Sabyr sanasy

Sender úshin eń jaqsysy – sabyrlylyq. Quran Kárim, «Nısa» súresi, 25-aıat Esse Dúnıege sabyr kerek. Sabyrsyzdyq álemdi býyp barady. Tez-tez. Jyldamdyq. Bárimiz asyǵyspyz. Qaıda asyǵamyz? Asyǵystyq – sabyrsyzdyq. Aqyry ne bolmaq? Sanaǵa sabyrlylyq tilesek jaqsy emes pe? Saıasatqa da sabyrlylyq kerek. Sabyrsyz saıasat adamzatty qanshama ret jarǵa jyqty. Odan tájirıbe jınaqtaı aldyq pa? Tarıhı oqıǵalar mánine úńilsek, bári saıasatqa ákep soǵady. Sondyqtan, ókinishke qaraı, tarıh degenimiz negizinen saıasattyń tarıhyna aınalǵan. Tarıh saıasattyń tarıhy bolǵanda, kóp jaǵdaıda, shyndyq «shyryldap» qalady. Biz stýdent bolǵan kezde alǵashqy kýrsta jyl boıy kommýnıstik partııa tarıhyn oqyp, kóp ýaqytty tekke ótkizgenim eske túsip otyr. Alla taǵalasy bar musylman qaýymy qaı iste bolmasyn, tipten qaza ústinde qaraly aǵaıynǵa kóńil aıtqanda dástúr boıynsha «sabyr», «sabyr» deıdi. Biraq, sanaǵa sabyrsyz shaıtan engeli qaı zaman. Ilimder – shaıtan azyǵy. «Qaıǵy shyǵar ilimnen» degen aqyn sózi shyndyq. Adamzat ilimder qursaýyna túskeli adamshylyq sýalyp bara ma degen kúdigim bar. Adamshylyqtyń sýalýy – qasiret. Mundaı jaǵdaıda zaman tozady, urpaq azady. Úmit shamy mazdamaı kómeski tartady. Arman adasady, qııal qańǵyryp ketpek. Adamnyń eki asyl qasıeti: dostyq pen ǵashyqtyqty tot basady. Dostyq pysyqtyqqa, ǵashyqtyq qumarlyqqa ótedi. *** Qazirgi zamandy iskerlik zamany deımiz, biraq onyń eki qyry bar: biri pragmatızmge bastaıtyn Qazaq eliniń búgini men erteńine qajetti iskerlik, ekinshisi taza paıda qýǵan kúnási men kinási aralasqan sabyrsyzdyq. Alǵashqysy durys, sońǵysy adamshylyqqa syn. Aqyn Shákárim qazaq qaýymyna 1912 jyly «Aıqap» basylymy arqyly «Bilimdilerden bes túrli sózdiń sheshýin suraımyn» – dep ótinish jasaǵan, sonyń sońǵy suraýy: «Zaman ótken saıyn adamnyń adamshylyǵy túzelip bara ma, buzylyp bara jatyr ma?» – dep tolǵanysqa túsken edi. Sebebi, Shákárim kezinde de sabyrsyzdyq kúsheıgen. Zamandy «túzetpek» bolǵan ilim Reseı óńirinde óris ala bastaǵan. Ol ilimniń maǵynasy «jańa qoǵam», «jańa memleket» qurý, onyń ıdeologııasy – kommýnıstik ıdeıa. Bul sabyrsyzdyq ıdeıasy bolatyn. Sabyrsyzdyqtyń kókesi – revolıýsııa. HH ǵasyr apyr-topyr bastalyp, dúnıe shaıqalyp ketti emes pe? Bılik Ázázildiń qolyna óte bastady. Basty Ázázil Karl Marks, onyń qabiletti shákirtteri Reseıde Lenın, onan soń Stalın sııaqtylar bolǵan. Jýyrda Reseı telekanalynyń birinen Mıhaıl Býlgakovtyń «Master jáne Margarıta» romany boıynsha túsirilgen kınofılmin kórdim. Mıhaıl Býlgakovtyń