Teriskeıden túlep ushqan

Qalamy qarymdy jýrnalıst, ultjandylyǵymen «ultshyl» atanǵan abzal azamat О́mir Esqalımen alǵash 1990 jyly syrttaı tanysqan edim. О́zge ulttar basym turatyn teriskeıde Sýprýnıýk, Achkasov sııaqty daýkes músheleri bar kerdeń toptar qazaq tiliniń memlekettik mártebe alýyna órshelene qarsy shyǵyp baqqan. Sol tusta alǵashqy táýel­siz basylymdardyń biri – «Qyzyljar» gazeti eki tilde jarq ete qaldy. Qara­jattyń qıyn­dyǵyna qaramastan 3000-5000 danamen, erekshe jasyl túspen shyǵyp, óńirdiń qoǵamdyq-saıası ómirine óz órnegin salǵan basylymdy jurtshylyq izdep júrip oqıtyn. Máskeýde tursa da júregi elim dep soqqan jerles jazýshy Sergeı Baımuhamedovtiń, sol kezdegi oblystyq «Qazaq ti­li» qoǵamynyń tóraǵasy Qosyl Omarovtyń, jalyndy jýrnalıst Málik Muqanovtyń,  Ashat Saǵyndyqovtyń, ǵalymdar Q.Qa­lıev­tiń, N.Cher­nıkovtiń orys tilinde toqtaý aıtqan salıqaly da syndarly maqalalary aıyz qandyratyn. О́zi oblystyq «Lenın týy» /«Soltústik Qa­zaqstan»/ gazetinde qyzmet atqaryp júrse de, eldiń muńyn muńdaıtyn, zamannyń shyndyǵyn jyrlaıtyn táýelsiz basylymdy tirkeýden ótkizýshi de, redaktory da О́mekeń bolatyn. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetinde birge oqyǵan stýdenttik joldasy, qazirgi Parlament Má­jilisiniń depýtaty Káribaı Musyrmannyń: «1980 jyly joǵary oqý ornyn úzdik aıaqtaǵan kýrs­tasymyz eńbek jolyn Almaty oblysyna qarasty Bal­qash aýdandyq «Balqash eńbek­keri» gazetinde tilshilikten bastap, bólim meńgerýshisi, jaýapty hatshy, redaktordyń orynbasary qyzmetterin atqardy. 1987 jyly Almaty joǵary partııa mektebiniń kúndizgi bólimine túsip, 1989 jyly bitirdi. Osynda oqyp júrgende qos tildilik úderisine qarsy shyǵyp, «onbestiń» hatyn «Tyńdaýshy» gazetine jarııalap jiberýi, onyń sońy úlken dúmpý týǵyzýy – erlikke para-par», – degen sózderi qalamgerlik qareketimen ǵana shektelmeı, ult, til taǵdyry talqyǵa tús­ken qıyn-qystaý kúnderde namysqa qamshy basqan azamatqa berilgen ádil baǵa der edik. Osy oqý ornyn támamdaǵannan keıin О́mir týǵan jerge oralyp, oblystyq «Qazaq tili» qoǵamynyń qurylýyna uıytqy bolyp, tóraǵanyń birinshi orynbasary qyzmetin qoǵamdyq negizde qosa atqarǵanyn, «Azat» qozǵalysy, «Nevada-Semeı» antııadrolyq qozǵalysynyń bólimshelerin quryp, tóraǵalary retinde jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımegenin jaqsy bilemiz. Qyzyljar óńirinde ystyq ottaı kúıip turǵan til múddesi úshin kúrestiń qaq ortasynda О́.Esqalı jasyndaı jarqyldaı júrip, ótkir maqalalarymen de, qaıratkerlik qabiletimen de tanyla bildi. Myna bir erekshe oqıǵa esimizde jattalyp qalypty. 1994 jyly Reseıdiń shekaralas oblystarynda áskerı soslovıe retinde qurylǵan kazachestvo uıymdary Petropavlda óz «krýgyn» ót­kizbek boldy. Atalmysh shara jaıly habarlanǵan О́mekeń sekildi «jalańash batyrlar» jergilikti stýdent jastardy uıymdastyryp, olardyń oılaryna qarsy shyq­ty. Ob­lys ortalyǵyndaǵy meı­ram­hanalardyń birinde sheteldik kazak ókilderin qarsy alyp jatqan jergilikti ataman-symaq Vıktor Achkasovtyń áskerı gım­nasterkasyndaǵy pogonynyń julynyp, aıaqqa taptalatyny da: «Qonaqtarymnan uıat bolady, qaıtaryp berińizdershi»,  – dep tizerlep turyp jalynatyny da, otansúıgish azamat­tardyń «Atameken» ánin tik turyp shyrqaıtyny da – osy kez. Respýblıkalyq «Azat» qoz­ǵalysynyń kóshbasshysy Sábetqazy Aqataıǵa habar berip, «Attan, Qyzyl­jarǵa!» sherýin uıymdastyrýǵa, Jambyl oblysynan 70-ke tarta azattyqtardyń kelýine túrtki bolǵan О́mir ekenin bireý biler, bireý bilmes. Osyndaı qalyń eldi qaharyna mingizgen qýatty narazylyqtyń arqasynda atamandar aıylyn jıyp, raılarynan qaıtarylǵan. Jergilikti aqyn, qazaq tiliniń janashyry Vıktor Vıhlıaevtyń jurtshylyq arasyna keńinen tarap ketken: «Azat – nı shagý nazad!» degen naqyly áli kúnge deıin aıtylady. Oblys ortalyǵynda ulttyq bilim berý oshaqtarynyń, tuńǵysh qazaq balabaqshasynyń ashylýyna, jańa mektep ǵımarattarynyń salynýyna О́mir Esqalı eren eńbek sińirdi. Qojabergen jyraý atyndaǵy №6 qazaq mektebi, qazirgi S.Shaımerdenov atyndaǵy qazaq klassıkalyq ǵımnazııasy Táýelsizdiktiń úlken syıy retinde tartý etilip, ana tiline shólirkep otyrǵan balalar synyptarǵa syımaı ketti. Shetki shaǵyn aýdandarda shashyraı ornalasqan qandastarymyzǵa balalaryn qazaqsha oqytýǵa, tárbıeleýge úgitteý, orys mek­tepteri janynan 18 qazaq synybyn ashý ońaı sharýa bolǵan joq. О́mir Shalabaıuly jýrnalıstıkamen qosa qoǵamdyq jumystarǵa da belsene atsalysyp keledi. Onyń, ásirese, jeltoqsantanýshy retindegi eńbegi zor. Táýelsiz Qazaqstan úshin totalıtarlyq rejimniń qysym-tepkisin aıaýsyz kórgen, túrli qýǵyn-zobalańdarǵa ushy­raǵan qyzyljarlyq ul-qyzdar jaıly serııaly maqalalar jarııalady. Tynbaı izdestirýdiń arqasynda oqýdan qýylǵan, aýyr dene jaraqattaryn alǵan 30-ǵa jýyq jeltoqsanshy jerlesterimizdiń esimderi bel­gili boldy. Túrli merzimder­ge sottalǵan A.Muzafarov, B.Iman­­­ǵojaev, E.Málibekov, Q.Kúzembaevtyń Petropavl túrmesinde otyrǵanyn estip, muraǵattyq qujattarǵa qol jetkizý úshin talaı esikti tozdyrýyna týra keldi. 9 jyl boıy teperish kórgen áskerı qyzmetker Botash Qajymovqa baspana áperýge, aýyr dene jaraqatyn alyp, oqýdan shyǵarylǵan Qaı­rat Ospanovty jumysqa ornalastyrýǵa kómektesti. Jeltoqsan kóterilisiniń qur­bany, jerlesimiz Nurjan Qalı­­asqarovty alǵash qalyń jurtshylyqqa tanystyryp, arnaıy qor qurdy. Bozdaqtyń esimin qasterleý, jas urpaq bo­ıyna eldi, jerdi súıý rýhyn oıatý maqsatymen onyń atynda voleıboldan jarys ótkizý dástúrge aınaldy. Esil aýdanynyń ortalyǵy – Iаvlenka kentindegi qazaq mektebine, Petropavldaǵy bir kóshege talantty rejısser Aıaǵan Shájimbaevtyń esimin alyp berýge, №6 qazaq orta mektebi ǵımaratynyń qabyrǵasyna me­morıaldyq taqta ornatýǵa ti­keleı bastamashy boldy. Mine, teriskeıden túlep ushqan О́mir Shalabaıulynyń azamattyq bolmysy osyndaı. «Egemenniń» Qyzyljardaǵy «elshisi» otyzynda orda buzyp, qyrqynda qamal alyp, elýinde el, jer úshin qyzmet etýdi jal­ǵastyryp kelse, alpys atty as­qaraly asýǵa da alqynbaı jetip, azamattyq parasat-paıymymen de, adamgershilik qadir-qasıetimen de el-jurtqa syıly, bedeldi. Laýazym ıelerine batyryp aıtatyn, shyndyqtyń kózine týra qaraıtyn azamattyq qalpyńnan aınyma degimiz keledi qalamy júırik áriptes inimizge! Nursaıyn ShÁRIP, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi Soltústik Qazaqstan oblysy