Senimge sabyr, aqyl serik bolsyn

Nemese terrorızm tabıǵaty jáne din Biz musylmanbyz, adamnyń qasaqana óltirilýine beıjaı qaraı almaımyz. Árıne, árbir ólim men ómirdiń ar jaǵynda taǵdyr, kıelilikpen baılanysqan bir spırıtýaldy jip bar ekenin joqqa shy­ǵar­maımyz. Áıtse de kez kelgen ólikti joqtaımyz. Qunyn da suraımyz. Qazaq quqyq tarıhynda onyń izderi men sanasy saırap jatyr. Kezinde «sosıalızm men ateızm» álemdegi tepe-teńdikti, árbir memlekettiń saıası tarazysyn ustap turýshy edi. Ol ketti, ornyna «ıslam» keldi. Din men saıasat, onyń ishinde de órkenıetaralyq qyrǵı-qabaqtyqtyń antıtezısi. Sıntezin eshkim boljaı almaıdy. Al endi ashyq qoǵam retinde Qazaqstan osy úderistiń syrtynda qala ala ma? Eshqashan! Demek, qazaq úshin taǵy bir syn tur. Ol – tereń bilim men sana. Al ony qajet etetin jalpyhalyqtyq áleýet bar ma? Bar! Biraq áleýetten buryn áleýmet máselesi ony oılaýǵa mursha berse. Shyndyǵynda, búgingi tańda eń úlken bále – lań, terror degen jik shyqty. Jalpy, adamzat ǵasyrlar boıy bále ataý­lydan qutyla almaı keledi. Báleniń aty jamandyq pa, lań ba, zobalań ba – báleniń aty bále. Áıtkenmen de terrorızmde bir másele bar. Jalpy, «ızm» bolǵan jer máselesiz bolǵan ba? Aldymen terrorıst dep adamdy ma, topty ma, memleketti me, naqty kimdi aıtamyz? Jaı ǵana Taıaý Shyǵys turǵynynyń kózimen qarasańyz, naǵyz terrorıst Amerıka bolyp shyǵady. Al Amerıkanyń kózimen, jalpy, Batys­tyń kózimen qarasaq, bar musylman tabıǵatynan terrorıst bolyp tanylady. Ne bolsa da terrorızmde bir bále bar. Báleler kóp, biraq terrorızm búginginiń «modaǵa aınalǵan bálesi». Qurysyn bále, ózimen ketsin! Degenmen, terror búgin báleniń bálesi, olaı bolsa, terrordy túsiný úshin, báleniń ne ekenin bilgen durys. Terror negizinen uǵym retinde búgin júıe, bılik, saıasat uǵymdarymen kórshi turady. Bir oqıǵa nemese quby­lys­tyń terror ekendigin qalaı anyqtaımyz? Terror dep taný úshin ol qubylystyń qandaı sıpattary bolýy kerek? Mine suraq! Jaýap joq. Bar, biraq ártekti. Demek ol jaýap emes. Degenmen, búgin qoǵamdyq sanada terror týraly túsinikter berilip, anyqtamasy da jasalynyp qoıǵan. Qarapaıym bir qazaq, ózin ózi jaryp jiberip jatqan qandastaryn, jastarynyń áreketin terror dep anyqtaýy múmkin. Biraq sol qazaq «endi qaıtsin» dep jańaǵy oqıǵany aqtaýǵa da tyrysýy múmkin! Biraq máselege saıası nemese áleýmettik turǵydan emes, fılosofııalyq qabattar arqyly úńilip kórsek, terror degen bále adamǵa tán qubylys eken. Ol belgili bir mádenıet nemese belgili bir ýaqytta paıda bolatyn nárse emes eken. Jalpy alǵanda, adamǵa tán nárse. Iаǵnı, tek ıslamda terror bar, tek musylmandar terrorıst degen anyqtama túbirimen qate eken. Olaı bolsa, terror tek osy ǵasyrdyń máselesi me? Jaýapty ózińiz berseńiz de bolady. Ol sizdiń terrorǵa degen kózqara­sy­ńyzǵa baılanysty. Terror uǵymyn óte keń, ár qyrynan qarastyrýymyz kerek. Biraq bul kózqaras saıasatshylar men sosıo­logtarǵa unamaýy yqtımal. Meıli men búginginiń adamyn túsinýim úshin de terrordy taldap túsinýge májbúrmin. Endi suraq. Terrordy jaratýshy adam bolsa, ol qandaı bolmys? Áýel basta adam jaratylarda perishteler aıtqan eken. «Eı Alla, jer betinde zobalań týdyratyn maquluqty nege jaratasyń», – dep. Adam eger bolmysynan terrorıst bolsa, biz qandaı álemde ómir súrip jatyrmyz? Tirshilik, mán, ar, jaýapkershilik kóz aldyńa tizilip kele qalady. Terrordy germenevtıkalyq turǵydan qarasaq, ómirimizge qatysty óte mańyzdy eskertýler beretin sııaqty. Endi terrordy úńilip ári qaraı oqı túseıik. Terrordy «búginginiń modaǵa aınalǵan bálesi» dedik. Adam árdaıym báleden arylmaǵan bolmys desek, ómir degenimiz de osy maǵynaǵa jaqyndap qalatyn sııaqty. Bálesiz, qıyndyqsyz ǵumyr keshken adamdy ómir súrdi deýge bola ma? Adamnyń ǵumyry boıynsha ýaıymsyz, qaıǵysyz, qıyn­dyqsyz ótýi múmkin be? Joq. Adamnyń ómiri qym-qıǵash shytyrly orman. Osy qıyndyqtardy kóre-kóre, jeńe-jeńe adam bolady. Demek, adamdy adam etken qıyndyqtar jáne onymen kúres. Dinı turǵydan bul dúnıe adam úshin jara­tylǵan. Bul dúnıege adam synaq úshin kelgen. Bul dúnıe – sál tereńdep ensek, bári naqty, belgili. Genetıkalyq turǵydan belgili bir áke, shesheden týǵanymyz, aqyl-oı, minez, til máselesinde belgili jerge deıin anyq. Belgili bir mádenıet, ýaqyt, qoǵam, belgili bir dinı negizinde ómirge kelemiz. Ári qaraı ómir jalǵasa beredi. Oǵan qosa, Alla adamǵa múmkin­dikter, qabilet, aqyl bergen. Sonymen kelgen dúnıe belgili, múmkindikter de berilgen. Adam órkenıetterdi, qundy­lyqtardy jaratýshy. Adam demek, dúnıede naqty daıyn nárselerdi qanaǵat tuta almaıdy. Ol ózin, dúnıeni, qorshaǵan ortasyn onyń arǵy jaǵyn, mánin, aqıqatyn izdeýshi de. Sebebi, onyń múmkindikteriniń ishindegi eń zory – aqyly bar. Allany da osy aqylymen izdeıdi. О́zin qorshaǵan ortada adam berilgen múmkindikteri arqyly máse­lelerin sheshý jolynda realıst keledi. Sol arqyly ol daıynnan neǵurlym kóp nárse alý úshin tehnologııalar jasap shyǵarýda. Bul turǵydan ol ózin shektegen emes. Sonymen adam múmkindikterin, qabiletterin qoldanyp, júzege asyryp, jospar quryp, oı qýyp, fızıkalyq, tehnologııalyq, fılosofııalyq mándegi qundylyqty jaratýshy, ıaǵnı ózin ózi ashyp, sharasynan tasyp jatatyn bolmys. Endi terrordy, adamnyń adamdyǵyna jasalǵan qastandyq demeı ne deýge bolady? Al endi osyndaı qastandyqty bir adamǵa, bir mádenıetke tańyp qoısańyz, ol qoǵam, mádenıet adamdyq sanattan shyǵyp, ishteı tunshyǵyp, bir kúni narazylyq kórsetpes pe? Osyndaı narazylyqtyń barlyǵyn terror deýge bola ma? Terror negizinen adamnyń bar asyl armanyn soldyrý degen sóz. Adamǵa jasalǵan eń úlken qastandyq – ol adamnyń kúsh-jigerin, aqyl-qaıratyn jetildirýge qarsylyq. О́ıtkeni, adam rýhy kemeldikti, ózin tanytýdy qalaıdy. Al osy máselege kóńil bólinbese másele týyndaıdy, soǵys oty tutanady. Sondyqtan adamnyń armany, umtylýy, aınala­syndaǵylardyń da armanyna kedergi bolmaýy kerek. О́kinishke qaraı, olaı bola bermeıdi. Mine, josparymyzdy, oı, armanymyzdy tunshyqtyrý, kedergi keltirý terrordyń jatyry. Biraq kedergisiz dúnıe bar ma? Adam, qoǵam bolmasa da, tabıǵat kedergi jasaıdy. Ýaqyt kedergi. О́mirdiń túrli beles, kedergileri bar. Árıne, árbir kedergiden terror shyqpaıdy. Adam kedergi, qıyndyqtardy jeńip adam bolady. Al adam is-áreket­terinde, kúresterinde qanaǵat tapsa, ol jerde