kóregendigine tań-tamasha qaldym. Ol osy romany arqyly Reseıdegi Ázázil bılik qurǵan dáýirin (qazan tóńkerisi jáne sodan keıingi qoǵamdy) grotesk tásili arqyly baıan­dap bergen. Ázázildiń qolynan kelmeıtini joq, onyń shákirtteri de aqyldy, epti, sıqyrly. Biz qol astynda qalǵan Reseı jerinde shaıtandyq dáýir HH ǵasyrdan bastalyp ketti. Shaıtan azyǵy – sabyrsyzdyq. Sabyrsyz jan, qazaq aıtqandaı, qorqaq keledi. «Qoryqqanǵa qos kórinedi» degen úreı sezimi bılikti bılegende qantógis bastalmaq. Solaı boldy. Reseı óńirinde dúleı qyrǵyn bastalyp ketti. Bul ánsheıin qyrǵyn emes, ózinshe «dálelderi», «teo­rııalary» bar qyrǵyn boldy. Ol revolıýsııa teo­rııasy bolatyn. Atańa nálet, bul qasiret, qazirgi aldyńǵy qatarly dep júrgen Anglııa men Fransııadan bastaý alǵan. Biraq, bul elder «shaıtandyqqa» belýardan kirip ketpeı, boılaryn tejep ala aldy. Basqa jolǵa tústi. Azǵyn teorııa Reseı patshalyǵynda tez taraı bastady. «Kommýnızm elesi» teorııadan praktıkaǵa ótip, qazaq halqyn revolıýsııa qursaýyna aldy. Dúrildegen sabyrsyz saıasat bastalyp ketti. Hakim Shákárim muny sezdi, alasurdy, halqynyń aýzyna sóz, suraý saldy. Adam balasy zaman ótken saıyn tolyǵyp kele me, sýalyp kele me degen maǵynada. Shákárim bildi, adamnyń qabileti bar da, qasıeti bar. Alǵashqysy óris alyp, shekten shyǵyp ketti. HIH – HH ǵasyrlarda, ásirese, Batys Eýropa jáne Amerıkada ǵylymnyń sansyz jańalyqtary ashylyp, tehnologııa dáýiri óz múmkindigin jarııa etti. Munyń bári adamnyń sheksiz qabiletine qatysty is-sharalar. Al Shákárim suraǵy adamnyń qasıetine qatysty qoıylǵan. Adamnyń qasıeti degenimiz ne? Ony bir sózben túıindesek, Eýropa oıshyldary «gýmanızm» degen. Ras. Qazaǵymyzǵa túsinikti bolý úshin, bul máselege jaýapty hakim Abaıdan izdesek, ol kisi bylaı degen: «Belgili jáýanmártilik (jaqsy adam) úsh haslat (sıpat) birlán bolar degen sıddyq (shyndyq), kárám (izgilik), ǵaqyl (danalyq) – bul úshindán sıddyq, ǵadalet bolar... Bul aıtylmysh úsh hasláttiń ıeleriniń aldy – paıǵambarlar, onan soń – áýlıeler, onan soń – hakımder, aqyry kámil musylmandar». Dúnıeni tynyshtyqta, beıbitshilikte ustaý ádilettilikti, sabyrlyqty talap etpek. Osy úsh pıǵyldaǵy adamdar (paıǵam­barlar, áýlıeler, hakimder) jolyn ustaý­shy­lar kámil musylmandar, ıaǵnı tolyq adamdar. *** Oılana kelsek, Abaı qazaq halqyn talaı «oırannan» aman saqtap qaldy. Abaı biz úshin «taza aýa». Taza aýa qadirin qaısymyz bilip jatyrmyz! Hakimder sabyr saqtaýshylar, olardyń isinde asyǵystyq (shaıtandyq) bolmaıdy. Revolıýsııa paıǵambar, áýlıe degenniń atyn atatpaı joıdy. Masqarasy barlyq joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim alýshy stýdentter mindetti túrde «Ǵylymı ateızm negizderi» degen pánnen dárister oqylyp, emtıhan tapsyrýlaryn qajettilik etti. Olaı bolmasa qolyńyzǵa joǵary bilim ıesi degen dıplom ala almaısyz. Quran kitabyn qaralaǵan kezde amalsyz tyńdap qana otyratynbyz. Paıǵambarymyz Muhammed týraly aıtpaǵan sózder aıtylatyn. Qazirgi qyryq jastan asqandar bul aıtylyp otyrǵan jaǵdaıdy biledi. Máseleni bilip qana qoımaı, qaısybiriniń sanalarynda sol pánniń carqynshaǵy áli saqtalǵan. Sol zamannyń qanshama qursaýynan shyqqylary kelgenimen, «tusaýly attardaı» qadamdaryn asha almaı, búgingi keı jaǵdaılarǵa sabyrsyzdyq tanytyp, keshegi ótken kúnderdi «áńgimelerine tuzdyq» qylyp júrgenderi de shyndyq. *** Revolıýsııa kedeılerge arqa súıedi. Kedeıshilik ilim deńgeıine kóterilip nasıhattaldy. Kedeılik degenimiz: sana kedeıligine, sezim kedeıligine, senim kedeıligine jetkizilip, adamdar adam­shylyqtan azdy, kisilikten ketti. Quran Kárimniń «Baqara» súresiniń 268-shi aıatynda «Shaıtan senderge kedeılikti kóldeneń tartyp, jaman isterge ıtermeleıdi, Alla taǵala senderge zor keshirim men qaıyrymyn usynady. Allanyń raqymy mol jáne bárin bilip turady». Shaıtan kedeılikti de, asqan baılyqty da maqsatyna paıdalanbaq. Baılyq dáýletke aınalmasa, ol jerge shaıtannyń uıalaǵany deı ber. Keńes úkimeti jetpis jyl boıy kedeıshilikti nasıhattap, nátıjesinde adamnyń rýhanı áleminde qýys, bos keńistik qalyptastyrdy. Ol «qýystyń» maǵynasy topastyq, nadandyq. Sol «qýysty» áli toltyra almaı kelemiz. Tipten, keı máselelerde, jaǵdaılarda sol qýysty toltyrýdy maqsat etip te júrgenimiz shamaly. *** Sabyr degenniń oryssha dálme-dál leksıkalyq balamasyn tappadym, biraq sabyrsyzdyq týraly aıtylǵan oı, ıdeıa­lar Reseı mádenıetinde jetkilikti. Jazýshy Fedor Dostoevskıı jas kezinde sosıalıstik baǵyttaǵy úıirmelerde bolyp, sonyń nátıjesinde qýǵyndalyp biraz jyl Semeı qalasynda turǵany belgili. Onyń «Besy» degen romany bar. Ol «besy» (jyn) dep sabyrsyz, taǵatsyz, revolıýsııaǵa ıaǵnı qıratýǵa qumar jandardy aıtqan. Qıratý, buzý, joıý ústemdik alsa, onyń ornyna qandaı «qundylyqtar» ornyqpaq degen másele, sirá, qalamgerdi oılantqan. Adamzat tarıhy bastalǵannan úzilmeı kele jatqan sabaqtastyq bar, ol – izgilik (gýmanızm). Túsinikti tilge salsaq, adam bolyp týǵan soń adamsha ǵumyr keshý kerek. Osy bir bylaı qaraǵanda qarapaıym túsiniktiń iske asýy qıynnyń qıyny. Adamzat sany ósip, sanasy órbigen saıyn bul másele kúrdelenip