Brıtanııa nege Eýroodaqtan bas tartty?

Ulybrıtanııanyń Eýroodaqtan at quıryǵyn úzgisi keletini týraly nıeti keshe men búgin aıaq astynan paıda bola salǵan joq. Sondyqtan bul jóninde búkilhalyqtyq referendým ótkizý týraly sheshim qabyldanýynyń ózi tabıǵı nárse tárizdi kórindi. Biraq sońǵy sátke deıin eshkimniń de onyń qorytyndysy osy bastamany kóterýshilerdiń qalaǵanyndaı bolyp sheshiledi dep kútpegeni anyq. Alaıda, munyń senimsiz al­ma­ǵaıyp tirlik ekeni áý bastan belgili edi. Buǵan táýekel etken el­diń premer-mınıstri De­vıd Ke­meron keıin ózin úlken uıat­qa qaldyratyn sharaǵa qadam bas­qanyn kesh sezingen syńaıly. Aınalyp kelgende, oılanbaı ja­salǵan osy qadam Brıtanııa úkimeti basshysynyń saıası mansabynyń da túbin sheship ketkeli otyr. En­di aldaǵy kúzde onyń bul bı­lik tizgininen aıyrylǵaly turǵany eshkimge de jumbaq bolmaı qal­dy. Al Kemerondy aqyl-parasatpen astaspaǵan mundaı kózsiz táýekelge aparǵan onyń ózin sońynan jurt­ty erte alatyn qabileti kúshti kósh­basshy etip kórsetkisi kelgen pendelik peıili edi. Ol, sóz joq, kóptiń zor qoldaýyn alyp, óz be­deli­men saılaýshylardyń basym daý­syn jıyp alatynyna senimdi bolǵan. Áıtkenmen, múmkindigin asyra baǵalap jibergen eken. Osy arqyly shyn máninde sa­lı­qaly sebep pen parasatty paıymnan góri emosııalyq-pafostyq patetıkaǵa kóbirek júginetin daýryqpa popýlıst, ekenin kór­setip aldy. Áıtpese, brıtan qoǵamy Eý­ropa odaǵyna syn kózimen qaraı­tynyn baıaǵydan beri bildirip kele jatqan edi. Mundaı kózqaras, ásirese, 2004 jyly Eýroodaq ke­ńeıtilgennen keıin júdá kú­sheıe tústi. Brıtanııalyqtar sol sátten beri odaqqa qatysty nár­­selerdi túgel synaı bastady. Odaqqa kirgeli tákappar Eý­ropanyń tó­reshildigine tap kelgen olar endi óz sheneýnikterine burynǵysynsha yqpal jasaýdan qalǵandaryn, bulardyń ózderinen góri Brıýssel ákimderine kóbirek qulaq asatyndaryn moıyndaı almady. Bul kóp jyldyq par­lamenttik demokratııasynyń tarıhy qalyp­tasyp qalǵan el úshin aqylǵa syıymsyz nárse bolyp kórindi. Osy tusta Kemeron ózin jurt­­­­­­qa ózdiginshe sheshim qabyl­daı alatyn kórnekti tulǵa etip kórsetkisi keldi. Sonymen, bir mezgilde ol Brıýsseldi ashyqtan-ashyq bopsalaý jolyna túsip, Ulybrıtanııaǵa EO sheńberinde erekshe mártebe berý máselesi tóńireginde saýda­lasýǵa kirisip ket­ti. Osy arqyly jurt naza­ryn ózine kóbirek aýdaryp, eldiń Eýroodaqtaǵy músheligi statýsyn saqtap qalýǵa úmit artty. Biraq brıtanııalyqtar onyń bul tyrashtanǵan áreketine kóziniń qıyǵyn da salǵan joq. Sol kezde premer-mınıstr men onyń jaqtastary ár saýaldama saıyn qaıda bu­rylaryn bilmeı júrgen 10 paıyzdan 20 paıyzǵa deıingi aralyqtaǵy «adas­qan topty» ózderine qaraı tartyp alýǵa kúsh salyp baqty. Biraq atalmysh toppen jumys jasaýda pálendeı bir tapqyrlyq ta kórsete almady. Munyń ornyna Devıd Kemeron: «Brexit, bálkim, Pýtındi baqytty etetin shyǵar», degen sııaqty ke­kesindi-kelemejdi pikir aıtyp, bul iske tıtteı de qatysy joq, adamdy aýyzǵa alyp, ózin salıqaly saıa­satkerden góri aýyl-úıdiń jel sózine beıim boz­balanyń keıpinde kórsetip aldy. Al sarapshylar rasynda qazir onyń tereń saıasattyń, bi­likti bilgirliktiń adamy emes, ál­dekimderge arqa súıep, aıbat kórsetýge qaıyl, tulǵa ekenin jarysa aıtysyp