslo – bıýrokrat» atty óleńnen alar taǵylym az emes. Oqyp kórelik: «Talantty da tastaıtuǵyn ysyryp, Dóńaıbat qyp sóılegende isinip – Kreslo deıtin taqtyń ústinde, Paıda boldy Kreslo – Kisilik. Talaı zaldy óktem únmen jańǵyrtyp, Talaı zilin kókeıinde qaldy irkip. Serik túgil, Muqaǵalı kelse de, Qabyldamaı jiberedi qańǵyrtyp! Oǵan endi qaı qudiret teń keler? Shyǵyp kórsin óz kú­shine sengen er! Kóz súzip tur Kres­lo – Qudaıǵa, Oryndyq bop ketken óńkeı pendeler!.. Baıaǵyda ólgen marqum tirildi, Kreslo deıtin taqtyń ústinde... Qonaqta da onyń orny joǵary, Báıek bop júr Oryndyqtar Qoǵamy. Otyryp ap Kreslo – Aqymaq, Neshe túrli fálsafany soǵady!», deıdi. Sol sekildi «Latyn tili» degen óleńdi túsine alsaq, astary qalyń aıtary mol. Túıinin: «Zárem ushady esime túskende, Latynnyń Sońǵy Aqyny», dep baılam jasaıdy. «Maham­bet­tiń monolo­gynda»: «О́zekti janǵa – bir ólim!» – degen, О́r ediń net­ken, qazaǵym! «Kúres!» – deıtuǵyn júr kúsh qa­nymda, Qudaıym – jyrym, qulynym. Zulmat kúshtermen jul­qysqanymda, Julynsyn meniń julynym!», deıdi uly qazaq. Al kezinde Sheraǵań, Sherhan Murtaza súısine jazǵan «Qasqyrlardyń monology» keremet dúnıe. «Ittermen birge týysqan bolsaq, ne boldy – ata tegimiz?!» deıdi bóriler. «Boı­da qan barda qurýshy ma edi tek degen, Temirge ılenip ne túr­li? Sıvılızasııa! Men seni jek kórem – Úreıli úndis sekildi» – bul «Sıvılızasııa» óleńiniń bir shýmaǵy. Aqyn «sıvılızasııa» dep sińir sozǵanyń qalaı bolady, saqtyqta kerek shyǵar degendi úndister taǵdyry arqyly esińe salady. Kenesary týraly óleńi de tereń oıǵa qaldyrady. Aqyn qozǵaǵan taqyryp adam­dyqqa jeteleıdi. Aramza­lyqtan alshaq júrgizedi. Kól­gir­simeıdi. Aqıqatty búkpeıdi, búge­jektemeıdi. Tilin jasyryp, tisin kórsetpeıdi. Ár oıy tereńnen tamyr tartady. «Bir ıyǵymda – Perishte, Bir ıyǵymda – Saıtanym» dep artynan: «Aqyl-esten adasqan, Aqy­maq jan ekenmin. Abaı týǵan Alashqa, Aqyn bolǵan – ne teńim» deıdi. Ekinshi tom HHI ǵasyrda tý­ǵan óleńder men esselerden tu­rady. Jarnama degen jarapazandy qarasózben aıtyp, qatesin tizýmen silelep edik. Ony aqyn endi óleń joldaryna túsirip, «Shúrshit, qalmaq jeńe almaǵan jerdi kep, Jaýlap aldy jarnamasy Saıtannyń... «Sulý qyzdar» – Aı óńdi. Kelip qalǵan bizge, Tastap qaı eldi?! Munysy ne, sonda qazaq, nemene, Kórmep pe eken tyr jalańash áıeldi?!», dep aıtqanda jonarqańnan soıylmen osqandaı kúı keshesiń. «Ulttyq uıat, ulttyq mentalıtetimiz qaıda qaldy?» – dep kúıinesiń. Artynan aqynnyń «Saq bol qazaq, urpaǵyńdy jat qylyqqa áýestendirip, barmaǵyńdy shaınap qalma?!» degen ashy úni estilgendeı bolady. Taǵy birde «Ǵalamda bólek Qaztýǵan syndy danada – oı. Kóz toqtar, shirkin, qara ǵoı, Dana, Dara ǵoı: Abaıdy eshkim qazaqsha oqı almaıdy, Oqıtyn ony – Alla men Alash qana ǵoı...» dep jar salady. О́tejan Nurǵalıevqa arnaǵan rekvıeminde «Ony ózine shaqyrdy ot, Shaqyrdy órt, Sonda О́tejan ózeginen sapyrdy ot. Túrki jurty bu dúnıege ne batyr bop keledi, Keledi ne – Aqyn bop!», dese Muhtar aǵasyna «Maǵaýın – Alashtyń bir aldaspany. Alashtyń aspanynda jarqyldaǵan! Aqıyq qanat qaǵyp, kókke jónep, Qarǵalar jerde qaldy qarqyldaǵan...», deıdi jaltaqtamaı tótesinen tartyp. Qazaq poezııasynyń bes dáýiri týraly tolǵaýy da tolymdy týyndylar sanatynda. Shákárim, Maǵjan, Juban, Tóleýjan, Keń­shilik jaıly shýmaqtar shuraıly ǵana emes, shymbaıǵa batsa da shyndyqtyń shyrpysyn tutatyp, qolamtasynan óleń órnekterin óredi. Shákárimge kelgende «Poe­zııa – demin ishke tartyp tur, Jıdebaıdyń tusynda. Dantes – Qarasartovtyń, Myltyǵynyń ushynda», dese Maǵjan óz monolo­gynda: «Men – Maǵjan... О́tken ómir – tús mine. Bas ıem joq. Ýa­qyt degen kúshtige: Jarty ǵasyr jerde jatyp... Isadaı, Jan­talasyp shyqtym jerdiń ústine!» deıdi. Juban jaıly: «Men Jubanmyn Bas ımegen quldyqqa... Urǵyzbańdar uldarymdy basynan, Julǵyzbańdar qyzdarymnyń shashynan!» dep, Tóleýjan Ysmaılov týraly «Sóıledi ol jyryna ot órip, Tákappar ór basyn óńezge ıgizbeı. Jyr – Qyran Talantty áketti kó­terip, Aıaǵyn jerge tıgiz­beı... Ah, Tókeń! Qosh, Kókem!» deıdi. «Keremet bir Aqyn bar ed qazaqta, Ketti aqyry ol bozdaq ta – júrekten... Baqul bol, baýyrym! Sábı jany bulqynyp, Dalań qaldy – aıǵyz-aıǵyz jyrtylyp» – bul Keńshiliktiń beınesi. Mine, joǵarydaǵy jyr jampozdarynyń taǵdyryn osylaı baıan etedi. «Jıyrma bir jyl» atty poemadan alar taǵylym mol. Sydyrtyp emes, ár jolyna úńilip, zerdeńnen ótkizseń kóp jaıǵa qanyǵasyń. Bir ǵana: «Kókteı ótken, Jahan, seni Kók Túrkiniń kózi bop – Qazaq degen – Aqan seri. О́leńi – bar. О́zi – joq. Erteńgi kún eles áli. Buldyrap tur shashyp ot. Qazaq degen – Kenesary. Denesi – bar. Basy – joq...». Bul da qazaq jurtynyń bodan zamanda keshken qasiretinen, tartqan azabynan maǵlumat beredi. Bul tomdaǵy kelisti bir týyn­dylar «Antıpoezııa» atty bólim­ge jınaqtalǵan eken. Muny qara­sózben jazylǵan jyr desek te jarasady. Qasym (Amanjolov), ánshi, aqyn Áset (Naımanbaıuly), Ebineı (Bóketov), Álimhan (Erme­kov), Temirhan (Medetbek), Farı­za (Ońǵarsynova), Nurmahan (Orazbekov), Baıanǵalı (Álimjan) týraly esseler de eren. «Kók «Táńiri – Kógimde, Kók Túrki – je­rimde edi. Bir kıe bar meniń tegimde, Keýdemdi kerim jyr ker­nedi», dep ot bolyp laýlar jyr qo­lamtasyn úrlegen Aqsuńqar jyr­dyń ıesi Aqsuńqaruly Serik­tiń eki tomy tunyp turǵan ulttyq rýh, ulttyq bolmys, joǵalyp ketpeý, joıylyp tynbaý jolyndaǵy qajyr-qaırat – bári óleń órimde birde oıǵa batyryp, birde ser­piltip, birde sergitip, birde qyran­daı qanattandyryp otyrady. «Aqyn – úndestik uly» (A.Blok) degen osy shyǵar. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»
Sońǵy jańalyqtar

Aqtaý ákimine sógis jarııalandy

Aımaqtar • Búgin, 18:45

Almatyda eki kóshe jartylaı jabylady

Aımaqtar • Búgin, 16:48

Bıyl mektep formasy ózgermeıdi

Bilim • Búgin, 16:14

Dollar qymbattady

Ekonomıka • Búgin, 15:54

Jetisý oblysynyń TJD basshysy taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 15:08

Aralda jol apatynan bir adam kóz jumdy

Oqıǵa • Búgin, 11:35

Uqsas jańalyqtar