Shalqar kóliniń sýy nege las?

Shalqar kóli. Batys Qazaq­stan­daǵy bul tabıǵat syıy qazir múshkil halde. Jabaıylyq pen ıesizdiktiń úlgisin kóremin deseńiz, osynda kelińiz. Bir qynjylarlyǵy – sońǵy 15-16 jyldyń tóńireginde oblys tizginin ustaǵan­dar negizgi qyzmetterine dendep kirispeı jatyp Shalqar kóli ma­ńaıyn abattandyrýdy qolǵa alamyz, ony sheteldik týrıster men demalýshylardyń úlken suranysyn týǵyzatyndaı deńgeıge jetki­zemiz degen saryndaǵy qurǵaq sózden bas­taǵan. Sóıtip, bastamaı jatyp tastaǵan. Osylaısha, is pen sóz qa­by­s­paı, onyń sońy sıyrquıym­shaq­­tanyp, sý aıaǵy qurdymǵa ketip tynýda. Tipti, osydan eki-úsh jyl buryn Shalqar kóli aýmaǵyn Býrabaı deń­geıindegi kýrort jasaý jónindegi jobalar jasalyp jatqandaı kúı keshkenimiz de ras. Sol kezde oblys basshylyǵynda bolǵandar Shalqar kólin 2050 jyldarǵa taıaý halyqaralyq deńgeıdegi servıstik qyzmet óte joǵary damyǵan balamasy joq týrıstik ortalyqqa aınaldyramyz degen. Osyndaı sıpattaǵy áńgimeler jergilikti BAQ-tarda birinen soń biri berilip jatty. Biraq nátıje bolmady. Ras, jaz kezderinde Shalqar kóliniń jaǵasynda ornalasqan Saryómir aýylynyń turǵyndary demalýshylarǵa arnalǵan kıiz úıler tigip júr. Buǵan kúnkóristiń qamy degennen artyq eshteńe aıta almaımyz. О́ıtkeni, álgi kıiz úılerde eń qarapaıym degen sanıtarlyq erejeler men normalar saqtala bermeıdi. Dárethananyń jaı-kúıi budan da soraqy. Onyń ózi turǵyndarǵa jetpeıdi. Ilýde bireý-aq. Onyń ústine sońǵy jyldary Shalqar kóliniń sýy burynǵy taza, móldir kúıi men kelbetin joǵaltyp, únemi lastanyp turady. Ásirese, kóldiń jaǵalaýy kúlgin-jasyl túske enip, qoıýlanyp, laılanyp turatyny oǵan demalýǵa kelgen el-jurtty biraz abyrjytýda. Mundaı kórinis sońǵy jyldary qalypty úrdiske aınaldy dese de bolǵandaı. Árıne, sý quramynda bakterııa men mıkrobtar, adam densaýlyǵyna qaýip tóndiretindeı ózge de zııandy qaldyqtar kezdesti degen jamanat habardy ázirge estı qoıǵanymyz joq. Estimeı-aq ta qoıaıyq. Degenmen, kól sýynyń ózinen ózi laılanyp, lastanýyna, sý ishinde myń san jińishke talshyqtar qaptap júretinine ekologııalyq turǵydan tıisti baǵa berilgeni jón demekpiz. О́tken aptada búginde Germa­nııada turyp jatqan qandastarymyz Shalqar kóline shomylýǵa barǵan eken. Osy kezde olar joǵaryda aıtyl­ǵandaı kórinisterge kýá bolǵannan keıin, birden shoshynyp, sýǵa túspek túgili, sol sátte kólikteriniń basyn keri burypty. Taǵy bir aıtaıyn degenimiz, 90-jyldary Shalqar kóli aýmaǵyndaǵy oń jáne teris ekologııalyq quby­lystardy baqylap otyratyn arnaıy ekolog shtaty taǵaıyndalyp, ol ózine tıisti mindetter men talaptardy atqarǵan bolatyn. Keıin bul qyzmet túri joıylyp ketti. Basqasy basqa, ekologııalyq ahýaly udaıy nazarda bolatyn Shalqar kóli sekildi halyq jıi ári kóp keletin tabıǵattyń qaıtalanbas múıisinde ekolog shtaty qysqartýdyń qamy­tyna kılikkeni orynsyz-aq. Budan utyl­masa eshkim de utpaıdy der edik. Bıylǵy naýryz aıynyń aıaq sheninde Prezıdent Jarlyǵymen Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi qyzmetine Altaı Kólginov taǵaıyn­daldy. Oblys basshysy óziniń jańa qyzmetine kiriskennen keıin óńirge ınvestısııa tartý máselelerine basa kóńil bóle bastaǵany, osy oraıda alys jáne taıaý shetelderdegi ınvestorlarmen kezdesip, olarmen kelisim jasaǵany óńir turǵyn­darynyń kóńilinen shyǵyp otyr. Soǵan qaraǵanda, Shalqar kóline qatysty da ınvestısııalyq jobalar qolǵa alynýy ǵajap emes. Qaıtkende de atalǵan máselege qatysty turǵyndarǵa oryndalmaıtyn ýáde bergennen góri, bul isti ún­siz, dabyrasyz, aıqaı-uransyz tyn­dyrǵannyń ózi artyq bolsa kerek. Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan» Batys Qazaqstan oblysy, Terekti aýdany, Saryómir aýyly