Qazaq generaldar Olar kimder?

Aǵymdaǵy 2016 jyldy Elbasy Qazaqstan Respýblıka­sy Táýel­sizdiginiń 25 jyldyǵynyń jyly dep jarııalady. Bul – bizdiń mem­leketimiz úshin erekshe ataýly mereke. Ol qazaq halqynyń júrip ótken shırek ǵasyrdaǵy bar­­lyq jetistikteriniń bastaý kózin bil­diredi. Kelesi jyly da mereı­­toı­lar bolady. Solardyń biri – táýel­siz Qazaqstannyń Qarýly Kúsh­­teri­niń qurylýynyń 25 jyl­dy­ǵy. Byltyr Qazaqstan mańyzdy tarıhı mereke – Qazaq handyǵy­nyń 550 jyldyǵyn atap ótti. Kez kelgen memleket sekildi Qazaq handyǵy turaqty negizde bolmasa da, jasaqtaý qaǵıdattaryna sáıkes óziniń áskerin ustady. Ásker dushpandardyń shapqynshylyǵy kezeńinde qurylyp, halyq batyr­lary – Qabanbaı batyr, Naýryz­baı batyr, Bógenbaı batyr, t.b. basqardy. Olardyń eshqandaı áskerı ataqtary men shenderi bolǵan joq, tek sany keıde 30-40 myń adamǵa deıin jetetin ás­kerge basshylyq jasaýshy, basshy «qolbasshy» anyqtamasy boldy. Bul zamanaýı dıvızııadan da álde­qaıda úlken edi. Soǵys tarıhynda qazaq áskerı qurylymdarynyń 1804-1812 jyl­­­dardaǵy orys-ıran soǵysyna qatys­qany jóninde derekter bar. Napoleon joryǵyna qarsy 1812-1813 jyldary orys armııasynyń quramynda 4 kavalerııa polki soǵys­ty. Olarǵa kim basshylyq jasady, qan­daı áskerbasy basqardy? Árıne, alǵashqy qazaq generaldar týraly málimetter HIH ǵasyrǵa jatady. Qazaq arasynan shyqqan alǵashqy general Bókeı ordasynyń hany – Jáńgir Bókeev boldy. Oǵan osyndaı áskerı ataqty 1840 jyl­ǵy 1 jeltoqsanda ımperator I Nıkolaı berdi. Ol erekshe qabiletti jan bo­latyn, áskerı qyzmetten bas­qa ol aǵartýshylyqpen aınalys­ty, mektepter men medreseler saldy, qaıy­rymdylyqpen, ǵylymmen aı­­na­­lysty. Onyń ǵylymǵa qosqan jeke úlesi úshin 1844 jyly Qazan ýn­ı­­­ver­sıtetiniń ǵylymı keńesi J.Bókeev­ke professor ataǵyn berdi. HIH ǵasyrdyń 50-60-jyldary orys armııasynda qyzmet etetin taǵy eki qazaq ofıserge general-maıor ataǵy berildi. Olar – Baı­muhamed Aıshýaqov jáne Muhamed­jan Baımuhamedov. Biraq orys armııasyndaǵy eń ataqty general qazaq, tipti, zamanaýı shama bo­ıynsha da, ınfan­terııa generalyna deıin jetken nemese sol kezde atalǵandaı «tolyq general» bolǵan Ǵubaıdolla Jáńgirov edi, bul ataq zamanaýı jiktemede armııa generalyna teńestiriledi. Ol Sankt-Peterbýrgtegi Paj korpýsyn altyn medalmen bitirdi, onyń esimi Máskeý Kremliniń Georgıev zalyn­daǵy Qurmet taqtasynda altyn árippen qashalǵan. Ol qyzmetin tabysty ótedi jáne 28 jasynda polkovnık ataǵyn alady. 1874 jyly Sankt-Peterbýrg telegrafynyń departament bastyǵy bolyp taǵaıyndaldy. Jáńgirov, ásirese, 1877-1878-jyldardaǵy Balqan soǵy­sy kezinde erekshe kózge tústi. Oǵan erekshe erligi úshin 1878 jyly general-maıor ataǵy beriledi, 1888 jyly general-leıtenant ata­ǵyn alady, al 1894 jyly ınfan­terııa generaly ataǵy berildi. Ol 1905 jyly ımperator II Nıko­laıdyń qabyldaýy kezinde qazaq depýtasııasyn basqaryp bardy jáne kóptegen ómirlik mańyzy bar máselelerdi sheshýge yqpal etti. Keńes tarıhyndaǵy eń alǵashqy qazaq general Shákir Jeksenbaev boldy. Ol qyzmetin Ordadaǵy qazaq atty ásker polkinde kýrsant bolyp bastap, keıin RKKA-nyń kavalerııa kýrsyn bitirdi, qyzyl komandır ataǵyn alyp, vzvod basqardy, eskadron komandıriniń kómekshisi boldy. Jas komandırdiń qabiletteri baǵa­lanyp, oǵan Máskeý qalasyn­daǵy RKKA akademııasyna oqýǵa joldama berildi. 