Alashtyń aldaspany

Shanyshqyly Berdiqoja batyrǵa Arqada as berilip, mazar turǵyzyldy «Erdi el úshin, jigitti jurt úshin maqta» dep qazaqtyń has batyrlarynyń ótken ǵasyrdaǵy jalǵasy Baýyrjan Momyshuly aıtqandaı, kózi tirisinde el men jurttyń ortaq uranyna aınalyp, áýlıege teńelgen batyrlar men abyz aqylmandar ultymyzda az emes. Olar qazaq memlekettiginiń qurylýyna, irgesi bekip qalyptasýyna, halyqtyń enshisi tutas qalpynda búginge jetýine orasan zor úles qosqan. El men jerdiń, ult pen ulystyń taǵdyry sheshiler tusta, judyryqtaı jumylyp, bilekteı birigip, jyraýlar sózine júginsek, «qaraǵaı basyn shortan shalǵan», «býyrshyn muzdan taıǵan» tusta adal sút emgen eren uldar uran shaqyryp, jurt namysyn qamshylap, «tolarsaqtan saz keship» synǵa túsken. Syn saǵatta elge qorǵan bolǵan batyrlar jigeri jasyp, qandy qyrǵynnan qaımyǵyp, eseńgirep qalǵan eldiń eńsesin kótergen. Qalǵyp bara jatqan rýhtyń qaıta oıanýyna sebepker bolǵan. Bolý nemese bordaı tozýdyń az-aq aldynda turǵan jurtty qarsylasyna jumyldyra bilgen. Jeke basynan jalpaq jurttyń, atanyń namysynan jalpy ulttyń, otbasy-oshaq qasynan baıtaq Otannyń múddesin joǵary qoıa bilgen. Sol jolda basyn báıgege tikken mundaı batyrlardyń sońyna eli de zor senimmen ergen. Ony arǵy-bergi tarıhqa kóz salǵan adam aıqyn ańǵarady. Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaq tarıhynda qazaq uıalatyn esh­teńe joq», dep aıtqan kóregen sózi halqymyzdyń san ǵasyrlyq tarıhı jolyn álem aldynda boı tiktep turyp aıtýymyzǵa aıqyn baǵyt berdi. Elbasymyzdyń uıytqy bolýymen jarııa etilgen «Máńgilik El» ıdeıasynyń da basty maqsaty – el men halyqtyń birligi, onyń jasampazdyǵyn, qazaq jerin qorǵaýdaǵy tarıhı tulǵalardyń ornyn, olardyń erligin aıta otyryp, atqarǵan isteri arqyly jastardy otanshyldyq, patrıottyq qasıetterge baýlý, úıretý, ónege berý. Demek, tarıhı zertteýlerde, maqalalarda jáne basqa da týyndylarda árbir dara tul­ǵanyń shynaıy da shyn ornyn aıqyndaý arqyly ulttyq ıdeıany urpaq sanasyna sińirý. Iá, qandaı qolbasshy, qandaı batyr bolsyn – bári qazaqqa ortaq. Erlikterin artyq-kem deý aǵattyq. Qaradan shyǵyp han bolmasa da qas batyr bolǵandar jetip artylady. Biraq, myna qaǵıdatty tarıhshylar myqtap esine saqtaýy qajet: áskerı qolbasshy men batyrdyń róli men ornynyń arajigin aıqyndap alýlary qajet. Onsyz tarıhı derek burmalanady. Al handardyń arasynda da jaýǵa qosarlana shaýyp, qol bastaǵan atalarymyz az emes. Aıtalyq, HVIII-HIH ǵasyrlarda mundaı laıyqty ataqqa qazaq handary Áz-Táýke, Qaıyp, Ábilqaıyr, Abylaı men Kenesary jáne basqalar ıe bolǵan. Sondyqtan, «Han keńesiniń» sheshimimen ataqqa ıe bolǵandarǵa óziniń shyqqan rýynyń aty qosa jalǵanýy bul tegin bolmasa kerek. Kez kelgen qolbasshy, ne batyr ony ózi qosyp