Múlgime, mýltfılm

О́tken jyl qazaq kınosy úshin óte jaýapty jyl boldy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi tikeleı kınogerlerge Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna oraı kóp serıaly, balalarǵa arnalǵan tarıhı anımasııalyq fılm túsirýdi tapsyrdy. Soǵan baılanysty mamandar jurttyń kóńilinen shyǵatyn jobalaryn oılastyrdy. Bıyl sol tapsyrmalardyń alǵashqy nátıjeleri tóbe kórsete bastady, sonyń biri –  «Qazaq eli» tarıhı tolyqmetrajdy anımasııalyq fılmi kórermenge jol tartty. Aıta keterligi, «Qazaq eli» anımasııalyq fılmi Mádenıet jáne sport mınıstrligi tapsyrysymen «SAQ-dala» kınostýdııasyna júkteldi. Kınostýdııanyń tarıhyna úńilsek, 14 jyldyq tájirıbesi bar shyǵarmashylyq top búgingi tańǵa deıin 50-ge jýyq qysqametrajdy mýltfılm men birneshe derekti jáne kórkem týyndylardy jetkinshekterge tartý etipti. Olardyń ishinde «Qoshqar men teke», «Momyn men qaraqshylar», «Tolaǵaı», «Maımaq qaz»,  «Muńlyq –  Zarlyq», «Sapa olımpıadasy», «Qanatty barys týraly ańyz», «Qazaqstan brendi» mýltfılmderi, sonymen qatar, «Altyn balyq týraly», «Operasııa Sh», «Jańajyldyq qalyńdyq», «Tompaq telehıkaıasy» kórkem fılmderi  kórermen tarapynan joǵary baǵalandy. Al «Qazaq eli» anımasııalyq fılminiń dúnıege kelýi óz aldyna bólek hıkaıa. Bul jobaǵa elimizdiń kóptegen tanymal kınossenarııshileri men qalamgerler qatysty. Degenmen, úlken synaqtan súrinbeı ótken Saǵadildá Úsibáliniń nusqasy edi. Tanystyrylym sátinde avtormen áńgime órbitýdiń sáti túsken bolatyn. – Saǵadildá myrza, ózińizdi sahna­dan, kınodan buryn akter retinde tanıtynbyz. Ssenarıımen qaı ýaqyttan bastap aınalysa bastadyńyz? – Teatr jáne kıno akteri mamandyǵy boıynsha bilim aldym. Akter – adam janynyń ınjeneri dep aıtyp jatady. Bir obraz jasaý úshin qanshama kitapty paraqtap shyǵýǵa týra keledi. Tańǵajaıyp álemniń syryna qanyq bolsam degen arman-qııaldyń tulparyna minip, jer sharyn túgel sharlaısyń. Meni ssenarıı jazýǵa bastap barǵan jol – bala kúnnen bergi tarıhqa degen qumarlyǵym. Qazirgi kezde tarıh týraly maǵlumat alýǵa múm­kindik te, aqparat ta mol. Bizdiń kezi­mizde kóp nárse jasyryn, qupııa saqtaldy. Bilgimiz kelgendi syrttan izdeýge týra keletin. Mektepte oqytqan muǵalimderimiz tegin adam bolǵan joq. Sol kisilerdiń jasyryn, sybyrmen aıtqan tarıhtaryn qulaǵymyzǵa quıyp óstik.Ustazdarymyz túrli materıaldarǵa silteme beretin edi. Sony izdenip júrip taptyq. Boıymyzǵa sińirdik. Talaı konsertterge ssenarıı, ıntermedııalar jazyp júrgendigimizdiń de paıdasy tımeı qalmady. Al bul tapsyrmanyń jóni de, joly da maǵan aıryqsha bólek. Sol tarıhqa degen qush­tar­lyǵyma Elbasynyń «anımasııalyq fılm túsirińder» degen tapsyrmasy dóp kelgendeı. Qanshama baıqaýǵa túsken ssenarıılerdiń ishinen meniń dúnıemniń tańdalýy kezdeısoqtyq emes. Bul meniń tyrnaqaldy týyndym, alǵashqy qadamym. – Balalar álemi eń qıyn, kúrdeli taqy­ryp dep aıtylady. Osy sóz qan­shalyqty ras? – Balalarǵa arnap shyǵarma jazý óte qıyn. Meıli óleń, áńgime, pesa, povest bolsyn, qaı-qaısysy da ońaı emes. Al endi kıno túsirý tipten qıyn. О́ıtkeni, barlyǵy balanyń tilimen jazylýy kerek, sábıdiń qııalymen jasalýy kerek. Mysaly, shetelderde buryn eshqashan ómirde bolmaǵan hannyń da, qudaıdyń da obrazyna ssenarıı jazylyp jatady emes pe? Sol sııaqty balalyqty bárimiz bastan keshtik. Ol biz úshin bógde nárse emes. Men jalpy kınony kóp kóretin adammyn. Barlyq janrdy nazardan tys qaldyrmaımyn. Al mýltfılmge degen yqylasym erekshe. Unaǵan fılmdi birneshe ret kóremin. Zertteımin, tipti, keıde áıgili bir fılmdi birese ana eldiń, birese myna eldiń rejısserleri jań­ǵyrtyp qaıta túsiretin dástúr bar. Sondyqtan, árqaısysyna erekshe mán berip, ásirese, ssenarııdegi ózgeristerdi, rejısserdiń sheshimderin jiti qadaǵalap otyramyn. Shynyn aıtqanda, bul tapsyr­manyń maǵan buıyrýy erekshe kúsh berdi, jigerlendirdi. Nege deseńiz, sońǵy on jylda túrli taqyryptarǵa qalam terbedim, onyń ishinde balalarǵa da arnalǵan shyǵarmalar bar. Bir sózben aıtqanda, báriniń sátti bolýy ishteı daıyndyǵymnyń arqasy. – Tarıhı týyndyda kimderdiń derekterine súıendińiz? – Qazaqtyń arǵy-bergi tarıhyn aqtar­ǵanym ras. Alaıda, tarıh ǵylym­darynyń doktory, professor Jambyl Artyqbaevtyń derekterine kóbirek júgindim. Ásirese, ǵalymnyń «Qazaq handyǵynyń qurylýy ońaı bolmaǵany tarıhı derekterden belgili. Ábilqaıyrdan bólinip shyqqan qazaq rýlary eń aldymen, Betpaqdalaǵa qaraı jyljyp, sonda Tańbaly Nura degen jerde bas qosady. Osyny zertteý bizdiń mindetimiz dep esepteımin. Sondaı-aq, Betpaqdalada ornalasqan, qazaqtyń memleket, el bolý tarıhyna altyn árippen jazylǵan, ertede el basshylary men kósemderi kelip táý etetin Tańbaly tasqa nazar aýdarýymyz qajet. Onyń betinde qazaq rýlarynyń  tańbalary, qazaqqa deıin Ortalyq Azııany meken etken kóne túrki taıpalarynyń izi, jazýlary saırap jatyr. Betpaqdaladaǵy Tańbaly tastyń qadiri Saryarqadaǵy – Ulytaý, Jetisýdaǵy – Qozybasy-Shý, Atyraýdaǵy Saraıshyq sııaqty qasıetti mekenderden bir de kem emes. Kónekóz, káriqulaq aqsaqaldar áli kúnge deıin Tańbaly tasty osy Q.Sátbaev jazǵan mazmunda aıtyp keledi. Olardyń aıtýyna qaraǵanda,  Altyn Orda ydyrap, onyń quramyndaǵy elder sergeldeń jaǵdaıda júrgende alty Alash tobyna kiretin elder osy Tańbaly Nurada bas qosyp, ózderiniń jeke memleket qura­tynyn jarııa etken» degen pikiri qııalyma qanat bitirdi. – Ssenarııdiń qysqasha maz­munyna toqtalsańyz... – Fılm osy zamannan bastaý alyp, Aq Orda dáýirine ótedi. Kereı men Jánibektiń balalyq shaǵy, ósip jetilgen kezeńi, kemel­denip Qazaq handyǵynyń irgesin qalap nyǵaıtqanǵa deıingi ómiri qamtylady. Sol kezdegi Aq Orda­nyń jaı-kúıi men ishki-syrt­qy saıasatynan balalarǵa túsi­nik­ti tilmen málimet beriledi, bala tár­bıesi basty nazarda bolady. Kishken­taı balanyń batyr bolýǵa degen ynty­q­tyǵy jetkinshektiń minezderimen beriledi. Orda óńirindegi qalalar, sol qala­lardyń Orda úshin strategııalyq mańyzy kórsetiledi. Sol dáýirdegi eń basty ekono­mıkalyq kúretamyr «Jibek jolynyń» el úshin mańyzdylyǵy seziledi. Sonymen qatar, bolashaq handardyń bilimge degen yntasy áıgili Otyrar kitaphanasy arqyly tamasha kórinis tapty dep oılaımyn. Qala mádenıetiniń gúldenip turǵan kemel shaǵyn kórsetý burynnan armanym edi. Sol arman osy fılmde oryndaldy. Jobaǵa tanymal otandyq ǵalymdar men jazýshylar atsalysqandyqtan, fılm tarıhı faktilermen órilip, balalarǵa túsinikti tilde jeńil ári qyzyqty oqıǵalar arqyly baıandaldy. Túsirgen rejısser – Batyrhan Dáýrenbekov, al prodıýseri – Sábıt Ábdihalyqov. – Qazaq anımasııasy tól týyndy­lardan kende emes, biraq soǵan qaramas­tan munyń tuńǵysh atalýynyń sebebi nede? – Iá, buǵan deıin «Qazaqfılm» kıno­stýdııasy «Ertóstik» tolyqmetrajdy anımasııalyq fılmin túsirdi. Biraq ol ertegi janrynda. Bizdiń ereksheligimiz, bul týyndy jetkinshekterge tarıhı tulǵalar jaıynda baıandaıdy. Muny balalarmen qatar tarıhshylar da tamashalaıdy, jalpy, kópshilik kórermenge arnalǵan. Sosyn bir jerden qate jiberýge quqymyz joq. Sol sebepti, ssenarıı jazarda tarıh­shy ǵalym Jambyl Artyqbaevtyń eńbek­terine súıendik. Al kórkemdik jaǵynan jazý­shy Dýlat Isabekov aǵamyzben aqyldastyq. – Tarıhı anımasııalyq fılmniń bala­larǵa beretin ónegesi týraly aıtsańyz. – Kishkentaı kórermenderge qyzǵy­lyq­ty bolýy úshin oqıǵa Kereı men Jánibek handardyń balalyq shaǵynan bastalady. «Elý jylda el jańa» deıdi halqy­myz. Balalardyń qazirgi kózqarasy múl­dem basqasha. Keńes kezinde kórgen mýlt­fılmderge qazirgi zamannyń balalary qyzyqpaıdy. О́ıtkeni, balalardyń oılaý qabileti óte jyldam. Ázildiń bárin túsinip qoıady. Osy mýltfılmdi kórip-ósken bala eki máselege oraı óziniń naqty kózqarasyn bildire alady. Birinshiden, Qazaq handyǵyn kim qurdy degen suraqqa jaýap tabady. Kereı men Jánibek mem­leketti qalaı qurdy dese, oǵan da sıýjetter arqyly tıisti deregin tabary sózsiz. Olar Qart Batyrdan qylyshtasýdy, sadaq atýdy, atbegilikti úırenedi. Jalpy, Qazaq handyǵynyń tarıhy týraly áńgimeni tolyǵymen baıandap beretin bolady. Elbasy óz saıasatynda jetkinshekterdi otansúıgishtikke tárbıeleý máselesin únemi alǵa tartyp otyrady. Mine, osy jaǵy­nan biz kóp jumys atqarǵan sııaq­ty­myz. Anımasııalyq fılm arqyly kishkentaılardyń júregine patrıotızm dánin sebý nıetimiz júzege asty. – Balalarǵa arnalǵan shyǵar­ma­lardy damytý úshin ne isteý kerek? – Osy sátti paıdalana otyryp, eń aldymen, aıtatyn másele – Qazaqstanda balalar kınostýdııasy atymen joq. Aldaǵy ýaqytta, fılmniń rejısseri Batyrhan baýyrym aıtpaqshy, elimizde balalar kınostýdııasy ashylsa, nur ústine nur bolar edi. О́ıtkeni, qazir negizinen úıde balalar tárbıeni telearnalardan alyp jatyr. Keı jaǵdaıda ata-ana tarapynan qadaǵalaý bolmaǵandyqtan, tárbıe máse­lesi baqylaýsyz qalyp jatatyny, túrli jat aǵymdardyń jeteginde ketetini taǵy jasyryn emes. Sheteldiń kınolary topan sýdaı sanany jýyp ketýde. Demek, jas urpaqtyń tárbıesi bos jatqan alań sııaqty, árkimniń ónimine meılinshe erkin jol ashyldy. El arnalaryn sheteldiń syqpyty sıyqsyz keıipkerleri basyp ketti. Bul arqyly qanshama buzaqylyq, sýı­sıdtik, qylmystyq áreketter boı kóterdi. Qazirgi jasóspirimder arasyn­da­ǵy zań buzýshylyqtyń keń etek jaıýy­na osy kemistikter túrtki bolýda. Olarmen shaıqasyp, jat áreketterdiń týyndaýyna toıtarys beretin bizde laıyq­ty týyndylar shyǵa qoımady. Bol­ǵan jaǵdaıda azben alystaǵy aýyl-aı­maqty túgel qanaǵattandyrý múmkin emes edi. Sol sebepti, alǵashqy anımasııany ala­qaılap jarııa etýge tıispiz. Baı tarıhy­myzdy balalarymyz túgel kórip, keýde­lerin maqtanysh sezimi kerneýleri kerek. Sanap otyrsaq tarıhta otyz alty­dan astam han ótken eken. Sol sııaq­ty qanshama batyrlar, bıler, tulǵa­lar bar deseńshi. Qasym, Táýke, Abylaı handardyń beınesin ekranǵa alyp shyǵyp, súıispenshilik oıatý úlken jańa­lyq emes pe? Olardyń ómiri týraly ańyz­dar men ápsanalardan keleshekte balalarǵa bazarlyq ázirleýdi eshqashan toqtatpaýymyz kerek. – Tehnıkalyq qıyndyqtardy qalaı eńserdińizder? – Mundaı tolyqmetrajdy fılmderdi túsirýge shetelderde keminde eki jyl ketedi. «Ertóstik» te sondaı ýaqytta dúnıege keldi. Myna Reseıdiń ózinde mýltfılmder osynshalyq az ýaqytta jasalmaıdy. Sondyqtan, ýaqytty tıimdi paıdalanyp, mamandar kúni-túni dem almaı jumys istedi. Fılmniń aıaǵyna deıin qıyndyqpen kúrestik. Kann festıvalinde fılmniń qysqasha treıleri kórsetilgen eken. Biz úshin qandaı mereı, álgi jylt etken qysqasha úzindini qalt jibermegen sheteldik kınogerler sol jerde tarpa bas salyp, qyzyǵýshylyq tanytqan kórinedi. Soǵan oraı ıdeıamyz ary qaraı ulasyp, aldaǵy ýaqytta birneshe tilge aýdarsaq pa dep otyrmyz. Qazaq degen halyqty álem balalary bilip jatsa artyq pa? – Bul oraıda fılmniń qaı jaǵyna kóbirek nazar aýdarǵan jón? – Qazaqtar ejelden kóshpeli el retinde tanymal. Sheteldikter halqymyzdyń turmys-tirshiligin, handardyń ómirin tek kıiz úımen baılanystyrady. Mysaly, olar «Uly Jibek joly» boıynda nebir keremet qalalarymyz bolǵanyn bil­meıdi. Tarıhı qazba jumystary kezin­de tabylǵan artefaktter munda úl­ken órkenıet dáýirlegenin aıǵaq­taýda. Tipti, búgingi damyǵan, ozyq tehnologııanyń qudireti jetpeıtin nebir qurylys qundy­lyqtarynyń syryn ashýǵa ǵalymdar­dyń áli kúnge deıin basy qatýly. Bir ǵana mysal, álemdegi eń iri Aleksandrııa kitap­hana­synan keıingi ekinshi orynda Otyrar kitaphanasynyń turýyn tegin dep kim aıtady. Biz osylardy kıno tilimen balalarymyzǵa minsiz baıandap berýge tıispiz... Olarǵa myna ómirde jaqsylyq pen jamandyq qatar júretinin AQ pen QARA kúresi arqyly sýretteıtin alǵashqy anımasııamyz osy maqsattarǵa bastar baspaldaq dep esepteımiz. Fılmniń qazirgi zaman balalary arqyly tarıh qoınaýyna ótýiniń ózi urpaqtar sabaqtastyǵynyń úndestigi dep bilemiz. Barsha kórermenniń kınoǵa nazar aýdarýy, baspasóz betterinde, áleýmettik jelilerde bul taqyryptyń keńinen sóz etilýi, jastardyń kınoǵa túsýge qulshynysynyń artýy, munyń bári, saıyp kelgende, kınematografııa salasyndaǵy úlken qozǵalystyń nátıjesi! Fılmniń láıim ǵumyry uzaq bolǵaı! – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan»