Keshe Parlament palatalarynyń birlesken otyrysy ótip, onda el ómirine qatysty eki mańyzdy másele qaraldy
Kún tártibine engizilgen máselelerdiń biri – elimizdiń Konstıtýsııalyq Keńesiniń «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» joldaýy, ekinshisi – Qazaqstan Úkimetiniń jáne Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń 2015 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepteri.
Birlesken otyrysty ashqan Parlament Májilisiniń Tóraǵasy Baqtyqoja Izmuhambetov birinshi másele boıynsha sózdi Konstıtýsııalyq Keńestiń tóraǵasy Igor Rogovqa berdi. Ol bıyl Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigine 25 jyl tolatynyn, sondyqtan, bul joldaýda Konstıtýsııalyq Keńestiń el Konstıtýsııasynda bekitilgen qundylyqtarǵa sáıkes, memlekettik qurylystyń jańa tarıhy boıynsha kózqarasy bildirilip, Konstıtýsııalyq Keńes aktileriniń osy úderistegi mańyzy kórsetilgenin aıtty.
1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes, elimizdiń táýelsizdigi saltanatty túrde jarııa etildi.
Elimiz azamattary úshin Qazaqstan táýelsizdigi negizgi konstıtýsııalyq qundylyq retinde qabyldanady. El azamattary Qazaqstannyń táýelsizdigin basty konstıtýsııalyq qundylyq jáne ultty saqtap qalýdyń túp qazyǵy dep qabyldaıdy. Táýelsizdigimizdi qalyptastyrý men nyǵaıtýda, Jańa Qazaqstandyq memlekettilikti sáttilikpen qurýda túbegeıli ról Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevqa tıesili. 1991 jylǵy 1 jeltoqsanda tikeleı saılaý barysynda halyqtyń tolyq senimine ıe bolyp, Elbasy konstıtýsııalyq negizde jańa dáýirge serpilýdi qamtamasyz etti jáne Qazaqstandy beıbitshilik pen órkendeý jolymen alǵa bastap keldi», dedi I.Rogov óz sózinde.
Táýelsizdik – negizgi konstıtýsııalyq qundylyq
Sonymen qatar, ol elimizdiń joly «Qazaqstan-2050» Strategııasynda aıqyn kórsetilgenin aıta kele, búginde memlekettiń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý jolyndaǵy maqsat-mindetti júzege asyrýǵa kúsh salyp kele jatqanyn jetkizdi. Egemen elimiz halyqaralyq qoǵamdastyqtyń tolyqqandy múshesine aınaldy. Qazaqstan túrli syrtqy qaýip-qaterlerge qarsy turý, beıbitshilikti, kelisimdi, toleranttylyqty saqtaý jáne nyǵaıtý, ekonomıkalyq ósimge qol jetkizý sekildi ustanymdardy qýattaıdy. Bul Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń BUU-nyń resmı qujatyna aınalǵan «Álem. XXI ǵasyr» manıfesinde aıqyn kórinis tapqan, dedi Konstıtýsııalyq Keńestiń tóraǵasy.
I.Rogovtyń atap ótkenindeı, táýelsizdigine qol jetkizgen sátten bastap, Qazaqstannyń aldynda memlekettik egemendiktiń quramdas bóligi retinde elimizdiń quqyqtyq egemendigin qamtamasyz etý mindeti turdy. Osyǵan sáıkes, 25 jyldyń ishinde joǵary halyqaralyq standarttarǵa, qazaqstandyq dástúrlerge, memlekettik basqarý men qoǵamdyq qurylystyń barlyq salalaryn qarqyndy jańǵyrtý múddesine saı keletin jańa quqyqtyq júıe jasaý boıynsha, quqyq salasynda joǵary halyqaralyq standarttarǵa saı keletin aýqymdy jumystar júrgizilgen.