jatyr. Bul rette olar Brı­tanııa úkimeti basshysyn kezinde olaqtyǵy men óz qunyn bilmegendikten, Keńes Odaǵyn kenetten taratyp alǵan Mıhaıl Gorbachevke qatty uqsatyp otyr. Bılik basynda qaıtkende de uzaqtaý ýaqyt bolýdy kóksegen Kemeron sol bir syn saǵattary soǵyp turǵan kúnderde óz halqyna úndeý arnady. Munda onyń «men eger brıtanııalyqtarǵa referendým jolymen óz pikirlerin bildirýleri múmkindigin jasap bersem, olar meniń osy nıe­tim­di durys túsinip, ózime qoldaý kór­setedi, sóıtip, odaqta qalý jaǵyna daýys beredi, osy­­­laısha ymyralastyq­tyń aqylǵa qonymdy saıasaty ar­qyly London­nyń múd­desi men eýropalyq de­­mo­­kra­tızmniń qaǵıdattary da saq­talyp qalady», degen oı­da bolǵany anyq baıqalady. Alaı­­da, baıaǵy Gorbachev sııaq­ty ol da óz jurtynyń jan dú­nıesin jete bilmeıdi eken. Brı­tanııalyqtardyń jer betinde ózgeshe jumaq aýmaq ornatyp be­rýge ýáde etkennen tanbaıtyn birlesken Eýropaǵa, barlyq saıa­sı partııalarǵa qatysty nárse­lerdiń bárinen baıaǵydan beri ábden jalyǵyp bitkeni oǵan málim bolmaı shyqty. Al shyn máninde, munyń bári jyldan-jylǵa halyqty kedeılendirip, ultty qorlaýǵa alyp bara jatyr edi. Buǵan bir dálel, Brıtanııa ózi Eýroodaqqa múshe bolǵan 1973 jyldan 2015 jylǵa deıin oǵan 3,5 trıllıon fýnt sterlıng tólep, aımaqtyq sýbsıdııa túrinde keri qaraı bar-joǵy 170 mıllıon fýnt qana qaıtaryp ala alǵan. Álbette, muny Brı­tanııa jurtshylyǵy sezbeı qal­mady. Al Eýroodaq bul je­tim­sizdiktiń ornyn eshteńemen toltyra alǵan joq. Munyń ústine, London odaq­tyń basqa kóptegen elderine qaraǵanda, óndiristik-qarjylyq jaǵynan odan aıtarlyqtaı tá­ýelsiz edi. Buǵan EO-ǵa kirmese de, ártúrli ıntegrasııalyq jo­­balardan tys qalmaı kele jat­qan, halqynyń baqýattylyǵy turǵysynan álem­degi eń aldyńǵy qatarly el­der­diń sapynan oryn alatyn Nor­vegııa men Shveısarııanyń úlgisi Ulybrıtanııa halqyna ty­nyshtyq bermedi. Olardy bárinen de qatty qınaldyrǵany Brıýsseldiń shekten tys tóre­shildigi, «ózimbilemdikke» salynatyn óktemdigi boldy. Munyń báriniń sońynan bularǵa kóshi-qon daǵdarysy, bosqyndar prob­lemasy qosylyp, shydamnyń aqyrǵy shegin úzip jiberdi. Osy oraıda Ulybrıtanııanyń da kúni taraýǵa qarap kele jat­qanyn aıtyp jatqan jurt az emes. Buǵan saılaý aıaqtalǵan boı­­­da óz eliniń táýelsizdigi týra­ly referendým ótkizetinderin habarlap úlgergen Shotlandııa men ózderiniń tarıhı otany – Irlandııamen qosylý máselesin kótergen Soltústik Irlandııa my­­­saldary sebep boldy. Eger dál sondaı daýys berý taǵy júr­giziler bolsa, shotland jurty mu­nyń aldyndaǵyǵa qaraǵanda, máseleni múldem basqasha sheship alýy ábden múmkin. Sol sııaqty Belfastyń da daýysy qatqyl shyǵýy ǵajap emes. Munyń bá­ri, álbette, Ulybrıtanııa aýmaǵyndaǵy bul tarıhı oblys­tar turǵyndarynyń Brexit-ke, ıaǵ­nı Brıtanııanyń Eýropa oda­ǵynan bólinip shyǵýyna qar­sy ekendikterinen týyndap otyr. Al Brıtanııada saılaý ýchas­keleri jabylǵasyn eki saǵattan keıin: «Eger biz EO-dan ketip qal­saq, ne bolady?» degen saýaldy qoıýshylardyń qatary birden 2,5 esege deıin ósip ketken. Osy kez­de kóterilgen: «EO degenimiz ne?» degen suraqqa da odaqty jaq­taýshylar naqty jaýap bere almady. Jalpy, Eýroodaq elderi qaı-qaısysynyń azamattary bol­syn, onyń ınstıtýttary ju­mystary jóninde onshalyqty tereń bile bermeıtini baıqalady. Sonyń ishinde EO-ǵa qashannan úrke qaraıtyn brı­tanııalyq­tar ózderin eshqashan sol úlken qaýym­dastyqtyń bir múshesi retinde sezine almaǵan eken. Má­­selen, referendýmǵa deıingi jınalǵan qoǵamdyq pikir Al­bıon jeri turǵyndarynyń 40 paıyzy ǵana ózderin Eýroodaq qaýymyna áıteýir bir qatysy bar dep eseptegen. Qalǵan 60 paıyz EO-ny onshalyqty bir ózine etene uıym sanamaǵan. Sarapshy­lar mundaı úrdistiń Brıtanııaǵa ǵana qatysty emes ekenin de aıta bas­tady. Budan bólek, EO-ny na­­sı­­hattap júrgen saıasatkerler men bıznesmenderdiń ózi onyń bo­­lashaǵyna onshalyqty bir ta­bandylyqpen sene bermeıdi. Taǵy mynadaı bir qyzyqty derek: referendým naýqany ke­zinde Brexit-ke qarsylar oǵan 7 mıllıon fýnt sterlıng qarjy jaratsa, ony qoldaıtyndar ná­bári 2 mıllıon fýnt qana aq­sha jumsaǵan. Osynyń ózi bar má­seleni pul shesh­pegenin, odaqta qalǵysy kelgender shyǵarǵan shyǵynnyń 3,5 ese kóp bolǵanyna qaramastan, olar­dyń jeńilis taýyp qalǵanyn kórsetedi. Kelesi bir mańyzdy nárse, Ulybrıtanııa qazirgi tańda saý­da salasynda Eýroodaqtan da góri Ulttar dostastyǵy el­deri­men jáne AQSh-pen kóbirek yn­tymaqtas bolyp keledi. Sonyń negizinde brıtanııalyqtar Ult­tar dostastyǵynyń bıýd­jetine EO-ǵa bergennen eki ese kóp qarjy tólep turady. Biraq soǵan qaramastan, bul mólsherdi túsirip, azaıtý jóninde elde esh­qashan másele kóterilgen emes. Máselen, Brıtanııa áldebir másele jóninde Eýroodaqpen jáne Dostastyq quramyna kiretin áldeqandaı afrıkalyq elmen qatar kelissóz júrgizip jatsa, Lon­­don qashannan Eýroodaqtaǵy emes, Dostastyqtaǵy áriptesi ja­­ǵyna shyǵyp ketedi. Osynyń ózi Uly­brıtanııanyń saıası am­bısııa­sy qaıda ekenin anyq kór­setip beredi. Birikken koroldik osy tus­ta Azııaǵa qaraı bet burǵan ha­lyqaralyq trend kóshiniń de basynda turǵysy keledi. Ol Dos­tastyqtaǵy lıderlik rólin endi sary qurlyqqa da taratpaq maq­satty ustanady. Brıtanııa AQSh-pen yntymaqtastyǵy arqa­synda da óte kóp paıda taýyp otyr. Oǵan ázirge Eýropa rynogy da esigin aıqara ashyp turady. Osynyń bári aral-memlekettiń jańa áriptester izdestirý baǵytynda áreketterine biraz erkindik be­redi. Al aldaǵy bolashaqta Uly­­­brıtanııaǵa Eýroodaq pen jańa rynok arasyndaǵy altyn kópir, jalǵastyrýshy jeli bolý baqyty da buıyrýy ábden múmkin. Degenmen, Londonnyń Eýroodaqqa qaıta oralýy má­se­lesi jónindegi áńgimeniń ba­sy ashyq. Sarapshylardyń baǵam­darynsha, bul ázirge múmkin emes. Qazirgi kúnderi elde Brexit-ke narazy jurttyń kóptegen myń adamdyq sherýleri qaıta-qaıta ótip jatqanyna qaramastan, odaq­­­qa qaıta qosylý jóninde qaıtalama referendýmnyń ótý yqtımaldylyǵy joqqa tán. Taıaý jyldarda onyń óte qoıýy ne­ǵaıbyl. Buǵan kerisinshe, qazir Brıtanııanyń jolyn qýyp, Eýro­odaqtan shyǵý jóninde referendým ótkizbek bolyp otyrǵan biraz eldiń qarasy toptalyp qal­dy. Olardyń alǵashqy qata­rynda Chehııa, Vengrııa, Gre­kııa sııaqty memleketter atalyp otyr. Bi­­raq arnaıy sheshim shyq­paǵannan keıin bulardyń osy joldy ustanǵanyna bás tigý qıyn. Degenmen, kóptegen saıa­sat­ker Eýroodaq quramynan Uly­­­­brıtanııanyń shyǵýy atalǵan odaqtyń ydyraýynyń basy bolatynyn alǵa tartady. Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan»