Minez

(Aqyn Júrsin Ermannyń «Asyl ajar» óleńder jınaǵyna syn-saraptama) Aqyn bitkenniń attap kete almaıtyn eki nársesi bar. Biri – uqsastyq, biri – daralyq. Aldyńǵysynan aqyn bitkenniń aman qalýy ekitalaı, sońǵysyna aqyn bitkenniń jetýi ekitalaı. Ulylyqqa úndesý, «bolmasa da uqsap baǵý» kemshilik pe? Kerisinshe, óleńderin solardyń ólshemimen ólsheýge bolatyn aqyn baqytty. «Absýrd!» – dersiz. Biraq Júrsin jyrlarynan Abaılyq aqyl, Mahambettik minez, Qasymdyq qaısarlyq, Muqaǵalılyq muń kórem desem, tańdanbańyz... «Kim uqsaýǵa tyryspaıdy, daralyǵy bar ma?» – dersiz. Ár aqyn ózinshe dara. Júrsin daralyǵy nede? Eń áýeli qaı qazaq aqyny: «Meni álem qazaqtary túgel tanıdy», dep maqtana alady? Bul tek Júrsinniń ǵana mańdaıyna jazylǵan sırek baqyt. Álemniń qaı túkpirinde bolsa da aıtys kórmeıtin qazaq joq. Aıtysty bilgen qazaq Júrsindi de bileri haq. Ekinshi daralyǵy – eshýaqytta Júrsin óleńdi qýmapty, óleń Júrsindi qýypty. Sondyqtan da onyń óleńderi josparly maqsattan týmaı, jazbasa bolmaıtyn qajettilikten týypty. Ár aqynnyń ómirdegi adamdyq minezinen óleńdegi aqyndyq minezi týsa kerek. О́mirde sezimnen góri sergek aqyldyń, ýaıymnan góri sheshimtal is-árekettiń, qajýdan góri qaırattyń, muńnan góri myqty erik-jigerdiń, eshkimge sóz upaıyn da, óz upaıyn da jibermeı, esesin qaıtaryp, esebin túgendep júretin adam bolǵasyn ba, Júrsin jyrlary bet qaratpas shyndyq, bultartpas ýáj, ótkir ájýadan turady. Abaımen úndestik. Abaımen úndesý deıtinim – birinshiden, aqyndyq pen hakimdiktiń (tereń tolǵanys, pálsafalyq túıin, jaratylys pen tabıǵattyń ózgermes uly zańdylyǵy) qatar órilip jatýy. Ekinshiden, ýdaı ashy shyndyq pen kermek mysqyldyń jymdasa kelýi. Úshinshiden, ár óleńniń aıaǵynda negizgi oıdy bir shýmaqpen ne egiz jolmen túıip tastap otyrý. Mine, aqyndy Abaımen úndestirip turǵan osy úsh sıpat. Eger «danyshpan tek ólgender, tiriler tek pendeler» degen qazaqy qaǵıdadan bir sát arylyp, aqyn óleńine úńilseńiz, buǵan kózińiz jetedi. Abaıdy oqyǵan adam onyń ózin emes, zamanyn, sol zaman qazaǵynyń sıpatyn aınadan kórgendeı kórmeı me. Al siz óz zamandasyńyzdyń beınesin, qazirgi qazaqtyń sıpatyn, qazirgi qazaq qoǵamynyń beınesin kórgińiz kelse, Júrsindi oqyńyz. Júrsinniń bir ádisi – ata qazaqtyń tektiligin, qasıetin izdeı otyra, búgingi qazaqtyń qasiretin ashady. Iаpyr-aı, jetildik, jettik degendegi beınemiz osy ma dep ókinesiń. «Álemdik órkenıetke jettik» dep alaqaılaǵanyńa uıalasyń. Kenen boldyq degenimiz – kemdik, jetildik degenimiz – jetesizdik eken-aý dep ókinesiń. – Jetkizemiz dep júrip joldardy aıǵa. Jırensheni, almaımyz Aldardy oıǵa. Shyrt túkirip, shaqshasyn qaǵyp qoıyp, Qabaǵymen yqtyrar shaldar qaıda?   – Ajal jetse arysqa joqtaý aıtyp, Jesir qaıda jubanbaı solqyldaǵan?   – Qaryndastyń basyna kún týǵanda, Jigit qaıda tabylar tý túbinen?   – Qyzdar qaıda – Májnúnniń ǵashyǵyndaı. Kelin qaıda – aspannyń ashyǵyndaı. Bala qaıda – arqardyń asyǵyndaı?   – Tútinin saǵyndym-aý tobylǵynyń, – Tańdaıyma tatıdy ystyń dámi. Teri mes, jez samaýyr, mys qumǵany, – degende, osy zattardy taba almaı izdep júr me? Joq, aqyn qazaqy minez, qazaqy qasıet, qazaqy salt pen tárbıeni izdep alasurýda. Qazaqtyń ishinde otyryp qazaq izdeýden asqan sor bar ma. – Alty alashtyń armanyn arqalaǵan, Asyp týǵan atadan qazaq qaıda?   – Qazaq izdep júrmin men qazaq izdep, Kúndiz shyraq ustaǵan Dıogendeı. Qazirgi qazaq beınesin, qazaq qalpyn, qazaq saltyn, qazaq minezin aıta otyryp, Abaıǵa muń shaǵady, onymen ishteı tildesedi, úndesedi. – Aqyl – altaý, oı – jeteý, qazym – sensiń. Jan alqymǵa tireldi, qolda, baba! – deı otyra, sol babanyń ózinshe jyr tógedi. – Máz bolady qazaǵyń, Birin-biri aldasa.   – Shekpen úshin, shen úshin, Satýǵa ázir barshasyn.   – Aýyldasta óshi bar. Aǵaıynda kegi bar.   – Sálemin de patshadan. Bere qoımas basqaǵa. Aýyl – oǵan at-shapan. Araq – oǵan astana.   – Taýsylady azabyń, Oılap sor men azabyn. О́zgergenmen zamanyń, О́zgergen joq qazaǵyń! – deıdi. Áli kúnge rý men júzden asa almaı, árkim óz shyqqan taýym bıik bolsyn dep júrgen búgingi atqaminerlerdiń kúıkiligine kúıinip: «Alty alashtyń namysyn túgel joqtar azamat qaıda? – dep suraý salady. Bir rý, bir júz emes, kúlli qazaqtyń týyn kótergen qaıran erlerdiń joqtaýsyz, suraýsyz qalǵanyna qamyǵyp, kórdegi arýaqpen qosa aýnaqshyǵandaı bolady. Kenesarynyń basyn, Keıki batyrdyń, Sákenniń molasyn, Mustafa Shoqaıdyń súıegin joqtaıdy. Abylaı hanǵa: – Orystyń da tilin tapqan Abylaı, Qytaıdyń da jynyn qaqqan Abylaı. dese, Keıki batyrdy joqtap: – Qazaqqa qorǵan bolǵan oqqaǵardaı, Asynyp almas qylysh taqpaǵandaı. Qaraýsyz jatyr Keıki saı túbinde, Urandap qalyń jaýǵa shappaǵandaı.   Mustafa Shoqaı týraly: – Mańdaıdaǵy marǵasqa mańǵazymdy, Ý bergen qasqyrdaı ǵyp kim óltirdi?   – Tasbaýyr el talpynyp izdemedi-aý, Taǵdyryna táýelsiz talas uldyń. Eleıdi dep el qashan esil erdi, Sol beıittiń basynda alasurdym, – deıdi. Molasy joq Sákennen uıalady. Sen kirmegen úıge kirdim-aý dep Qasymnan, sen jasamaǵan jas­ty jasadym-aý dep Muqaǵalıdan, Tólegennen, Jumekennen, Keńshilikten keshirim ótinedi. «О́ser eldiń balasy birin-biri batyr der», demekshi Júrsin qadirine jetip, qasterlep talaı qaıratker men qalamgerge óleń arnady. Tabynyp jazady, saǵynyp jazady, erkelep jazady, ázildep jazady. Bári de jarasymdy, bári de keshirimdi. Aqyn azamatty ǵana emes, qazanatty, ker­buǵyny, aqbókendi, ulardy, tobylǵyny, yrǵaıdy, baıalyshty joqtaıdy. Qaısysyn aıtpasyn – arjaǵynda ult taǵdyryna alańdaý turady. – Bulandynyń – bulany joq. Qulandynyń – qulany joq. Búrkittiniń – búrkiti joq. Taǵylynyń – taǵysy joq. Buǵylynyń – buǵysy joq. Teńiziniń tereńi joq. О́zeniniń aǵysy joq, – dep tozǵan tabıǵatty aıtsa, – Qulynynyń jelisi joq, Qozysynyń kógeni joq, Atymyzdyń turmany joq, Aıtymyzdyń qurbany joq, Bátýa joq isimizde, Sózimizdiń turlaýy joq, – dep taǵy da azǵan zamandy túrshige tolǵaıdy. Tiri buǵynyń múıizin kesip, keselep qanyn ishken, tiri qasqyrdyń terisin sypyrǵan qazaq úshin kerbuǵydan, kókbóriden keshirim ótinedi. «Qazaq, qaıda barasyń!» – deısiń kúrsinip. Abaıdyń qazaq minezin synaǵan, minegen óleńderiniń bar astarynda ájýa jatýshy edi. Qazaq atynan sóılep otyrǵan aqyn bir qaraǵanda ózin de «óltire» synap otyr. – Er Tileýli kóp ul súıgen Qazaq, bashqurt, túrikmennen, qalmaqtan. Biz batyrdyń urpaǵymyz, – dep keledi de, Jan baqqan! – deıdi, myrs etip kúlip.   – Kezim az ba men aıtsyn degen kezde, Qara qyldy qaq jaryp aıta almaǵan.   – Talaǵym tars aırylar jerlerinde, Úndemegen qaıteıin ezdigimdi.   – Kezderimdi qaıteıin buǵyp qalǵan. Qylyshymdy qaıteıin boqqa shapqan.   – Moıyndaý qandaı qıyn ózińdi-óziń. Ezderdiń etekbasty birimin dep.   – Úsh júzdiń basyn qosqan Ulytaýda, Úsh júz gramm iship turdy úsh qazaq.   Keshegi qazaq – búgingi qazaq. Sumdyq kontrast emes pe.   – Dosy da joq senisken, qasy da joq, Bar dushpany – qatyny úıindegi.   – El men jerdiń taǵdyryn ne qylady, Túgel bolsa upaıy bir basynyń, – dep qazirgi urpaqtyń, «jańa qazaqtyń» beınesin aınadan kórgendeı kórsetedi. Sol baıaǵy «kúrkireýi bar, jaýary joq» qazaqy minez... Teginde, Júrsindi ereksheleıtin de osy saqpandaı sart etkizip qarap turatyn minezi-aý. Ońashada óziń de moıyndaýǵa jasqanatyn, biraq bultaryp kete almaıtyn, ómiri qýystanyp ótýge májbúr etetin bir shyndyqtar bolady. Sondaı shyndyqtyń biri – ana týraly. Iá, seniń de, meniń de, onyń da, kerekse kúlli qazaqtyń shyndyǵy. – Tósegin eń sońǵy ret jınaǵasyn, Ah uryp, «anam-aý» dep qınalasyń. Qudyqtan sý ákele jatqanynda, Iyqtan alyp pa ediń ıinaǵashyn?   – Saldyrap eki qary talǵan kezde, Qolynan alyp pa ediń dıirmenin?   – Qolyna sý quıyp pa eń quraq ushyp, Kebisin salyp pa ediń kıingende?   – Salyp pa eń bar aqshańdy qaltasyna?   – Malyp pa eń eki qolyn jyly sýǵa, Alyp pa eń durys kelin biletin bap?   – Qasynda otyryp pa eń úniń shyqpaı, Muqatsa ony kelin qasyn kerip?   – Anańdy álpeshtep pe eń alaqanda, Sózine sóz qaıtaryp jekimep pe eń?   – Tirlikte jete almasań qadirine, Jylama, kózińe onda qum quıylsyn! Jylamaǵan qaıda? О́zegińdi ókinish kernep, qystyǵa jylaısyń. Jalpy, Júrsinde áıel zatyna degen mahabbat móldirep, sezimi sorǵalap turmasa da, naǵyz qazaq áıeline tán qasıet, «shirkin, sondaı bolsashy» dep arman etken qasıet – «Qasymnyń jary – aqynnyń jary» óleńinde tamasha aıtylǵan. Oǵan bir sóz qosý da, alý da múmkin emes. Mahambet minez. «Shamdansam, shalqamnan túser asaýmyn, shamyrqansam – synar bolatpyn», degen eken qaıran er kezinde. Júrsinniń de keı jyrlaryndaǵy Mahambet minez – órlik, tarpańdyq, tipti, tentektik meni tańdandyrdy. Bul ne? Erlik pe, álde «aldynan naıza boıy jar kelse, jabydaıyn jaltańdap, túser jerin qaramas» aqkózdik pe? Aldymen qazaǵynyń beıǵam toıshyldyǵyna, jomarttyǵy – jaltaq, jaǵympazdyqqa, aqkóńil­diligi – aqymaqtyqqa, nanǵyshtyǵy – namyssyz­dyqqa aınalyp bara jatqanynan shoshynady. – Jibimeı me Jaratqan jabbar áli. Aıyrmaı-aq qoıdyń-aý, aq-qarany. Tabaǵyńa túsetin sybaǵańdy. Taǵy bireý qymqyryp ap barady.   – Basyńa kep men azan shaqyraıyn. Bastyǵyrylyp jatyrsyń, oıan, qazaq! –deıdi. Ári qaraı sóılep turǵan aqyn emes, qazaq degen halyq. – El bolamyz degensiń, Erki ózinde egemen. Jurt bal jalap jatqanda, Ý ishemin nege men?   – Tisteı-tisteı tilimdi. Tilim ábden tilindi.   – Jandaıshabyń sharshatty, Shash al dese, bas alǵan.   Mahambet minez, Qasym qaısarlyq, tarpań­dyqtyń eshbir arnaǵa syımaı asyp-tógilip, poezııadaǵy forma, uıqas, býyn, býnaq normalaryn «belden basyp», tipti saıasat, ıdeologııa syndy bógetterdi tasqyndaı buzyp ketken bir óleńi «Táýelsizdik toıy» óleńi. Aqynnyń ǵana qııal dúnıesine sııatyn asqaq romantıka... Kúltegin qaǵannyń kúmbir-kúmbir úni, Aqtamberdiniń kúrkiregen daýysy, Buqar babanyń kúńirengen kúızelisi keledi qulaqqa. Tiri qazaq túgili, ólgen qazaqty kórinen turǵyzatyn óleń ǵoı mynaý. Erlik, irilik, tektilik, dáýlet... – Aspanǵa sharby bulttan shatyr tuttyryp. Otar-otar qoıymdy, Úıir-úıir jylqymdy, Kele-kele túıemdi, Bataly quldarǵa jaıratyp. Úsh júzge saýyn aıttyryp, Saba-saba qymyzdy Sarykeńgirdeı aǵyzyp, Kúbi-kúbi qymyrandy Qarakeńgirdeı aǵyzyp. Qazandy búlk-búlk qaınatyp, Sarala sere qazyny Aqyndaryma bylq-bylq shaınatyp, Nemere-shóberelerimdi Kempirqosaqpen oınatyp, Qytaı menen qalmaqqa Qonaǵymdy kúttirip, Orystyń oınaqtaǵan sulýlaryn Saýly ingendeı yńyrantyp, Býra sandy bula jigitterime qyzmet etkizip, Beý, dúnıe-aı, aıtaryn aıtyp ólgen aqynda da arman bar me eken. «Ishi – altyn, syrty – kúmis sóz sarasy». Teorııa tilimen aıtsaq, Júrsin syrshyl lırızmniń emes, synshyl realızımniń aqyny dedik. Bul da shartty uǵym. Bolmasa shýmaqtary shamyrqanbasa, týlamasa, bula sózderi sezimdi silkimese, júrekti julqymasa, «júrektiń basyna ý tógilgendeı, jylatyp – kúldirmese», sanańdy sarsańǵa salyp, áldebir qupııa álemge shaqyryp sıqyrdaı arbamasa, saǵyndyrmasa, zaryqtyrmasa, óleń bolmaı adyra qalǵany da. Oqyrmandy moıyndatatyn da osy qudiret qoı. Qansha qalamger týraly jazsam da osyny qaıtalaýdan tanǵan emespin. Qalamgerdiń tilin quıqaly, súmeli, shógel etetin, torǵyndaı torqa kórkem etetin, janardy jep, kózińdi sýyratyn – kóne sózder baılyǵy ǵoı. Bul kúnde kózden bul-bul ushyp, ekiniń biriniń qolyna túse bermeıtin naǵyz taza qandy qazaqy, tekti sózder. Bul jaǵynan Júrsin qalaı maqtasa da syıady. Týmysynan jany qazaq, tili qazaq. Ámına Qurmanǵalıqyzy, synshy ALMATY