1925 jyly Sh.Jeksenbaev akademııany úz­dik aıaqtap, M.V.Frýn­zeniń ózi­niń qolynan dıplom alady. 1930 jyly oǵan áskerı-hımııa­lyq ás­ker qyzmetine aýysýdy usy­na­dy, sóıtip, ol 1931 jyly RKKA Joǵarǵy hımııalyq kýrsty aıaq­taı­dy jáne soǵysqa deıin hımııa­lyq qyzmet boıynsha túrli laýazymdarda qyzmet atqarady. Soǵysty ol Lenıngrad áskerı okrýginiń hı­mııalyq qyzmetiniń bastyǵy bolyp qarsy aldy. Lenıngrad shebi­­niń quramyndaǵy alasapyran so­ǵys­tan keıingi eki jyldan soń Sh.Jek­senbaevqa 1943 jylǵy qazanda general-maıor áskerı ataǵy berildi. Soǵys jyldaryndaǵy ekinshi general atqyshtar dıvızııasy­nyń komandıri Sabyr Rahımov boldy. Ol bul ataqty 1943 jyl­dyń sońynda alady. Uzaq ýaqyt boıy general S.Rahımovty О́zbek­stan­­nyń ókili dep eseptep keldi. Keıin onyń ultynyń qazaq ekeni anyqtaldy. Soǵystan keıingi jyldary taǵy 9 qazaq general ataǵyn aldy. Bul jerde tek áskerı general ata­ǵy ǵana eseptelip otyrǵanyn atap ótý qajet. Úshinshi general 1960-1980-jyldary Qazaq KSR-iniń áskerı komıssary bolyp qyzmet etken Nurly Baıkenov boldy. Oǵan general-maıor ataǵy 1962 jyly berildi. Táýelsiz Qazaqstannyń alǵash­qy Qorǵanys mınıstri bolǵan S.Nurmaǵanbetovtiń rólin erekshe atap ótý qajet. Ol keńes tarıhyn­daǵy tórtinshi general qazaq boldy. S.Nurmaǵanbetov general-maıor ataǵyn 1964 jyly respýblıkanyń Azamattyq qorǵanys shtabynyń bastyǵy kezinde, general-leıtenant ataǵyn 1969-1989 jyldar aralyǵynda atqarǵan SAVO ásker­leri basshylyǵynyń orynbasary laýazymynda 1972 jyly aldy. General ataǵyn alǵan besinshi qazaq K.Botaev boldy. Ol res­pýb­lıkanyń DOSAAF OK-niń tóraǵasy boldy. Oǵan general-maıor ataǵy 1965 jyly Uly Otan soǵy­syndaǵy jeńistiń 20 jyl­dyǵy qarsańynda berildi. Altynshy general SAVO avto­bas­qarmasy bastyǵynyń orynbasary S.D.Syrtanov boldy. Oǵan general-maıor áskerı ataǵy 1968 jyly berildi. Jetinshi general 1948 jyly Lenıngrad shekaralyq áskerı ýchılıshesin bitirgen Bahadúrbek Baıtasov boldy. Keıin ol shekara áskerlerinde shekara otrıady bastyǵynyń orynbasary, Zaısan shekara otrıadynyń bastyǵy qyz­metterin atqardy. 1968-1971 jyldary Shyǵys shekara okrý­giniń shtaby bastyǵynyń oryn­basary, 1971-1987 jyldar araly­ǵynda res­­pýblıkanyń DOSAAF OK tóraǵa­sy boldy. General-maıor áskerı ata­ǵy B.Baıtasovqa 1972 jyly berildi. Áskerı ıerarhııada joǵary bıikterge jetken generaldardyń biri – general-leıtenant Jansen Kereev. Ol 1930 jyly dúnıege kel­di. Sol ýaqyttaǵy esep boıynsha bi­r­shama kesh, ıaǵnı áskerge 20 jasyn­­da shaqyryldy jáne Kýrıl aral­daryna qyzmetke tústi. Jaqsy jady men kallıgrafııalyq jazýǵa ıe ol komandırler arasynda bedelge ıe boldy. Jedel qyzmetti aıaq­tamastan Blagoveshensk áskerı ýchı­lıshesine túsip, ony 1955 jyly úzdik bitirip shyqty. Ýchılısheni bitir­gennen keıin Mońǵolııa men Qytaı shekarasynda 7 jyl boıy vzvod komandıri bolyp qyzmet etti. Keıin Germanııaǵa aýysý boıyn­sha tank dıvızııasynyń rota komandıri laýazymyna aýys­tyryldy. 1962 jyly ol M.Frýnze atyndaǵy Áskerı akademııaǵa oqýǵa túsip, ony 1965 jyly altyn medalmen bitirip shyǵady. Odan ári ol Lenıngrad áskerı okrýginde batalon komandıri, polk komandıri jáne dıvızııa komandıriniń orynbasary bolyp qyzmet atqarady. 1973 jyly KSRO Qarýly Kúshteri Bas shtabynyń aka­demııasyn bitirip, osy oqý ornyn bitirgen alǵashqy qazaq boldy. 1974 jyly J.Kereevke general-maıor áskerı ataǵy berildi. Odan ári ol motoatqyshtar dıvızııasyn basqaryp, ásker basshylyǵynyń orynbasary boldy. 1979 jyly Kereevti Prıvolje áskerı okrýgi basshylyǵynyń birinshi orynbasary – shtab bastyǵy etip taǵaıyndaıdy. Sol jyly oǵan general-leıtenant ataǵy beriledi. 1982 jyly ony Vetnamǵa áskerı keńesshi etip taǵaıyndaıdy. General J. Kereev úlken úmit kúttirgen edi, biraq oǵan taǵdyr jazbady. Ol 1983 jylǵy sáýirde 53-ke qaraǵan jasynda Máskeý qalasyndaǵy gospıtalde qaıtys boldy. Onyń kenetten aýyrýy men tez qaıtys bolýy jumbaq kúıinde qaldy jáne osy kúnge deıin túsiniksiz. Osy joǵarǵy áskerı ataqty alǵan toǵyzynshy qazaq Eset Qalıuly Álibekov boldy. Ol 1925 jyly týǵan. 1944 jyly Frýnze qalasyndaǵy jaıaý ásker ýchılı­shesin bitirdi. Uly Otan soǵysyna qatysýshy. 1954 jyly KSRO IIM Áskerı ınstıtýtyn bitirdi. 1956 jyldan bastap respýblıkanyń Aza­mattyq qorǵanys salasynda jumys istedi, Azamattyq qorǵanys shta­bynyń bastyǵy boldy, 1978 jy­ly general-leıtenant ataǵyn aldy. General ataǵyn alǵan onynshy qazaq ta jarqyn tulǵa – B.Es­mam­betov boldy. Ol áskerı ýchı­lı­sheni, M.Frýnze atyn­daǵy Áskerı akademııa­ny bitir­gen kásibı áskerı qyzmetker edi. Vzvod komandırinen dıvızııa komandırine deıingi barlyq ofı­serlik laýazymdarda qyzmet etken. Dıvızııa komandıri laýazymynan B.Esmambetov Bas shtab akademııasyna túsip, osy áıgili oqý ornyn aıaqtaǵan ekinshi qazaq boldy. Bas shtab akademııasyn bitirgen soń ony Qazaq KSR Áskerı komıssary laýazymyna jiberedi. 1980 jyly oǵan general-maıor áskerı ataǵy beriledi. Keńes kezeńinde osy joǵarǵy ataqqa ıe bolǵan on birinshi qazaq respýblıkanyń Áskerı komıssary A.Jarmuhamedov boldy. Oǵan general ataǵy 1984 jyly beril­di. Osylaısha, 1917-1992 jyl­dar aralyǵyndaǵy 75 jylda joǵary áskerı ataqqa tek 11 adam ıe bolǵan. S. Rahımov ol kezde О́zbekstan ókili bolyp sanalatyn, sonda 10 adam qalady. Árıne, kóp emes. Qazaqstan táýelsizdik alyp, 1992 jylǵy mamyrda óziniń Qarýly Kúshterin qur­ǵannan bas­tap 2000 jylǵa deıingi 7,5 jyl ishinde áskerı ge­ne­ral­dardyń sany 90 adamnan asty.  Manas MAǴULOV, zapastaǵy polkovnık  ASTANA Sýrette: general-maıor Sh.Jeksenbaev (oń jaqtan ekinshi)