barady. Onyń ústine, tehnologııa jetilip, aqparat molaıǵan saıyn adam bop ómir súrý aýyrlaı túsýde. Izgilik oı, izgilik is, izgilik hareket ústem bolýy úshin ar, namys degender bolmasa, adamshylyqtan ne qalmaq. Kezinde Aleksandr Pýshkın: «Sbılıs my. Chto delat nam! V pole bes nas vodıt, vıdno, Da krýjıt po storonam» – degeni, dál boldy. Bes (jyn) degender bolshevıkter bolyp shyqty. Biz, qazaqtar osy dúrbeleńge iliktik. Topas, nadandar, toǵysharlar, bir sózben aıtqanda, «jyndar» bılikke qoldary jetti de, qazaq zııalylaryn baý­daı qıdy, jurtty «bassyz» qaldyrdy. Qazaq topas bolshevıkterdi «sholaq belsendiler» dep atady. Qazaq bodandyq ústine bodandyqqa tústi. Patshaly Reseı bodandyǵyn bir desek, bolshevık-kommýnıster rejıminiń bodandyǵy odan asyp túspese, kem bolǵan joq. Sodan beri de teris túsinikterden tazaryp, sabyr sana­syna kele almaı jatqan kúıimiz bar. Táýelsizdikpen birge dinimiz oralyp edi, oǵan taǵy da nadandyqtyń bir túri ilese keldi. Biz ulttyq memleket quramyz dep talaptansaq, «dinı memleket halıfat» quramyz deıtinder shyqty, bul bolmaıtyn, kúni ótken, keleshegi joq is. Din isinde de sanaǵa sabyr qajet, qazaq bolyp týdyq, qazaq bolyp ómir súreıik, óz mazhabymyz, dástúrli ıslam dinimiz bar. Bul isti júrgizip otyrǵan musylmandar basqarmasy bar, Parlament qabyldaǵan zańymyz bar. Bardy násip dep, táýbe etý degen sabyrlylyq. Abaı aıtqandaı hakim, danalar ár halyqta bar, másele solardy tyńdaýda. «Jyndar» (besy) bılik qurǵanda, qaıdaǵy durys sóz tyńdaý, sóz ornyna qarý alǵanda qasiret bastalmaq, sanany shaıtan bılep, jaılap alǵanda sabyrsyzdyq zamany ornamaq, Qudaı sodan saqtasyn?! Orys aqyny Aleksandr Pýshkın «Kapıtan qyzy» povesiniń jaryq kórmegen qoljazbasynda mynandaı pikirin jazyp qaldyrǵan: «Ne prıvedı Bog vıdet rýsskıı býnt – bessmyslennyı ı besposhadnyı. Te, kotorye zamyshlıaıýt ý nas nevozmojnye perevoroty, ılı molody ı ne znaıýt nashego naroda, ılı ýj lıýdı jestokoserdnye, koım chýjaıa golovýshka polýshka, da ı svoıa sheıka kopeıka». Buǵan ne qosýǵa bolady. Aqynnyń sózi tek orys halqyna ǵana qatysty ma eken.... *** Shaıtandyq saıqaldyqqa ulasqan ba dep kúdik alyp qalamyn. Shaıtan bilimdi, tipti, aqyldy, ol qabiletti, biraq onda qasıet joq, úmit joq. Ol dańǵazalyqty, keýde kerýdi súıedi, adamdy bolmaıtyn iske bastap kúızeliske, daǵdarysqa túsirýge sheber. Qazirgi qazaq qoǵamynyń sondaı dertiniń biri korrýpsııa – qyzyl kózdi shaıtandyq, (nápsi qumarlyq). Asqan baılyq, urlanǵan baılyq ne úshin kerek – bir nápsi úshin. Aqshaǵa bári satylady. Aqsha bárin taýarǵa aınaldyrady, onyń ishinde adamdar da taýarǵa aınalyp satylady, mine, bul korrýpsııa. Eger korrýpsııa bolmasa adam satylmaq emes. Korrýpsııa degen – qııanat. Osy taqyrypqa qatysty Shákárimde bir sıýjet bar. Sóz Shákárimniń «Naýsherýan» ańda júrip kıik atqan» degen segiz shýmaqtan turatyn qııanat mánisi týraly nasıhat óleńi týraly. Mazmuny bylaı. Naýsherýan patsha ańda júrip bir kıik atyp alady. Et pisirip jeý úshin tuz qajet bolǵan. Patsha jaqyn jerdegi eldi mekenge bir kómekshisin tuz alyp kelýge jiberedi de, ol ketip bara jatqanda keri shaqyryp alyp tuzdyń qunyna laıyq aqsha beredi. Qasyndaǵy ýáziri buǵan tań qalyp: «Shymshym tuz bir tıynǵa tatymaıdy» – deıdi. Patsha Naýsherýannyń ýázirine aıtqany: «Basshy alsa bir almany baǵa bermeı, qosshy qurtar almanyń túp-tamyryn» – deıdi. Tártip eń aldymen basshyǵa kerek. Shákárim bul haldi bylaısha baıandaǵan: – Men alsam eldiń jalǵyz jumyrtqasyn, Kesersiń myń taýyqtyń sender basyn. Súıte-súıte ashylyp arandaryń, Aǵyzarsyń bul eldiń qandy jasyn. Tártip buzý, qııanat jasaý – sabyr­syzdyq. *** Ázázil – menmenshil. Dańǵazalyq onyń ómir súrý qalpy. Ol týraly orys aqyny Mıhaıl Lermontov «Demon» degen poe­masynda aıtqan. Abaı osy poemanyń on shýmaǵyn erkin aýdarǵan. О́leń «Shaıtan» – dep atalyp, «Muńly shaıtan – qudaıdyń qýǵan jany» – dep bastalyp, shaıtanǵa «minezdeme» bergen. Onyń perishteden ázázil – shaıtanǵa ótken ózgerisin (transformasııasyn) bylaısha beınelegen: Ol kúnde kóz jetpesti kóp kózdegen. Túgel bilem qaıda eken dep izdegen. Japa-jalǵyz bilimnen baq shyqpaıdy, О́lsheýsizdiń syımasyn bir sezbegen. Qajetti túsinikterdi qara boıaýmen berip otyrmyn. Shaıtan «kóz jetpesti izdegen», ol onyń isi emes edi, «shaıtan túgel bilem» degen, ol da onyń isi emes, túgel bilýshi Alla taǵala. Ol Alla taǵala bilimi. I.Kant­­tyń aıtyp júrgen aprıorıy osy Alla taǵala bilimi. Shaıtan tek bilimnen baq shyqpaıtynnan maqurym, sebebi, ol qarǵys alǵan malǵun, shaıtan bilimdi, tipten, «aqyldy», biraq ol «bilimnen baq shyǵara» almaıdy. Shaıtan «ólsheýsizdik» degennen maqurym. О́lsheýsiz bir Alla taǵalaǵa tán, ony shaıtan qaıdan bilmek. Sóıte tura ol menmenshil, sabyrsyz, onyń oıyn Abaı bylaı dep naqty ashyp bergen: Bosaǵasy keń edi, tórde oryn tar, Tórde jalǵyz otyrmaq oıynda bar. Jalǵyzdyq bir táńiriniń sybaǵasy, О́rshildikpen laǵnetke bolǵan dýshar. Sabyrsyzdyq degenimiz osy. *** Abaıdyń aqyl jınap qyryqtan asqan kezi. Sabyrsyzdyq eldi ábden jaılaǵan. Sabyrsyz pysyqtar «atqa mingen». Jurt júdeý. Bılik – orysta. Búksheń qaqqan qazaq. Sonda Abaıdyń aıtqany: Sabyrsyz, arsyz, erinshek, Kórseqyzar jalmaýyz. Sorly qazaq sol úshin, Alty baqan ala aýyz. Zaman portreti. Osy sózderdiń búgingi kúnge qatysy bar ma? Oılanyp kórelik. Shákárim qajy aıtqandaı, zaman ótken saıyn adamnyń adamshylyǵy túzelip bara ma, buzylyp bara ma? Qalta telefonymyzben Eýropa, Amerıka, Túrkııa, Malaızııa elderimen qolma-qol, aýyzba-aýyz sóıleskenimizben, solarǵa jaqyndaı aldyq pa? Múmkin, jaqyndarmyz da, másele onda da emes, adamshylyǵymyz, qazaqtyǵymyz túzelip bara ma? Oılap ketseń, oı qushaǵynan shyǵa almaı qalasyń. Zamandy sabyrsyzdyq jaılap barady. Mundaı jaǵdaıda adamshylyq, qazaqtyǵymyz qalaı saqtalmaq?! *** Biz adamshylyq degendi shól dalaǵa aınaldyryp alǵanbyz. Shól dalaǵa sý qajet. Shól dalaǵa gúl aralas shóp ósýi kerek edi. Táýelsizdiktiń jıyrma bes jyly ishinde shól dalaǵa gúl aralas shóp ósirýde nendeı jemisti isterge qolymyz jetti. Rýh álemi qanattandy ma? Ata-babalar sózi kúndelikti aıtatyn mátel-maqalǵa aınaldy ma? Maǵan bir orys áriptesim aıtyp edi: – Sizderde Abaı nege bizderdegi Pýshkın sekildi emes. Biz sóz arasynda Pýshkın aıtty degendi jıi qoldanamyz, al sizder Abaı týraly jaq ashpaısyzdar. Oılanyp qaldym. Búginde Abaı óleń­derin, qara sózderin jatqa oqıtyn jastar shyǵyp keledi. Táýbe, qanaǵat. Biraq, Abaıdy ultqa tegis Ustaz bolatyndaı dárejede baǵalaı almaı júrgenimiz de shyndyq. Bireý «altyn» dese, endi bireý­ler qolyndaǵy «baqyryn» kórsetip qala­tyny sııaqty psıhologııalyq hal bary taǵy da anyq. *** Dál qazirgi zamanǵa sabyr kerek. Joǵaryda aıttyq, musylman qazaq qaraly kún basyna túsip, aýyr qaza bolǵanda bir-birine demeý berip, sabyrǵa shaqyratyn. Sabyr ólim qasiretin seıiltýshi sana. Úmitti ylaıym sáýle etken halqymyz. «Sabyr túbi sary altyn» degen baılamǵa qandaı jaǵdaı bolmasyn kelgenbiz. Biraq, odan toǵysharlyq, toqmeıilsý, mánsiz-maǵynasyz áldenege aldaný, joq nárseni jubanysh sanaý, kónbistikti dáripteý, ózgelerge bas ıip jalpaqtaý, jalp-jalp etip bir kóringen «jyltyrǵa» elikteý, eski keńes zamanynan qundylyqtar izdeý sekildi isterden aýlaq bolýymyz kerek. Sabyr – azamat sanasy. Azamattyq sana. Sabyrsyzdyq – asyǵystyq. Barshaǵa belgili asyǵystyq – shaıtan azyǵy. Biraq, zaman, sharýa, minez ózgermeı turmaıdy. О́zgeris degen álemdik, tipten, ǵalamdyq qubylys. Sol ózgeristi tanyp-bilýde, nátıjeli is, qareket etýde eń aldymen keregi sabyr sanasy. Bul turaqtylyq, beı­bitshilik, jer betinde adam bolyp ómir súrý fılosofııasynyń sýbstansııasy. Ǵarıfolla ESIM, akademık Astana