Úkimet pen Esep komıtetiniń baıandamalary
Kún tártibindegi ekinshi másele – 2015 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly Úkimet pen Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń baıandamalary tyńdaldy. Aldymen sóz alǵan Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov bıýdjettiń kiris bóligi 105,7 paıyzǵa oryndalǵanyn aıtty. Mınıstr bul Ulttyq banktiń teńgeniń erkin baǵamyna kóshý sharalaryn jasaǵandyǵy oń áserin tıgizgenin atap ótti. Sonymen birge, ótken jyldan 264,0 mlrd. teńge qaldyq (bos qaldyq) qalǵan eken, ol qarjylyq mindettemelerge aldyn ala kepil bolǵanyn jetkizdi. Ekinshi jaǵynan shyǵystardy barynsha ońtaılandyrý bıýdjetti barynsha rekordtyq kórsetkishtermen atqarýǵa múmkinshilik bergen. Shyǵystar tek 0,2 paıyzǵa ǵana ıgerilmegen. Barlyq áleýmettik mindettemeler oryndalǵan. Sóıtip, bul baǵyttyń shyǵystary IJО́-niń 7 paıyzyna deıin óse otyryp, barlyq shyǵystardyń 39%-yn qamtyǵan.
«Nurly Jol» baǵdarlamasynyń shyǵystaryna bıýdjetten 492 mlrd. jáne «Báıterek» holdıngi arqyly 215 mlrd. teńge bólinip, ıgerilgen. Ol 80 myń jańa jumys ornyn ashýǵa, 456 shaqyrym avtojol jáne 11 myńǵa jýyq páter salýǵa jumsalǵan. Sondaı-aq, ShOB-tyń 342 jobasyna nesıe berilgen. «Agro-bıznes» salasy 220 mlrd. teńgege qarjylandyrylǵan. Kóktemgi dala jáne kúzgi jıyn-terin jumystaryna 2249 agroónerkásip kesheniniń sýbektileri qarjylandyrylǵan. Memlekettik ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń is-sharalaryn júrgizýge 127 mlrd. teńge bólingen. «Jol kartasy» jobalaryna 43 mlrd. teńge jumsalyp, sonyń arqasynda 10 myńnan astam adam jumyspen qamtylǵan. Daǵdarysqa qarsy sharalar jasaýǵa bólingen qomaqty qarajat qatań baqylanyp, somasy 388 mlrd. teńge buzýshylyqtar anyqtalǵan. Kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń esepshottaryndaǵy qaldyqtardy azaıtý sharalary jasalǵan.
Esep komıtetiniń baıandamasyn tyńdaý úshin sóz osy qyzmettiń tóraǵasy Qozykórpesh Jańbyrshınge berildi. Ol bıýdjetti atqarýdyń negizgi problemalary jáne Esep komıtetiniń negizgi tujyrymdary men usynymdaryna toqtalyp ótti. Úkimet respýblıkalyq bıýdjetti atqarý boıynsha moınyna alǵan mindetteriniń jalpy parametrlerin oryndady. Sonymen qatar, birqatar júıeli kemshilikter men problemalar oryn aldy. Birinshiden, bıýdjetke túsetin qosymsha túsimder áleýeti tolyǵymen paıdalanylmady. Máselen, jalǵan kásipkerler boıynsha kináliler anyqtalmady jáne olar izdestirilmedi. Osy baǵytta qozǵalǵan isterdiń jartysyna jýyǵy toqtatylǵan. Osyǵan baılanysty biz ýaqytynda tólenbegen salyqtar boıynsha talap qoıý merzimderiniń eskirý ýaqytyn ulǵaıtýdy usynamyz, dedi Q.Jańbyrshın.
Onyń sózine qaraǵanda, esepti kezeńde tıimsiz paıdalanylǵan bıýdjet qarajatynyń somasy 459,2 mlrd. teńge bolyp otyr eken. Respýblıkalyq bıýdjettiń 7,8 mlrd. teńge qarajaty ıgerilmepti. Eseptik qarjy jylynyń sońynda bıýdjettik baǵdarlamalar ákimshilerine jáne kvazımemlekettik sektor sýbektilerine bıýdjet qarajatyn bólýge tyıym salý máseleleri qaralýy kerek. Ekonomıkanyń basym sapalaryn damytýda memlekettiń múddelerin qorǵaýshy bolyp tabylatyn kvazımemlekettik sektor ony jańǵyrtýdy jáne básekege qabilettiligin arttyrýdy qamtamasyz etýge tıis. Osy maqsat úshin sońǵy jyldarda bıýdjetten 300-den 500 mlrd. teńgege deıin qarajat bólinip keledi. 2015 jyldyń basynda kvazısektor sýbektileriniń esepshottarynda 344,5 mlrd. teńge qaldyq bolǵan. Al jyl sońynda 137,3 mlrd. teńge qaldyq qalyptasypty.
2014 jyly biz osy sektorǵa bıýdjet qarajatyn bólingen qarjylardyń ıgerilýine qaraı kezeń-kezeńmen berý týraly usynys jasaǵan edik, alaıda, bul usynysty eshkim qulaǵyna ilmedi. Kvazımemlekettik sektordyń bıýdjetin qalyptastyrý men qaraý tártibiniń ádistemesin ázirleýge jáne bekitýge kirisý kerek. Ol ońaı sharýa emes, biraq búginnen bastamasa bolmaıdy, dedi Q.Jańbyrshın. Odan ári tóraǵa nysanaly transfertterdi ıgerýde zań buzýshylyqtarǵa jol beriletinine nazar aýdardy. Esepti kezeńde onyń somasy 410,5 mlrd. teńgeni qurady. 2014 jylmen salystyrǵanda ol 67,6%-ǵa ulǵaıdy. Bulardyń ákimshileri ortalyq memlekettik organdar, olar tıisti salany damytý saıasatyn aıqyndaıdy. Alaıda, transfertterdi ıgergeni jóninde jergilikti atqarýshy organdardyń jaýapkershiligi bıýdjet zańnamasynda qarastyrylmaǵan. Esepti kezeńde 64 ınvestısııalyq joba aıaqtalmady. Olardy iske asyrý kezinde oryn alǵan zań buzýshylyqtardyń jalpy somasy 502 mlrd. teńgeni qurady. Esepteýlerdiń negizsizdigi jáne tehnıkalyq qujattamanyń kemshilikteri jobalar qunynyń 222,8 mlrd. teńgege qymbattatýǵa soqtyrǵan. Qoryta aıtqanda, Esep komıtetiniń 2015 jylǵy bıýdjetti atqarý barysynda anyqtaǵan zań buzýshylyqtarynyń jalpy somasy 1,6 trln. teńgeni qurap otyr. Sonyń 1,2 trln. teńgesi qarjylyq buzýshylyqtar, dedi baıandamashy sóziniń sońynda.
Qarjy ne sebepti ıgerilmeı qalady?
Osydan ári depýtattardyń baıandamashylarǵa suraq berý rásimi bastaldy. Birinshi bolyp depýtat Shafhat О́temisov Úkimet basshysy Kárim Másimovten byltyrǵy jyldyń aıaǵynda Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes jasalǵan «Daǵdarysqa qarsy jospardyń» jarty jyldaǵy oryndalý barysy qandaı dep surady. Biz byltyrǵy jyldyń aıaǵynda eksporttyq shıkizattardyń baǵasynyń quldyraýynan sekem aldyq, dep bastady óziniń jaýabyn Premer-Mınıstr. Ásirese, munaıdyń brent markasynyń bir barreli 26 dollarǵa deıin túsip ketkende qatty qaýiptendik. Bul baǵa uzaq turatyn shyǵar degen boljamdar da boldy. Búgingi kúni mundaı qaterli fazanyń ótip bara jatqandyǵynyń kýási bolyp otyrmyz. Munaıdyń baǵasy qazir 50 dollardyń tóńireginde tur. Basqa shıkizattardyń baǵalary da turaqtanyp keledi jáne osy úderis uzaqqa sozylatyn túri bar. Degenmen, «Nurly Jol» baǵdarlamasy boıynsha keıbir túzetýler jasalatyn bolady. Biz jýyrda barlyq aımaqtardy aralap shyǵyp, túzetýlerdiń qaı baǵyttarda jasalýy kerektigin anyqtaımyz, dedi K.Másimov.
Senator Vladımır Bobrov Premer-Mınıstr K.Másimovten ıgerilmegen 7,5 mlrd. teńgeniń sebebin surady. Sondaı-aq, Esep komıteti oǵan jaýapty bolǵan 400-den artyq laýazymdy tulǵa jazalandy degenin eske sala kelip, mundaı jazalar jylda qoldanylsa da is túzetilmeı turǵanyn aıtty jáne, bálkim, jazany jańa zańnamalyq normalarmen qataıtýdyń jolyn qarastyrý kerek shyǵar degen pikirin de bildirip qaldy. Oǵan Premer-Mınıstr K.Másimov jańadan engiziletin Bıýdjet kodeksi jobasynda osy máseleni eskerip, jaýapkershilikti qatańdatý máselesin qarastyrý kerek bolatyn shyǵar, dep jaýap berdi.
Qaryz kúlip kelip, qınalyp qaıtady
Májilis depýtaty Omarhan О́ksikbaev Úkimet anyqtaǵan qaryz 465 mlrd. teńge bolǵanyn aıta kelip, esepti jylda bıýdjet tapshylyǵyn jabý úshin zaemmen birge alǵanda 1,1 trln. teńge jumsalǵanyn kóldeneń tartty. Bul 2013 jylmen salystyrǵanda 9 ese kóp. Esepke qaraǵanda, biz respýblıkalyq bıýdjet shyǵyndarynyń 16 paıyzyn syrttan alǵan qaryzben jabamyz. Sóıtip, «kórpege qaraı kósilýdiń» ornyna qaryzǵa bata túsemiz. Ústimizdegi jyly ǵana bıýdjet tapshylyǵyn jabý úshin 2 mlrd. AQSh dollaryn qaryzǵa aldyq. Osy baǵytta Úkimet óz jumysyn ózgerte me, álde qaryzǵa bata bere me? dedi ol K.Másimovke qaratyp.
Jaýap sózinde Premer-Mınıstr munyń eldegi turaqtylyqty shaıqaltpaýǵa baǵyttalǵan mańyzdy másele ekenin atap kórsetti. Biz ózimizdiń damýymyz jáne syrtqy qaryz arasynda balans jasap otyrý kerektigin túsinemiz. Biraq álemdik qarjylyq ınstıtýttarmen yntymaqtastyq jasaý bizdiń básekelestikke qabilettiligimizdi arttyrýǵa kómektesedi. Alaıda, teńgeniń erkin baǵamy jaǵdaıynda, qaryzdyń bári tek dollarmen beriletindikten, syrttan alynǵan qaryz ósimi bizdi qaýipti kezeńge jaqyndata túsetinin de eskerýdemiz. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory, Medısınalyq saqtandyrý qory jáne bankterge reformalar júrgizý arqyly syrttan qaryz alý saıasatyn ózgertetin zań jobalarymen sizderdiń aldaryńyzǵa keletin bolamyz, dedi ol.
Budan ári depýtattar E.Astaev, E.Nıkıtınskaıa, S.Bekturǵanov, S.Qusaıynov, S.Bilálov, t.b. suraqtaryn qoıdy.
Bul kúni Qazaqstan Úkimetiniń jáne Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń 2015 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepteri boıynsha Parlament Májilisiniń depýtaty Qojahan Jabaǵıev qosymsha baıandama jasady. Ol óziniń sózin «2015 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń parametrleri negizinen Úkimet tarapynan oryndaldy» dep bastady. Máselen, kirister boıynsha sóz qozǵaǵan depýtat Úkimet bıýdjettiń kiris bóligin 105,7 paıyzǵa oryndaýdy qamtamasyz etkenin, biraq, bıýdjetke eki márte júrgizilgen naqtylaýdan keıin bıýdjettiń kiris bóligi 938,2 mlrd. teńgege qysqarǵanyn eskerý qajettigin jetkizdi.
Teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy aıyrbas baǵamynyń erkin aınalymǵa kóshýi esebinen bıýdjettiń kiris bóligi qosymsha 300 mlrd. teńgege salyqtyq túsimder esebinen tolyqty. Sondaı-aq, respýblıkalyq bıýdjet kirisiniń qurylymy ózgerip, Ulttyq qor men tómen turǵan bıýdjetterden beriletin transfertter salyqtyq túsimderdiń ornyn basty. Bıýdjetti júıeli túrde únemi naqtylap, túzetý engizý, Ulttyq qordan transfertter alý bıýdjet kirisiniń asa qıyndyqsyz oryndalýyna jeńildikter berip otyr. Degenmen, josparlaýdyń sapasy men tıimdiligi jáne bıýdjettiń kiris bóligin ákimshilendirý jaqsarmaı keledi. Qoldaǵy bar salyqtyq jáne kedendik túsimder áleýetin tolyq paıdalanbaý jáne jetkilikti dárejede tıimdi salyqtyq ákimshilik etýdiń bolmaýy saldarynan bıýdjet kirisi zardap shegýde, dedi Q.Jabaǵıev.
Májilis depýtaty, sonymen qatar, respýblıkalyq bıýdjet shyǵysy týraly sóz qozǵap, onyń oryndalýy 99,8 paıyzdy quraǵanymen, 16 mlrd. teńgeniń ıgerilmeı qalǵanyn atap kórsetti. Birlesken otyrys barysynda depýtat jyl boıy ınvestısııalyq jobalardyń tizbesin qaıta qaraý jalǵasqanyn, mysaly, basym ınvestısııalyq jobalardyń tizbesinen 13 joba alynyp tastalǵanyn, qosymsha 40 joba engizilgenin, al 177 jobany qarjylandyrý somasy túzetilgenin jetkizdi. Buǵan qosa, 2015 jyly aıaqtalýy tıis 96 respýblıkalyq ınvestısııalyq jobanyń 15-i aıaqtalmaǵynyna, sonyń saldarynan áleýmettik mańyzy bar obektiler ýaqtyly paıdalanýǵa berilmegenine nazar aýdardy.
Ýaqyt uzaq oılanýdy kótermeıdi
Al Parlament Senatynyń atynan qosymsha baıandamany Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi, depýtat Olga Perepechına jasady. 2015 jylǵy bıýdjet saıasatynyń negizgi parametrleri ekonomıkany óndiristiń tómendeýinen saqtaýǵa, qarjylyq turaqtandyrýdy qamtamasyz etýge negizdeldi. Ol úshin shuǵyl sharalar qolǵa alyndy. Olardyń qatarynda ekonomıkalyq daǵdarystyń aldyn alý baǵytynda ulttyq valıýtany turaqtandyrý máselesi de turdy. Mundaı jaǵdaıda bizdiń bıýdjetimiz daǵdarysqa qarsy mańyzdy róldi ustandy. О́kinishke qaraı, eksport, ımport, ishki jalpy ónim aldyn ala boljanǵanynan tómen bolyp shyqty. Al ınflıasııa deńgeıi – joǵary. Bıýdjet – úzilissiz úderis. Biz qazirgi kezde aldymyzdan shyqqan kez kelgen kedergilerdi jedel joıýǵa kúsh salýymyz kerek. Sebebi, uzaq oılanyp, tolǵanýǵa, talqylaýǵa ýaqyt joq. Bizde daǵdarysqa qarsy strategııalyq baǵdarlama bar. Olar – «Nurly Jol» jáne áleýmettik shyǵyndarǵa qatysty baǵdarlamalar. Olardyń barlyǵy 2015 jyly bastalǵan. Alaıda, olar áli de júzege asyrylýy tıis. Máselen, bıýdjet óńirlerdi damytýǵa jáne el turǵyndarynyń áleýmettik ahýalyn jaqsartýǵa barynsha baǵyttalýy kerek, dedi depýtat.
Birlesken otyrys barysynda ol birneshe máselege nazar aýdardy. Máselen, senator memlekettik satyp alýlardy ótkizý krıterıılerin qaıta qaraý qajettigin atap kórsetti. Az mólsherdegi memlekettik satyp alýlardy tikeleı, ıaǵnı memlekettik satyp alýlar prosedýralarynsyz ótkizý qajet dep sanaımyz. Ol óz kezeginde jergilikti ózin ózi basqarý júıesiniń damýyna qosymsha serpin berer edi. Máselen, 2015 jyly Qarjylyq baqylaý jónindegi komıtet osy memlekettik satyp alýlar boıynsha shamamen 80 mlrd. teńgeni quraıtyn zań buzýshylyqtardy áshkereledi. Onyń bir sebebin, prosedýralardyń qıyndap ketkendigimen baılanystyrýǵa bolady, dedi O.Perepechına. Sondaı-aq, depýtat bıýdjettiń anyqtalý ýaqytyn shekteý týraly da usynys jasady.
Kirister men shyǵystar bekidi
Sońynan baıandamany talqylaý bastaldy. Oǵan B.Beknazarov, A.Jamalov, V.Redkokashın, A.Perýashev, t.b. qatysty. Talqylaý uzap bara jatqan soń, senator V.Bobrov reglament boıynsha usynys jasap, talqylaýdy aıaqtaý jóninde usynys jasady. Sóıtip, talqylaý aıaqtalyp, birlesken otyrys Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2015 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esebin:
1) kirister – 6 136 967 569 myń teńge;
2) shyǵyndar – 6 789 829 432 myń teńge kóleminde bekitti.
Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń 2015 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esebi de qoldaý tapty.
Jaqsybaı SAMRAT,
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
