Sýbsıdııa emes, nesıe bersin

*Depýtat daýysy 2015 jyly respýblıkalyq bıýdjetten «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyn júzege asyrý úshin óńirlerge  52,8 mlrd.teńge transfert bólinipti, sonyń 34,9 mlrd. teńgesi jeke kásipkerlikti qoldaýǵa, 17,9 mlrd. teńgesi ındýstrııalyq ınfraqurylymdy  damytýǵa jumsalǵan. Osy baǵytta ıgerilmegen transfertterdiń jalpy somasy 1,85 mlrd. teńgeni quraıdy. Osy arada jeke kásipkerlikti qoldaýǵa, ındýstrııalyq aımaqty damytýǵa baǵyttalǵan bıýdjet qarajaty óndiristiń damýyna jáne memlekettiń ekonomıkasyn jaqsartýǵa qandaı áseri bar degen suraq týyndaıdy? О́ńirlerde salynǵan ınfraqurylymdardy, ındýstrııalyq aımaqtardy paıdalanyp, kásipkerlik sýbektileri nege bıýdjetke salyqtyń túsýin, qosymsha jumys oryndarynyń ashylýyn kóbeıte almaı otyr? Bul jaǵy baıandamalarda taldanbaǵan. Kezinde óńirlerde arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar qurý, ınfraqurylymdar salý úshin 2003 jyl men 2015 jyl aralyǵynda bıýdjetten 237,9 mlrd. teńge jumsalǵan, onyń ishinde 93,6 mlrd. teńge Ulttyq qordan alynǵan. Qazirgi tańda arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń memlekettik obektileri «KAZNEX INVEST» AQ-tyń jarǵylyq kapıtalyna beriletin boldy. Osy kezeń aralyǵynda arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar Qazaqstan ekonomıkasy men memleket bıýdjetine aıtarlyqtaı tıimdilik bermegeni talqylanbady. Sondyqtan, óńirlerdegi ındýstrııalyq aımaqtardy damytýǵa baǵyttalǵan qazirgi memlekettik qarajattar tıimdi jumsalyp, kásipkerler sol ınfraqurylymdarda óz qyzmetin jandandyrýy jáne osy arqyly ekonomıkaǵa úles qosýy kerek. Al jumsalatyn qarajat qatań baqylaýǵa alynyp, jaýapkershiligi artqany jón. Taǵy bir aıtarym, kásipkerlik sýbektilerin sýbsıdııalaý máselesi týraly. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda kóterme-bólshek saýda kásipkerligimen, qonaqúı bıznesi, demalys jáne oıyn-saýyqpen aınalysatyn, sonymen qatar, problemalyq nesıeleri bar, bıýdjetke salyq tólemeıtin, jumys oryndaryn ashpaıtyn, arasynda qyzmetkerleri joq kásipkerlik sýbektilerine de sýbsıdııa­lar berilgen. Barlyǵy 4 424 kásipkerlik sýbektilerine jalpy somasy  26,7 mlrd. teńge baǵyttalǵan. Olardyń arasynda 1 700-i, ıaǵnı  39%-y óndiristik salamen aınalyspaıtyn kóterme-bólshek saýdasymen, jyljymaıtyn múlikti jalǵa berýmen, qonaqúı bıznesimen, demalys jáne oıyn-saýyq qyzmetimen, bilim berý, jeke qyzmet kórsetýmen júrgender. Al osy baǵdarlamaǵa qatysýshylar tólegen salyqtyń negizgi bóligin naqty kásipkerlikpen aınalysatyndardyń 4%-y ǵana qamtamasyz etti.  Alynǵan málimetter boıynsha aıtarlyqtaı salyq túsimi kóbeımeýimen qatar, qosymsha jumys oryndarynyń ashylýy, jalaqynyń kóbeıýi de baıqalmaǵan, ıaǵnı bıýdjet qarajatynyń basym bóligi tıimsiz paıdalanylǵan. Sondyqtan bıýdjet sýbsıdııalaryn tıimdi jerge ornalastyrý baǵytyndaǵy jumystardyń sylbyr ekeni kózge uryp turǵanyn aıtýymyz kerek. О́kinishke qaraı, tipti, kásipkerlerdi masyldyqqa  alyp keletin qaıtarymsyz sýbsıdııalar berý de oryn alǵan. Jalpy, Úkimet kásipkerlerge bıýdjet qarajatyn sýbsıdııa retinde berýdi toqtatyp, jeńildetilgen nesıe júıesin qalyptastyrýy qajet. О́ıtkeni, sýbsıdııa degen tegin beriletin qarajat, eshqandaı jaýapkershilik, mindet júktemeıdi. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha  1,6 mlrd. teńgege 35 174 jeke tulǵaǵa, kásipkerge servıstik qyzmetter, konsýltasııalar kórsetilgen. Alaıda, olardyń ári qaraı  jańa kásip ashyp, bıznespen aınalysqany, ıaǵnı nátıjesi  týraly aıtylmaıdy. Qoryta aıtqanda, «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynan óndiristik emes salamen aınalysatyn kásipkerlik sýbektilerine bıýdjetten sýbsıdııa berýdi múlde alyp tastaýdy usynamyn. «Daǵdarystan keıin qalpyna keltirý» (básekege qabiletti kásiporyndardy saýyqtyrý) degen baǵdarlama da bar. Oǵan qatysýshy  55 kompanııanyń 32-si kóterme-bólshek saýdamen, jyljymaıtyn múlikti jalǵa berýmen aınalysady, ıaǵnı óndirispen aınalyspaıdy. 2011 jyl men 2015 jyl aralyǵynda respýblıkalyq bıýdjetten osy baǵdarlamany qarjylandyrýǵa 58 mlrd. teńge bólinipti. Taldaý nátıjesinen baǵdarlamaǵa qatysýshylardan bıýdjetke túsetin salyqtyń kóbeımegenin jáne osy kásiporyndar   qosymsha jumys oryndaryn kóptep ashpaǵanyn kórýge bolady. 2015 jyly joǵaryda atalǵan baǵdarlama boıynsha 48 kásiporynǵa 15,8 mlrd. teńge  sýbsıdııa berilgen. Baǵdarlamaǵa qatysýshylardyń bıýdjetke tólegen jalpy salyǵy  – 15,5 mlrd. teńge. 2016 jyly bul baǵdarlamaǵa qatysýshy  50-ge jýyq  kásiporynǵa sýbsıdııa berý úshin bıýdjetten 9,5 mlrd. teńge qarastyrylǵan, ıaǵnı munyń kópshiligin óndirispen aınalyspaıtyn kásipkerler alady degen sóz. Osy baǵdarlamanyń júzege asyrylýyn taldaǵanda da bıýdjet qarajatynyń negizgi bóliginiń tıimsiz paıdalanylǵanyn  kórýge bolady. Sonymen qatar, «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ-tyń qyzmetindegi keleńsizdikter týraly da aıta ketý qajet. Parlament Májilisiniń jalpy otyrysynda «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ-tyń jarǵylyq kapıtaly 5,0 trıllıon teńge bolǵanymen, dıvıdendter nege az dep suraǵanymda: Elena Bahmýtova byltyrǵydan 30% kóbirek ekenin,  «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ 304 mlrd. teńge taza tabys alǵanyn jáne eseptegi oń kórsetkishter týraly aıtyp bergen. Alaıda, «Samuryq-Qazyna» qorynyń shoǵyrlandyrylǵan qarjylyq eseptiligin zerdeleý kezinde bul «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ-tyń tıimdi jumysynan emes ekendigi anyqtaldy. О́ıtkeni, 683 mlrd. teńge taza paıda teńgeniń erkin baǵamǵa jiberilýiniń arqasynda alynǵan. Iаǵnı, esepshottaǵy dollarmen salynǵan qarajat teńgege aınaldyrylǵanda kúrt «ósim» kórsetken. Ekinshiden, 261 mlrd. teńge paıdany «Samuryq-Qazyna» UÁQ, KMG International kásipornynyń aksııalaryn satýdan túsirgen. Úshinshiden, 149 mlrd. teńge birlesken jáne qaýymdasqan kompanııalardan túsken tabys eken. Endi shyǵyndary týraly aıtaıyn... Operasııalyq qyzmettegi shyǵystar 2015 jyly 481 mlrd. teńge bolǵan. Sonyń ishinde 292 mlrd. teńgeni quraıtyn «qunsyzdaný» baby boıynsha kórsetilgen shyǵyn – bul menedjmenttiń tıimsizdiginiń tikeleı «kórsetkishi», sebebi, ol túrli tenderlerde negizgi qural-jabdyqtar alý kezindegi kóterińki baǵa úshin, sonymen qatar, jalǵan kásipkerlikpen baılanysty aıyppul men ósimpul úshin  oryn alǵan. Osylaısha, 2015 jyly negizgi qural-jabdyqtarǵa qunsyzdaný 132 mlrd. teńge bolǵan qosymsha qun salyǵynyń qunsyzdanýy  54,0 mlrd. teńgeni qurady jáne basqa da pozısııalar boıynsha 106 mlrd. teńge boldy. Esep komıteti qordy tekserý kezinde qunsyzdaýy máselesine qatty nazar aýdarýy kerek. 2015 jyly «Samuryq-Qazyna» qorynyń jalpy jáne ákimshilik shyǵystary 380 mlrd.teńgeni quraǵan, bul – ótken jylǵymen salystyrǵanda  24,0 mlrd. teńgege kóp degen sóz. Jalaqy men konsýltasııalyq shyǵynnyń ósimi 12 mlrd. teńge bolǵan. Osylaısha, Elena Bahmýtova aıtqan taza paıda qor menedjmentiniń tıimdiliginen emes ekeni belgili bolyp otyr. Nurtaı SABILIаNOV, Parlament Májilisiniń Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi