«Uly Dala perzentteri» degen atqa laıyq bolaıyq

* Zamana zııalylar zerdesinde  Egemendik alǵan alǵashqy jyldarda elimizdiń birqatar qıyndyqtardy bastan keshirgeni belgili. Ekonomıkalyq daǵdarysty jaǵdaılarmen qatar, bilim berý, ǵylym, mádenıet, densaýlyq saqtaý salalary eleýli kedergilerge ushyrady. Sonymen qatar, halyqtyń erkin qoǵamdyq qatynasqa kóshýimen din salasynda da aıtarlyqtaı ózgerister oryn aldy. Atalǵan salalarda qazirgi jaǵdaı qalaı? Nendeı ózgerister bar? Osy jáne taqyrypqa qatysty ózge de saýaldarǵa Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık, qoǵam qaıratkeri Murat JURYNOV jaýap beredi. Egemendik alǵan alǵashqy jyldarda elimizdiń birqatar qıyndyqtardy bastan keshirgeni belgili. Ekonomıkalyq daǵdarysty jaǵdaılarmen qatar, bilim berý, ǵylym, mádenıet, densaýlyq saqtaý salalary eleýli kedergilerge ushyrady. Sonymen qatar, halyqtyń erkin qoǵamdyq qatynasqa kóshýimen din salasynda da aıtarlyqtaı ózgerister oryn aldy. Atalǵan salalarda qazirgi jaǵdaı qalaı? Nendeı ózgerister bar? Osy jáne taqyrypqa qatysty ózge de saýaldarǵa Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık, qoǵam qaıratkeri Murat JURYNOV jaýap beredi. – Murat Jurynuly, táýelsizdik jyldary elimizde otandyq ǵy­lym damýynyń jańa kezeńi bas­talǵan­dy­ǵy belgili. Osy jyldary ózińizdiń de ǵalym retinde ǵylym salasynda úlken qyzmetter atqarǵanyńyzdy bilemiz. Jalpy, qazirgi jaǵdaıda ǵylym men bilim el damýyna qanshalyqty úles qosa alyp otyr dep oılaısyz? – Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldardan bastap elimizde ǵylym salasynda eleýli ózgerister oryn alyp, jańa kezeń bastaldy. Eldiń menshigine kóptegen ǵylymı-tehnıkalyq mekemeler ótip, ǵylymdy qoldaýdyń mańyzdylyǵy arta tústi. Bul jyldary, ózimiz de ǵylym salasynda júr­gen­dikten, onyń damýyna atsalysyp, óz úlesimizdi qosýǵa tyrystyq. Ǵylym – bilimniń joǵary saty­sy. Bular – bir-birimen astasyp, tutasyp jat­qan salalar. Ǵylymsyz memleket te, qoǵam da damymaıdy. Bul - aksıo­ma. Iаǵnı, dáleldeýdi qajet etpeıtin aqıqat. Jurt osylaı qabyldaý kerek. Bizdiń elimizge bilimniń, ǵylymnyń bereri ne? Eń aldymen, bilimi men ǵylymy damyǵan elde turaqtylyq bolady. Bilimsiz halyqty adastyrý ońaı. Bilimsiz adam kóringenniń aıtqanyna kónip, aıdaýyna erýge beıim turady. Al bilimdi adamnyń sanasy sarabdal keledi, istiń mán-jaıyn bilip, baıybyna bara alady. Bilim - órkenıet kóshine ilesýdiń sara joly. Elbasy Nursultan Nazarbaev ótken jylǵy Qazaqstan halqyna Jol­daýynda: «Qazaqstannyń jas azamat­tary! Bilimdi, eńbekqor, bastama­shyl, belsendi bolýǵa qazirden bas­tap daǵdylanyńdar. Jumys pen sura­nys bar óńirge batyl baryńdar. Sheber­liktiń shyńyna jete bilseńder, maman­dyqtyń bári jaqsy. Qazir – tehnı­kalyq mamandyqtardyń, ǵylym men ınnovasııanyń kúni týǵan zaman. Erinbeı eńbek etken, talmaı ǵylym izdegen, jalyqpaı tehnıka meńgergen adam ozady, turmysy jaqsy, abyroıy asqaq bolady. Biz júzege asyryp jatqan túbegeıli reformalar men atqaryp jatqan qyrýar isterdiń bári sender úshin, bolashaq úshin jasalýda», deý arqyly bilim berý men mamandyqty meńgerýge basymdyq berdi. – Táýelsizdikten keıingi kezeńde elimizde dintaný bilimine shekten tys mán berilip, dintaný mamandaryn daıarlaý isi ońdy-soldy júrgizile bastaǵany ózińizge málim. Bul jaıttyń keıingi saldary týraly áńgime qozǵamas buryn, osy qadamǵa negiz bolǵan alǵysharttar týraly aıta ketseńiz. – Keńestik ımperııanyń ydyraýy nátıjesinde ateıstik ıdeologııanyń yq­palynan bosaǵan, táýelsizdiktiń tabal­dyryǵyn endi ǵana basqan qazaq halqy óziniń dástúrli dinimen qaıta qaýyshty. Alaıda, sol tusta ashyq aq­parat keńistigi men ashyq shekara saıasatyn óz maqsattaryna paıdalanǵan teris pı­ǵyldy dinı aǵymdar legi kóbeıdi. Son­­daı-aq, qoǵamymyzdyń dinge bet bu­rýymen sol kezderi qazaqstandyq jas­tar dinı bilim alý maqsatynda alys shetelderge (Iran, Saýd Arabııasy, Mysyr jáne t.b.) kete bastady. О́kinishke qaraı, atalǵan el­derdiń ishinde bizdiń dástúrli ıslam­dyq ustanymdarymyzben úıle­s­peı­tin, jerimizde atam zamannan berik qalyptasqan hanafıttik mazha­by­myzǵa saı kelmeıtin baǵytty baǵ­dar etken elder de boldy. Olarda bilim alǵan jas­tarymyz sol eldiń fýn­damentalıstik ıdeologııaǵa negizdelgen kózqarastaryn sińirip, ekstremıstik jáne lańkestik uıym­dar­dyń yqpalyna túsý yqtı­maldyǵy zor ekendigi, elge oralǵannan keıin sol shetin kózqaras­taryn jer­gilikti halyqqa nasıhattaýy múmkin ekendigi ol kezde eskerilgen joq. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, táýel­sizdiktiń alǵashqy kezeńinde azamattarymyz dinı saýattylyq jaǵy­nan aqsap turdy. Sondyqtan da bul kezeńde bilimi taıaz adamdardyń din atyn jamylǵan destrýktıvti jáne ekstremıstik aǵymdardyń qataryna qosylyp ketý qaýpi kúsheıe tústi. Osy syndarly kezeńde zaıyrlylyq qaǵıdattaryn damyta otyryp, dás­túrli rýhanııatty saqtap qalý, halyq­tyń dinı jáne dintanýlyq saýatyn kóterý maqsatynda dinı ahýaldy baqylap, taldaý jasaı alatyn maman­darǵa qajettilik týyndady... – Sózińiz aýzyńyzda, qajettilik, qajettilik dep jastarymyzdy shetel­derge qoıdaı órgizip, onyń sońy jaqsylyqqa aparmaıtynyn sezgen kezde bul úderiske toq­taý salýǵa umtyldyq. О́kinishke qaraı, qolymyzdy kesh sermep qal­ǵan sekildimiz. Buǵan sońǵy jyl­dar­daǵy, sonyń ishinde, ásirese, kúni keshe Aqtóbede oryn alǵan lańkes­tik oqıǵalar dálel desek, asy­ra aıtpaıtynymyz aqıqat. Buǵan ne deısiz? – Ras, joǵaryda da atap kórsetke­nim­deı, din salasyndaǵy mamanǵa qajettilik degen jeleýmen oı-sanasy, ómirlik ustanymy, ózindik kózqarasy qalyptaspaǵan jastarymyzdy shetelderde oqytý úrdisteri beleń aldy. Shynynda da, syrttaǵynyń bári altyn men kúmis bolmaı shyqty. Munyń tym asyǵys sheshim bolǵanyn endi baǵamdap jatyrmyz. Zardaptary da asa aýyr soǵýda. – Umytpasam, egemendiktiń eleń-alańynda ózińiz basqarǵan Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyq­ara­lyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde elimizde eń alǵash ret dintaný maman­daryn daıarlaý isi qolǵa alyn­ǵan bolatyn. Jalpy, atalǵan maman­dyq boıynsha elimizde kadr­lar daıarlaýdyń búgingi jaı-kúı­i­ne, onyń ózekti tustaryna toqtala ket­seńiz. Bul baǵytta qandaı ju­mys­tar atqaryldy jáne taǵy ne isteý kerek dep oılaısyz? – Iá, dintanýlyq bilimniń elimiz úshin erekshe ózektiligin eskerip, 1992 jyly Túrkistandaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde «Din jáne erkin oılaý» mamandyǵyn ashqan edik. Otandyq dintaný biliminiń irgesi osylaı qalandy. Bul oqý ordasynyń qalaı qurylǵany, qandaı qıyndyqtardy eńsere otyryp damyǵany - óz aldyna bir hıkaıa. Túrkistannan ýnıversıtet ashý Elbasynyń ıdeıasy bolatyn. Sol ıdeıany júzege asyrýǵa, Qoja Ahmet Iаsaýı ýnıversıtetin mádenıet pen bilim ordasyna aınaldyrýǵa septigimdi tıgiz­genimdi ǵumyrymda jasaǵan úlken ıgi isim dep baǵalaımyn. 2009 jyldan bastap atalǵan ýnıversıtette dintanýshy mamandar da­ıyndaıtyn «Dintaný jáne teologııa» kafedrasy ashylyp, mamandyq aıasy keńeıe tústi. Odan bólek, oqý ornynda dintaný mamandyǵy boıynsha magıs­tratýra iske qosylyp, qazirgi kúnde kafedra túlekteri osy salada tabysty eńbek etýde. Qazirgi kezde bul oqý ornymen qatar, elimizdiń taǵy bes joǵary oqý or­nynda – ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde, L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ult­tyq ýnı­versıtetinde, E.Bóketov atyn­­daǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetinde, «Nur-Múbárak» ıslam mádenıeti ýnıversıteti men Shet tilderi jáne iskerlik karera ýnıversıtetinde dintaný mamandary daıarlanýda. Bul dintaný men teologııalyq ilimderdi zertteýge talpynǵan qazirgi jastar úshin óz elimizde kásibı bilim alýdyń barlyq múmkindikteri jasalǵanyn kórsetedi. – Mektep baǵdarlamasynda «Dintaný negizderi» pánin oqy­tý qol­ǵa alynǵanyn qalaı baǵalaısyz? – Muny men aıryqsha mańyzdy qadam der edim. Qazaqstan qoǵamynyń kópkonfessııaly sıpatyn eskere otyryp, qazirgi zaıyrly qoǵamǵa, zaman talabyna saı dintaný pánin oqytý, dintanýshy mamandardy daıyndaý asa ózekti másele bolyp tabylady. Elimizdiń bilim júıesindegi ja­ńa­lyq­tardyń biri - «Bolashaq» halyq­a­ralyq baǵdarlamasy aıasynda «dintaný», «teologııa» jáne «shy­ǵystaný» mamandyqtaryna grant­tyń bólinýi. Bul qadam otandyq mamandardyń dinı jáne dintanýlyq bilim salasyndaǵy biliktiligin arttyryp, álemdik táji­rıbemen jete tanysýǵa septigin tıgizeri anyq. Jal­py alǵanda, qazirgi Qazaqstandaǵy dintanýlyq bilim ózindik bazasy, qalyptasqan tájirıbesi bar, halyq­aralyq ǵylymı baılanystarǵa túsip otyrǵan mańyzy joǵary bilim berý salasy sanalady. – Dinı saýatsyzdyqtyń qoǵam­ǵa tıgizer zardaby úlken ekenine dál búgin mysaldy alystan izdeýdiń qajeti bolmaı qal­dy. Jastarymyzdyń ishinara teris pıǵyldy aǵymdardyń yqpa­ly­na túsip qalýy da osy dinı saýat­syzdyqtyń saldary ekeni kúmánsiz. Ásirese, sońǵy oqıǵalardan keıin halyqtyń dinı saýatyn arttyrý baǵytynda nendeı sharalar atqarylǵany jón dep oılaısyz? – Árıne, halyqtyń, ásirese, jas­tardyń boıynda túrli teris pıǵyl­dy aǵymdarǵa qarsy ımmýnıtet qalyptastyrý, elimizdegi jáne alys-jaqyn shetelderdegi dinı ahýalǵa taldaý jasaı bilý úshin dinı bilim asa qajet. Qazirgi kúnde jastar sanasyn jat aǵymdardan arashalaý jáne saqtandyrý jolynda memle­ket tarapynan irgeli qadamdar qolǵa alynyp jatyr. Biraq, menińshe, endi osy baǵyttaǵy jumystardy áli de kúsheıte túsý kerek. Bul jerde Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń Din isteri komıtetine erekshe jaýap­ker­­shilik júkteledi der edim. Qazaq­stan mu­syl­man­darynyń dinı basqar­ma­sy­na da jumysyn shırata túsken jón. Degenmen, bul salada jasalǵan jaqsy jumystar bar ekenin de joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Máselen, sońǵy jyldary júzege asyrylǵan din salasyn zańnamalyq retteý jumystary eleýli nátıje bergenin kópshiliktiń kózi kórip otyr. Burynǵydaı kóshe kezip, kitap taratýshylar qazir ty­ıyldy, kez kelgen jerde nasıhat aıtyp, esik qaǵyp, turǵyndardy mazalap jata­tyn ýaǵyzshylardyń áre­ketine de to­qtaý salyndy. Dintaný sarap­ta­ma­synyń belsendi júrgizilip jat­qanyn árbir dinı kitaptyń alǵashqy betin­degi saraptamadan ótkeni týraly málimetten bilip otyrmyz. Ásirese, din máseleleri jónindegi aqparattyq-túsindirý toptarynyń orasan zor jumystar atqaryp, barlyq aýdıtorııalarda úzdiksiz túsindirý jumystaryn júrgizip otyrǵanyn BAQ-tardan bilip, óńirlerge barǵan kezderde estip jatamyz. Osynyń bári din salasyndaǵy júıeli de or­nyq­ty saıasattyń jemisi ekeni aı­qyn. О́ıtkeni, jastarǵa týra joldy nus­qap, olardy zaman aǵymyna qaraı beıim­deı­tin jáne olarǵa dinı-rýhanı tár­bıe beretin ımamdardyń saýatty, bilim­di bolǵany óte mańyzdy. Osy ret­te QMDB-nyń din ǵalymdarynyń, ımam­dardyń bedelin, mártebesin kóterý maqsatynda olardyń dinı bilim­­men qatar, zaıyrly bilimdi meń­­gerýi qa­jettigi týraly bastama kóterip, «Qazirgi zamannyń úzdik 500 zııa­­ly ımamy» jobasyn júzege asyrý­dy qolǵa alýy - kóńil qýantarlyq jaǵdaı. Halqymyzdyń dástúrli qundylyq­tarymen úndesip jatqan ıslam dininiń jarshylary bolyp tabylatyn ımamdardyń syrtqy kelbeti, bolmysy, minez-qulqy, bilimi - barlyǵy da óz attaryna saı bolýy kerek. Zaıyrly eldiń rýhanı kósemderi ımamdar bolǵandyqtan, olar tek dinı emes, zaıyrly bilimdi de meńgergeni jón dep sanaımyn. Sonda olar dinniń talaptary men zaıyrlylyq qaǵıdattaryn úılestire otyryp, halyq arasynda týyndaǵan máseleler boıynsha ońtaıly sheshimder qabyldaı alady. – 2016 jyl IýNESKO kóleminde Qoja Ahmet Iаsaýı jyly dep jarııa­­landy. Túrki halyqtaryna ortaq uly oıshyldyń dúnıeden ót­kenine bıyl 850 jyl toldy. Osy oraı­da, Iаsaýı iliminiń mán-mańyzy týraly qysqasha aıta ketseńiz. – Elbasymyz N.Á.Nazarbaev qashan da ulttyq tarıhymyzdyń ár kezeńine toqtalyp, uly tulǵalarymyz týraly laıyqty baǵasyn berip kele­di, olardan qalǵan asyl amanatty saq­tap, dáripteý – búgingi urpaqtyń min­deti. Solardyń ishinde ıslam dinin jetik meńgerip, qazaqy dúnıe­ta­ny­mymen astastyryp, qazaq musyl­man­dyǵyna negiz bolarlyq biregeı ilimder qalyptastyrǵan uly tulǵa­lary­myz­dyń biri Qoja Ahmet Iаsaýı der edim. Q.A.Iаsaýıdiń jalpy túrki halqy­nyń dúnıetanymynyń, rýhanı qundy­lyqtarynyń qalyptasýynda alar orny erekshe. Qazaq halqynyń dinı-ıslamı túsinikteri Iаsaýı iliminiń aıasyn­da qalyptasty. Ulttyń ar-ojdan kodeksi rólin atqarǵan Iаsaýı iliminiń negizgi ustanymdary qazaq halqynyń rý­ha­nı-moraldyq qaǵıdalarynda kóri­nis tapty. Munyń naqty mysalyn biz hal­qymyzdyń izgilikke, ıman­dy­lyq­qa negizdelgen ádet-ǵuryp, salt-dás­túr­lerinen, jyr-ańyzdary men maqal-mátelderinen, keshegi jyraýlar poe­zııasy men bı-sheshenderdiń na­qyl sózderinen, Abaı, Shákárim, Máshhúr Júsip sekildi kórnekti tulǵa­lary­myz­dyń týyndylarynan aıqyn ańǵaramyz. Bıylǵy 2016 jyldy IýNESKO uıymy «Qoja Ahmet Iаsaýı jyly» dep jarııalasa, bul halqymyzdyń rýhanı mádenıetinde óshpes iz qaldyrǵan uly babamyzdyń osyndaı qurmetke ábden laıyqty ekendiginiń aıǵaǵy. – Tobyqtaı túıinińiz. – Túrki eliniń tutastyǵyna erekshe mán beretin Elbasymyzdyń memle­ketimizdi «Uly Dala eli» dep beıneli túrde ataý jónindegi usynysy meni qatty qýantty. Endi biz «Uly Dala perzentteri» degen atqa laıyq bolýdy oılaýymyz kerek. Osy jolda nátıjeli jumys jasaý árbir qazaqstandyqqa úlken jaýapkershilik júkteıdi. Son­dyqtan, elimizdiń azamattaryn aýyz­bir­shilik pen túsinistikti qadirleýge jáne memleketimizdi kórkeıtý jolynda aıanbaı eńbek etýge shaqyramyn. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Samat MUSA, «Egemen Qazaqstan»