ala almaıdy. Oǵan tıisti eńbek sińirýi kerek. Ol ataq han men bıler, qolbasshylar, batyrlar men sultandar qatysqan keńeste el-halyqqa jarııa etilip, erligin kórsete otyryp beriletin bolǵan. Osyndaı zor ataqqa ıe bolǵan qolbasshylar sanaý­ly, kóbi HVIII ǵasyrda tarıh sahnasyna jońǵar-qalmaqqa qarsy bolǵan «Uly Otan» soǵysynda aıryqsha kózge túskender: Qanjyǵaly Bógenbaı, Qa­rakereı Qabanbaı, Shanyshqyly Berdiqoja, Shapyrashty Naýryzbaı, Tabyn Bókenbaı, Tama Eset, t.b. Mine, osynaý bir batyrlardyń  shoǵy­rynyń arasynan óziniń áskerı iske jetik­tigimen, alǵyr sózimen, uıym­das­ty­rý­shylyǵymen kózge túsken, «Han keńesiniń» bedeldi múshesi Shanysh­qyly Berdiqojanyń esimi bólek tur. Batyrdyń baǵyn ashyp, elge tanytý isinde bekem istiń berik uıytqysy bolyp kele jatqan «Berdiqoja batyr» qorynyń tóraǵasy, belgili azamat, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Baqtybaı Qasymbekovtiń oı-baılamdaryna ze­ıin qoısań, Alash aldaspany jaıly kóptegen málimetterge qanyq bolasyń. Beldi batyr Berdiqoja týraly qazaq­tyń kórnekti qalamgeri Qabdesh Jumadilov óziniń «Daraboz» atty romanynda onyń dostyqqa berik, adamgershiligi mol, qıyndyqta árdaıym joldas-joranyń janynan tabyla biletin qasıetti adam ekenin kelistire sýretteıdi. Jazýshynyń pikirinshe, Qabanbaıdyń «Daraboz» atanýyna sebepshi bolǵan da sol Berdiqojanyń aqboz aty eken. Shejireshi Máshhúr Júsiptiń: «Shanyshqyly Berdiqoja – Abylaı zamanyndaǵy eń ataqty, eń senimdi batyrlardyń biri», degen sózi aldaǵy oıdy bekite túsedi. Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń «Jala­ńash baba» degen shyǵarmasynda Abylaı týy astynda birikken Qarakereı Qa­banbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, Shanyshqyly Berdiqoja, Kókjarly kókjal Baraq batyrlar týraly aıtady. Zerdeli qalamger Aqseleý Seıdimbek qazaq halqynyń jońǵar (oırat, qalmaq) shapqynshylyǵyna qarsy júrgizgen «Uly Otan soǵysynda» ult batyrynyń arasynda Shanyshqyly Berdiqoja batyrdyń atyn erekshe ataıdy. Qalamy qarymdy jazýshy, tarıhı taqyryp bilgiri Muhtar Maǵaýın «Shanyshqyly Berdiqoja batyr» atty maqalasynda bylaı dep sóz órnekteıdi: «... Han Abylaı attandy degendi estip, Kelipti Shanyshqylydan Berdiqoja... Mánisi mol, júgi aýyr osy bir óleń joldaryn alǵash ret aspırant kezimde, ejelgi jyraýlar murasyn aıǵaqtap, qadym kitap, kóne jazbalardy qoparystaǵan sátti kúnderdiń birinde, qazaqtyń barlyq eskilikti sózin kókiregine túıgen Máshhúr Júsip­tiń «Mes» jınaǵynan ushyratqan ekem. Eki júz jyldyq oırat – qazaq soǵysynyń aqyrǵy, sheshýshi kezeńi, Abylaı han úsh alashqa saýyn aıtyp, qalmaqtyń betin teriske burǵan áýelgi uly joryqtarynyń birine daıyndalyp jatqan shaǵy bolsa kerek. «Kelipti Shanyshqylydan Berdiqoja». Árıne, jalǵyz