lańkestik bolmaıdy. Adamdy óziniń nuqsandyǵy da terrorıst etpeıdi. Kedergilerdiń terror jatyryna aınalýy úshin, sol kedergilerdegi zombylyq jáne onyń tarıhymen tikeleı baılanysty. Sondyqtan zorlyq-zombylyq terrordy uǵynýda eń basty uǵym. Terror negizinen qorqý, úreıdi bildiredi. Úreı men qorqý adamnyń úmiti men senimine qatysty degen sóz. Álemde terror bolyp jatqan júıelerdi qarasańyz kóptegen másele­lerge tap bolasyz. Júıeler ıaǵnı, adamdyq qatynastarda, otbasynda da bolýy múmkin. Terror ártúrli qatynastarda bolýy yqtımal. Meniń adam sııaqty adam bolýym basqalardyń qoldaýyna baılanysty. Iаǵnı, adam retinde baǵalaıtyn adamdarǵa qatysty. Al birin biri baǵalaı­tyn adamdardan turatyn júıede mahabbat bar degen sóz. О́zin ógeısinbeıtin, bóten kórmeıtin qoǵamda adam úmitke toly, senimdi júredi. Al ógeı, bóten sezingen adamnyń rýhy terrordyń jatyryna, úreıge, qorqýǵa aınalady. О́zi qoryqqandyqtan da ózgeni qorqytqysy keledi. Sonymen, terrorda zorlyq, zom­bylyq elementi bar. Ekinshiden, tarıhqa qatysty, ıaǵnı ótkeni bar, aıaq astynan paıda bolmaıdy. Úshinshiden, adamnyń ózin-ózi damytýǵa degen qysym, kedergige qatysty, tórtinshiden, úmit pen senimge qatysty qyry bar dep esepteımin. О́zine ózi senimin joǵaltqan adam – ólgen adam. Senimsizdik ómirdi soldyrady. Adamnyń bul dúnıede tynyshtyqta ómir súrýi tikeleı senimge qatysty. Al terror osy qundylyqty qaraýylyna alyp otyr. Senim – adam úshin eń basty qundylyq. Degenmen, senimniń de eki jaǵalaýy bolady. Senimniń qasynda árdaıym aqyl turýy kerek. Ol ony árdaıym «uıyqtap ketýden» saqtaıdy. Adamda senim bolýy úshin eń aldymen óz ózine degen senimi bolýy shart. О́zine ózi senimi joq adam ózin kúnáli sezinedi, ózine qol salady. Aldymen ózine ózi senimi joqtarda, ózine degen qurmet te joǵalady. Ekinshi jaǵalaýy bar dedik, ózine ózi senimdi adam bir jaǵynan aqıqatty kóre bilýde de qıyndyqtarǵa tap bolýy yqtımal. О́zin-ózi álemniń kindigi esepteýi de ǵajap emes. Egoızmi qutyryp shyǵa kelýi de yqtımal. Aıaǵy fanatızmge aparyp soǵady. Al endi adam sııaqty adam bolýym úshin ózimdi álemniń tutqasyn ustaýshy, aqıqatty bir ózi tanýshy, qaǵıdashyl emes, meniń senimim men tanymym barlyq adamdar úshin jalǵyz jol degen «dinı fanatızmnen» aýlaq bolýǵa tyrysýym kerek. О́ıtkeni, meniń álemimnen tys jerde de álem bar ekendigin, bul álemniń ámirshisi, ıesi emes ekenimdi árdaıym umytpaýym kerek. Ol úshin Iаsaýıdiń joly, ilimi shart! Sonda men bar adamǵa «Allanyń kózimen» qaraı bastaımyn. Álemde menen basqa da tirshilik ıeleriniń ómir súrý keńistiginiń bolýynan asqan tepe-teńdik, tózimdilik, toleranttylyq úlgisi nemese zańdylyǵyn qoıǵan Allany umytpaýym kerek. Senimniń negizi jaǵalaýy osyny eskertedi. Ol úshin adam rýhanı oıaý bolýy shart. Al endi rýhanı oıaý bolý taǵy da formaǵa emes, ishke, arǵa, júrekke úńilýdi qajet etedi. Muny, túrki áleminde, ilim retinde qalyptastyryp ketken Iаsaýı babamyz edi. Ony tanymaq, zerttemek, moıyndamaq, qabyldamaq sııaqty «maqtar» sanamaq bolyp tur ázirge. Adam seniminiń jalǵasy ımanǵa, ıman nuryna ulasady. Imansyz bolý múmkin emes, óıtkeni, senbeý múmkin emes. Aldymen adam ózine senbese, Allaǵa sene me? Al, senimsiz – ómir tul. О́mir bar jerde senim bar, senim bar jerde ıman bar. Dinniń bolýy-bolmaýy basqa másele. Biraq endi, ıman men terrordy qalaısha bir ózennen shyqty deı alamyz? Sebebi, ımannyń adamǵa berip otyrǵan baǵyty mynaý: «Bul dúnıe – amanat. Rýhyń da amanat. Sol amanatty tasıtyn senimge ıe adam – naǵyz jaýapkershiligi bar musylman. Biraq bul dúnıe seniki emes, ıesi sen emessiń. Eń kámil Alla, sen nuqsansyń, kemeldenýiń qajet. Amanatqa qııanat jasaýyńa jol joq. О́mirden jaýaptysyń...». Eger ıman osylaı dese, onda onymen ómirdi qurtqysy keletin terror arasynda qandaı baılanys bolýy múmkin? Abaı aıtpaqshy, «Mahabbatsyz dúnıe bos». Mahabbaty joq adamda qorshaǵan álemge degen jekkórýshilik bolady. Ol qorqytady, ózi qorqady. Sosyn álemdi ózine qaratqysy keledi, otarlaıdy. Dinı tirshilik ýaqyt óte kele basqalarǵa qurmet etetin rýhanı ózegin joǵaltýda. Din jaı ǵana qamsyz­dandyrý fırmasy sııaqty bolyp barady. Mundaı din, ıaǵnı tek formaǵa aınalǵan dinı tirshilik, túsinik terrordyń jatyryna aınalady. Negizinde esep úshin kúnine pálen saýap alam degen namaz, qulshy­lyqpen shekteletin dinı tirshilik bul naǵyz jattaný, rýhtan beıhabar qalýdy kórsetedi. Dindi osylaı qabyldaıtyn adam basqalardy, ózine uqsamaǵandardy dushpan retinde kóredi. Eger adamnyń adam bolyp qalýy ózine qarsy jaqty joıýǵa baǵyttalsa, onda onyń arty birtutam. Eshqandaı adam, mádenıet jeke tirshilik ete almaq emes. Ol úshin basqalaryna táýeldi. О́ziniń adamdyǵyna úńilýdiń joly – rýh tárbıesi. Adam jeke tulǵa retinde kemeldikke jete alady. Biraq terror erik-jigeri joq, ózindik aty, sheshimi joq adamdarmen kórshi bolady. Sondyqtan qoǵamda erik-jigeri qýatty, rýhanı tárbıeli, bilimdi adam qalyp­tastyrý tek otbasynyń, memlekettiń ǵana emes jalpy qoǵamdyq is, oǵan qatysý árbir azamattyń paryzy bolýy tıis. Keshegi elimizde bolǵan teraktilerge kelsek, eń basty sheshim retinde memleket din saıasatyn naqtylaýy tıis. Zaıyrlylyqtyń da talaby osy. Osylaı jalpaqshesheılikke salynyp otyra bersek, onda myna eldiń amanaty men keshegi ata babalar arýaǵyna qııanat bolady. «Din eger saıası astarlarmen kelip jatsa, oǵan saıası jaýap berilsin, eger din bul elge tek ıdeologııalyq jáne tanymdyq qabattarmen ǵana kelip jatsa, oǵan tanymdyq-aǵartýshylyq baǵytta qarsy turý kerek. Bul satyǵa ketken eńbek esh bolmaıdy. Biraq bizdiń elge din saıasılanǵan qabattar, jahandyq jobalar arqyly kelip jatyr, ıslamofobııanyń quraly bolǵan, bul saıası sıpaty bar qubylys. Oǵan tek saıası turǵyda jaýap qatýdan basqa jol joq. Osy sheshim álemdik tájirıbeniń joly. Sondyqtan eldegi ýahabısterdiń syrtqy saıası qarjy ortalyqtary arqyly jasalyp jatqan jobalary men áreketterin jaı ǵana baqylap, qarap otyra bersek, halyq myna saıası erki men egemendiginen aıyrylyp qalýy ǵajap emes. Ǵasyrlar boıy ata-babamyz ańsaǵan egemendikke kedergi keltiretin, ne qaýip tóndiretin kez kelgen qubylysqa qarsy turý memlekettiń basty fýnksııasy bolý kerek. Osy qarapaıym ǵana qaǵıdany negizge alyp, basqa jol joq dep qaraýymyz kerek. Dosaı KENJETAI, fılosofııa jáne teologııa ǵylymdarynyń doktory, professor  ASTANA