emes. Sońynda az ba, kóp pe, tastúıin jasaǵy bar... Mingeni Berdekemniń qara ala aıaq... Kóz aldyma aqbaıpaq qara tulparǵa mingen, muzdaı qursanǵan jaýjúrek jas batyr elestegen. Sol kúnnen bastap Berdiqoja esimine nazar aýdaryp edim. Ǵylym akademııasynyń qoljazba qorynda «Berdiqoja batyr» atty jyr bar eken. Arnaıy aldyryp kórdim. Shaqpaq jol oqýshy dápterine arab árpimen jazylǵan. Kólemi ájepteýir, biraq áldebir umytylǵan epostyń eki bólek úzigi sııaqty, aıaǵy jáne joq – jaqsylyǵyn kóre tura kóńilim tolmaıdy, izdegenim tabylmaǵan. Áıtse de, Berdiqojanyń Abylaı zamanyndaǵy ataqty er ekeni, Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, Kereı er Jáni­bek, Kókjarly Baraq batyrlarmen úzeńgiles serik, qarýlas batyr bolǵany ańdalǵan». Muhtar Maǵaýınniń sózine den qoısaq, Memlekettik syılyqqa ıe bol­ǵan «Alasapyran» tarıhı roman-dıa­logııasyndaǵy Shanyshqyly batyr­dyń tikeleı prototıpi Berdiqoja batyr eken. Berdiqoja batyr jóninde bizge jetken derekterdiń ishinde eń bir qomaqtysy ári qundysy – M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qorynda saqtalǵan shyǵysqazaqstandyq Erjan Ahmetovtyń (1879-1967 j.j.) kónekóz qarııalardan jazyp alyp el ishinde taratqan «Berdiqoja batyr» atty tarıhı jyry. Bul jyrdy belgili ǵalym Bekmurat Ýqatov E.Ahmetovtyń aýzynan 1958 jyly jazyp alǵan eken. Málimet molynan. Qazaqtyń aıtýly aqyny, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Nesipbek Aıtulynyń «Berdiqoja batyr» dastanyndaǵy: «Aıqasyp qyrǵyzben de, jońǵarmen de, Shyǵypsyń atoı salyp jaý kelgende. Túspepsiń óle-ólgenshe at ústinen, Qorǵan bop qasıetti el men jerge, Qaban­baı, Kókjal Baraq – jan joldasyń, Kezipsiń Saryarqanyń taý men tasyn. Kende emes aqylǵa da, aılaǵa da, Talaıdan batyrlyǵyń bolǵan basym», – degen joldar batyrdyń joryqtaǵy shyn beınesin beredi. Jaqynda osyndaı ult darasyna qurmet kórsetý úlgisi boldy. Ol kenshiler qalasy Qaraǵandyda ótti. Shanyshqyly Berdiqoja batyrǵa arnalǵan sol alqaly jıynǵa, kesenesiniń ashylý saltanatyna quramyna elimizge esimderi belgili qoǵam jáne memleket qaıratkerleri, ǵalymdar jáne batyrdyń urpaqtary jınaldy. Arqa tósine at aıaldatqan qonaqtarǵa oblys ákimi atynan qurmet kórsetildi. Odan keıingi shara qaladaǵy Dostyq úıinde Shanyshqyly Berdiqoja batyrǵa arnalǵan «Alashtyń aldaspany» atty basqosýǵa jalǵasty. Oblystyq tarıhı-ólketaný murajaı ótken ǵasyrlardan bizge jetken jádigerlerdi jınastyryp, kórme uıymdastyrǵan eken. Kórmeniń tórinen Berdiqoja batyr músini de oryn alypty. Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti, professor Darhan Qydyráli ashyp, júrgizip otyrǵan jıynǵa óńir basshysy Nurmuhambet Ábdibekov, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri Myrzataı Joldasbekov, О́mirbek Baıgeldi, aqyn Nesipbek Aıtuly, Reseı ǵylym akademııasy Etnologııa jáne antropologııa ınstıtýtynyń M. Gerasımov atyndaǵy zerthananyń qyzmetkeri Elızaveta Veselovskaıa jáne taǵy basqalar qa­tysty. Shanyshqyly Berdiqoja batyrǵa arnalǵan jıynnyń shymyldyǵy qa­zaq memlekettiginiń tarıhynda óshpes iz qal­dyrǵan tulǵa jaıyndaǵy mol maǵlumattarǵa ıek artqan arnaıy reportajben ashyldy. Sahna tórinde batyrǵa arnalǵan án shyrqalyp, qobyz sarynyna ún qosqan tolǵaý tógildi. Aıtysker aqyn Dáýletkereı Kápuly jyrdan shashý shashty. Jıyndaǵy alǵashqy sóz Nurmuham­bet Ábdibekovke berildi. Ol Shanysh­qyly Berdiqoja batyrdyń ómirtarıhyn zertteýshi ǵalymdardyń eńbegine zor baǵa bere kelip, ulan-ǵaıyr jerimizdi pıǵyly teris basqynshylardan aman-esen qorǵap qalyp, bizderge amanat qylyp tapsyryp ketken batyr babalarymyzdyń qandaıy da bolsa qurmetke laıyq ekenin atap ótti. Kórnekti ǵalym Myrzataı Joldas­bekov ataqty han, batyrlarymyzdy ulyqtaýǵa kelgende aıanyp qalmaý kerektigine basa mán berdi. «Mysaly, – dedi ol, – kezinde Abylaı hannyń 300 jyldyq mereıtoıyn Kókshetaýdyń túpkirine aparyp, jetim qyzdyń toıyndaı qylyp ótkizdik. Tarylmaıtyn jerde taryldyq. Sodan ne uttyq? Búgingi kúngi daǵdarys, qıynshylyqtardyń zardabyn tartyp otyrǵanymyzdyń bir sebebi de osydan emes pe eken? Meniń aıtaıyn degenim, ardaqty handarymyz ben ataqty batyrlarymyzdyń toıy Astananyń qaq tórinde, óz dárejesinde ótýi tıis». Al О́mirbek Baıgeldi: «Bizdiń qazaqtyń jeri baıtaq. Nege deseńiz, basqa elderge qaraǵanda, qazaqta batyr kóp bolǵan ǵoı. Eli, jeri úshin janyn pıda etken sondaı tarıhı tulǵanyń biri Shanyshqyly Berdiqoja. О́skeleń urpaq mundaı batyr babalaryn bilip júrýi kerek. Munyń tárbıelik máni zor. Batyrdyń beıitin taýyp, onyń mazaryn turǵyzýǵa qamqorlyq kórsetken, as berip, alqaly jıyn ótkizýge qoldaý kórsetken Qaraǵandy oblysynyń halqyna, oblys basshysyna zor alǵys aıtqym keledi», – dep iltıpat tanytty. Budan keıin sóz alǵan aqyn Nesipbek Aıtuly Shanyshqyly Berdiqoja batyrdyń ómirtarıhynyń, onyń ómir súrgen ortasy týraly maǵlumattardyń áli de tereńdeı zerttelýdi qajet etetinin tilge tıek etti. Reseı ǵylym akademııasy Etnologııa jáne antropologııa ınstıtýtynyń M.Gerasımov atyndaǵy zerthananyń qyzmetkeri Elızaveta Veselovskaıanyń sózine jurt asqan qyzyǵýshylyqpen qulaq asty. Elızaveta Valentınovna Berdiqoja batyrdyń beınesin qalpyna keltirý boıynsha atqarylǵan antropologııalyq jáne genetıkalyq zertteýlerdiń jaı-japsaryn egjeı-tegjeıli aıtyp berdi. «О́ziniń ótkenine qurmetpen qaraıtyn halyqtyń bolashaǵy jarqyn bolady», dedi Elızaveta Veselovskaıa. Osydan bes jyl buryn shilde aıynda qazaqstandyq tanymal arheo-logtarynyń qatysýymen Daǵandeli ózeniniń boıyndaǵy batyr beıitine arheologııalyq-etnografııalyq zertteýler júrgizilgen eken. Bul týraly Mádenıet qaıratkeri Myrzahan Ahmet sózine den qoıalyq: «Berdiqoja batyrdyń súıegi qazyp alynyp, Reseı ǵylym akademııasynyń Sankt-Peterbýrgtegi Etnologııa jáne antropologııa ınstıtýtynyń M.Gerasımov atyndaǵy zerthanasyna jiberildi. Munda Berdiqojanyń súıegin antro­pologııalyq taldaý úshin batyrdyń bas súıegin restavrasııalaý, ony sıpattaý jáne ólsheý, bas súıegin jazyqtyq pen kólemdik sheshimder ar­qyly qaıta qalpyna keltirý, bas súıeginiń túzilisin zertteý, ádettegi fızıkalyq kúshin qalpyna keltirý, súıekterin rentgenografııalyq tásilde zerdeleý, paleopatologııalyq taldaý, súıekti ızotoptyq tásilde saralaý, súıek qal­dyqtaryn mıtohondrııalyq DNK-synyń nýkleotıdtik rettiligin anyqtaý jáne anyqtalǵan mtDNK galotıpiniń fılogenetıka-taldaýyn jasaý jumystary júzege asyryldy. Osynyń nátıjesinde reseılik ǵalymdar Berdiqoja batyrdyń bet kelbetin qaıtadan qalpyna keltirdi. Dene súıekteriniń sıpattamasyn jasap shyǵardy. Antropolog ǵalym Tatıana Sergeevna Balýevanyń sıpattaýynsha, Berdiqoja batyrdyń boıy 177 santımetr bolǵan jáne ózi quralpylas zamandastarynan deneli kelgen, keń ıyqty, jaýyryndy, ón boıynda artyq eti joq, bulshyq etteri shıyrshyq atqan, jastaıynan sadaq pen sýyq qarýdy meılinshe sheber meńgergen. Moıyny jýan ári uzyn kelgen. Mańdaıy keń, bas súıegi tastaı qatty, kózi ótkir, shashy qalyń bolǵan eken. Jaýlar qylyshpen shaýyp keskilep óltirgen. Súıekti eki jylǵa jýyq zerttegen zerthana ǵalymdary T.Balýeva men E.Veselovskaıa osyndaı qorytyndy jasap, batyrdyń bet kelbeti qalpyna keltirildi. Shanyshqyly eliniń azamattarynan DNK alynyp, súıek shanyshqyly Berdiqojanyń súıegi ekeni anyqtaldy. Genetıkalyq zertteýler Reseı ǵylym akademııasynyń N.I.Vavılov atyndaǵy Jalpy gene­tıkalyq ınstıtýtynyń zerthanasynda júrgizildi. 2012 jyly Berdiqoja batyrdyń súıegi óziniń burynǵy ornyna qaıta jerlendi». Eki músini sahnanyń tórinde tur­dy. Biri basynda dýlyǵasy bar, Shanysh­qyly Berdiqoja batyr bolsa, ekinshisi jalańbas turǵan adam. Bir tańǵalarlyǵy, bul músinderdegi batyrdyń túr-tulǵasy men onyń ómirtarıhyn zertteýshi, tikeleı urpaǵy bolyp sanalatyn Baq­ty­baı Qasymbekovtiń bet-beınesi arasyndaǵy uqsastyq qaıran qaldyrdy. Zertteý men zerdeleý osylaı júrse keı­de aıtylyp qalatyn kúmánǵa jol qalmaıdy eken. Urpaqtary demekshi, Berdiqoja batyrdyń urpaqtary arasynda esim­deri máshhúr tarıhı tulǵalar men elge belgili azamattar da barshylyq. Mysaly, Tashkentti bılegen datqa Molda Qoshyq, ataqty kúıshi-sazger Qazanǵap Tilepbergenuly, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Qarataı Turysov, jazýshy Nemat Kelimbetov, ánshi Jamal Omarova, ǵalymdar Ýsmadııar Mahanov, Dosym Súleev, boksshy Nurjan Smanov, taǵy basqa qazaqqa tanymal azamattar Berdiqoja batyr urpaǵy bolyp sanalady. Zady, Shanyshqyly Berdiqoja batyr týraly, onyń ómir súrgen ortasy, erlik isteri baspasóz betterinde tam-tumdap aıtylyp júrgenmen, qalyń buqara arasyna áli de bolsa keńinen taraı qoımaǵan. Demek, batyrdy ulyqtaý men dáripteý isi bolashaqta da óziniń jalǵasyn tabýy kerek sekildi. Ǵalymdar Berdiqoja batyr shamamen 1708 jyly Tashkent, Shyrshyq mańynda dúnıege kelip, 1786 jyly Qarqaraly tóńireginde qaza tapty degen derekti alǵa tartady. Buǵan negiz retinde batyr molasynyń Qarqaraly jerinde, Kókshetaý men Dýana taýlary arasynda, Daǵandeli ózeniniń boıyndaǵy bıik tóbeniń basynda turǵandyǵyn dálel retinde keltirýge bolady. Berdiqoja batyrdyń qazaq-jońǵar soǵysyna qatysýy XVIII ǵasyrdyń 20-50-shi jyldary eken. 1723-1727 jyldary jońǵar qontaıshysy Sevan Rabdannyń 100 myń adamdyq qalyń qoly qazaq jerine qaıtadan joıqyn shabýylyn bastap, dalamyzdy qanǵa bóktirgen «Aq­taban shubyryndy, Alqakól sulama» kezeńinde: «Taýynyń Arqar degen aty Qulja, Jigitter, atqa túıe tegin olja. «Han Abylaı attandy» degendi estip, Kelipti Shanyshqylydan Berdi­qoja», – dep ataqty Máshhúr Júsip jyrlaǵandaı, Berdiqojanyń qol bastap Tashkenttiń túbinen Arqaǵa kelýiniń sebebi osynda bolsa kerek. Tarıhta 1726 jyly qazaq handary men sultandary, bıleri men batyrlarynyń Kúltóbeniń basynda bas qosyp, jońǵarlarǵa qarsy soǵysýǵa sóz baılasqany da belgili. Úsh júzdiń balasynyń basyn qosqan bul jıynda Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı kemeńgerlikterimen kózge túsip, asa úlken qaıratkerlik tanytqan. Sóıtip, tize qosqan úsh júzdiń áskerleri Bulanty-Bileýti ózenderi aralyǵyndaǵy shaıqasta jońǵar jasaǵyna oısyrata soqqy bergeni. Mine, osy jáne budan keıingi qandy qaqtyǵystarda han Abylaıdyń qasynda Qabanbaı, Bógenbaı, Naýryzbaılarmen qatar, Berdiqoja da qol bastap, el men jerdi ata jaýdan tazartýǵa eren úles qosqan. Batyr urpaqtary, qazaq tarıhyna janashyr azamattar tize qosyp, bas biriktirip, Qarqaraly aýdanyndaǵy Temirshi aýylynan bir kósh jerde turǵan beıitti jańǵyrtyp, jańadan kúmbezdi mazar turǵyzdy. Mundaı ıgi hám saýapty sharaǵa oblys basshysy Nurmuhambet Ábdibekovtiń ózi qatysyp, batyrdyń Re­seı men Qytaıdan, О́zbekstannan jáne de Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen kelgen urpaqtaryna qabyl bolsyn aıtty. Batyr basyna onshaqty kıiz úı tigilip, mal soıylyp, as berildi. Quran qatym túsirilip, el men jer úshin janyn pıda etken esil erdiń rýhyna taǵzym etildi.  Súleımen MÁMET, Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» Qaraǵandy oblysy, Qarqaraly aýdany

Berdiqoja batyr kelbetin qaıta qalpyna keltirý

Semıpalatınsk oblysy kartasy

 (HIH ǵ. ekinshi jartysy, muraǵat)

I.G.Andreev – topograf