Ortaq konsensýs – nátıjeli sheshim

Keshe Astanada Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysovtyń tóraǵalyǵymen Kaspıı mańy memleketteri Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi ótti. Oǵan Ázerbaıjan Respýb­lı­kasynyń Syrtqy ister mınıstri Elmar Mamedıarov, Iran Islam Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri Mohammad Djavad Zarıf, Reseı Federasııasynyń Syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov jáne Túrikmenstan Respýblıkasy Mınıstrler kabıneti tóraǵasynyń orynbasary, Syrtqy ister mınıstri Rashıd Meredov qatysty. Jıyndy ashqan Erlan Ydy­rysov «Kaspıı bestigi» halyq­aralyq kelisimderdi ázirleý men júıeleý qarqynyn údetýge aıryqsha nıettestik tanytylyp otyrǵanyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, mundaı pishimdegi kezdesý Qazaqstanda alǵash ret uıymdastyrylǵan. Sondyqtan, osyndaı sıpattaǵy jıyndardyń nátıjesinde eń aldymen, Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesine qatysty konvensııaǵa qol qoıylý kózdelmek. «Kaspıı bestigi» mem­leket­teriniń besinshi sammıtine daıyn­­dyq júrgizý óte mańyzdy. Aldaǵy ýaqytta bul otyrysty qazaq jerinde ótkizý josparlanýda», dedi óz sózinde syrtqy saıa­sat vedomstvosynyń bas­shysy. Jalpy, arnaıy jumys toby aıasynda Kaspıı teńiziniń quqyq­tyq mártebesin retteý jónindegi kelissózder bastalǵaly 20 jyl­dyń bederi bolǵanyn bilemiz. Osy kezeń aralyǵynda barlyq tarap aıtar­lyqtaı jumystar atqaryp, Kaspıı teńiziniń quqyqtyq rejı­mine qatysty jekelegen túıtkilderdiń sheshilýine muryndyq bolǵanǵa uqsaıdy. Erlan Ydyrysov óz sózinde jınalǵandarǵa osyndaı túıindegi sózin aıtty. «Kaspıı bestiginiń» quqyqtyq bazasy eń birinshi kezekte, Kaspıı teńiziniń qaýip­sizdigin qamtamasyz etýdegi ynty­maq­tastyq týraly kelisimge negiz­delip otyr. Atal­ǵan kelisim – negiz­demelik qujat ári Kaspııdegi qaýip­sizdikti qamta­masyz etýde jáne quqyqqa qaıshy áre­ketter­men kúres boıynsha teńiz mańyn­daǵy memleketterdiń ózara áre­ket­testigi úshin quqyqtyq negiz qalyp­tastyrýshy. Budan bólek, búgingi tańda taraptardyń qaraý­ynda keleshektegi yntymaq­tastyqty damytýǵa negiz bolatyn birqatar mańyzdy kelisimshart jobalary bar», – dedi E.Ydyrysov. Jalpy, 2002 jyly alǵash ret Ashhabadta ótkizilgen Kaspıı sammıti joǵary deńgeıdegi birneshe kezdesýdiń ótýine uıytqy bolsa, Tegeran tórinde uıymdastyrylǵan ekinshi sammıt Kaspıı mańy elderi arasyndaǵy Deklarasııaǵa qol qoıylýǵa sep bolǵan. Ol Deklarasııada Kaspııdiń quqyq­tyq mártebesine qatysty birqatar elementterdi, sondaı-aq, taraptar arasyndaǵy halyqaralyq qa­­rym-qatynastardyń jekele­gen aspektilerin saıası deń­geıde beki­týge yqpal etedi. Al Baký­de ótken sammıt bes tarapqa or­taq eki mańyzdy qujat­tyń resim­delgenimen kópshilik­ke aıan. Olar: Kaspıı teńiziniń qaýip­siz­digine qatysty yntymaqtastyq keli­simi jáne «Kaspıı bestigi» elde­ri prezıdentteriniń Birlesken málim­demesi. Buǵan qosa, Ázer­baıjan astanasynda lıderler Kaspıı teńizinen bekireni aýlaýǵa moratorıı tetigin engizý, teńizdiń bıoresýrsyn qorǵaý jóninde kelisimge kelip úlgerdi. Kaspıı mańy elderi prezı­dent­teriniń qatysýymen Astrahanda ótken tórtinshi sammıt barysynda qol jetkizilgen qujattyń da teńizdiń quqyqtyq mártebesin nyǵaıtýdy kózdeıtini jóninde sala mamandary sol kezdiń ózinde sendire aıtqan bolatyn. Osydan keıin memleketterdiń sala mamandary túrli baǵytta, máselen, gıdrometeorologııa, sý bıore-s­ýrstaryn tıimdi paıdalaný, Kaspıı teńizinde bolýy múmkin tótenshe jaǵdaılardy aldyn ala eskertý jáne kedergilerdiń aldyn alý sekildi máseleler boıynsha jumystardy atqarýdy qolǵa ala bastady. Bir sózben aıtqanda, búginde Kaspıı teńizine qatysty túıtkilderdi sheshýde aý­qymdy quqyqtyq baza bar jáne ol áldeqashan qalyptasqan. Al endigi jumys úderisi qalaı órbýi múmkin? Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysovtyń aıtýynsha, «Kas­pıı bestigi» bul qarqynmen toqtap qalmaq emes, túrli saladaǵy halyqaralyq kelisimderdi daıyndaý úderisindegi sharalar júıeli túrde júrgizile bermek. Bul týraly Syrtqy ister vedomstvosynyń basshysy: «Sózsiz, bizdiń kúsh-jigerimiz Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi Konvensııa jobasy jónindegi kelissózdi aıaqtaýǵa baǵyttalmaq. Bul negizgi zańdy qujat. Sondyqtan, ol Kaspıı ma­ńy elderi qarym-qatynasynyń bola­shaq «arhıtektýrasyna» negiz bolyp qalanbaq, sonymen qatar, atal­ǵan aımaqtaǵy turaqtylyqty damy­týdy qamtamasyz etpek. Iаǵnı, búgingi jıyn Kaspıı mańy mem­­leketteri basshylarynyń atal­ǵan Konvensııa jobasyna qatysty ju­mystardy aıaqtaý jónin­de bergen tapsyrmalaryn nátı­jeli túr­de oryndaýmen ózekti bo­lyp tur. Bul qujatqa Qazaqstanda óte­tin be­sinshi sammıt bary­synda qol qoıý kózdelýde. Osy oraı­da, bar­­lyq tarapty ózara tıimdi she­shim­­­derge qol jetkizý úshin ortaq kon­­sensýsqa kelýge shaqyramyz», – dedi. Sol kúni tústen keıin atalǵan jıynnyń qorytyndysyna arnal­ǵan brıfıng ótti. Onda Syrt­qy ister mınıstri Erlan Ydyry­sov Kaspıı teńiziniń quqyq­tyq mártebesi týraly konven­sııa joba­syna, Kaspııdegi ynty­maq­tas­tyqtyń jeke baǵyttary boıynsha jumystyń barysyna, Qazaqstanda ótýi josparlanǵan besinshi Kaspıı sammıtiniń daıyndyǵyna baılanysty óz pikirin jetkizdi. «Aldaǵy ýaqytta bekitilýi tıis Kaspıı teńiziniń quqyqtyq már­tebesi týraly konvensııa – Kas­pıı teńiziniń, bul baǵyttaǵy atqarylatyn qyzmetterdiń barlyq salalaryna qatysty zańnamalyq negizdemeni retteıtin keshendi qujat. Sondyqtan, buǵan qatysty kelissózder uzaqqa sozylýda. Desek te biz osy Konvensııanyń jobasyna baılanysty jumystardy aıaqtaýǵa jaqyndap qaldyq», – dedi Erlan Ydyrysov. Sondaı-aq, 2014 jyly Astra­han qalasynda (Reseı) ótken Kaspıı sammıtiniń qorytyndysy boıynsha konvensııa jobasynyń mátinine qol qoıýǵa kóshý týraly sheshim qabyldanǵanyn aıta kelip «Aldaǵy ýaqytta ótkeli otyr­ǵan Astana sammıtiniń negiz­gi qorytyndysynda atal­ǵan Konvensııaǵa Memleket basshylary qol qoıady dep kúti­lýde. Osy aralyqta biz Konvensııa sheń­berinde kóptegen mán-mańyzy joǵary máselelerdi talqylap, nátıjesinde ortaq kelisimge qol jet­kizdik. Degenmen, qujatta qamty­lýy tıis máseleler óte kúr­de­li bolǵandyqtan ári onda Kas­pıı mańyndaǵy memleketterdiń múddeleri qamtylatyn kóptegen aspektiler qozǵalatyndyqtan bizge áli de biraz ýaqyt qajet», – dedi mınıstr. E.Ydyrysovtyń sózine qara­ǵanda, kezdesýde Kaspıı konven­sııasynyń jobasyna baılanys­ty arnaıy jumys toby sarapshy­larynyń basqosýy aldaǵy qyr­kúıekte Tegeranda, sondaı-aq, qazan aıynda Ashhabadta ótetini týra­ly kelisilgen. Osy arada aıta keteıik, 12 shilde kúni Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysov Astanaǵa Kaspıı mańy memleketteri Syrtqy ister mınıstrleri keńesine kelgen Reseı Federasııasynyń Syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrovpen kelis­sózder júrgizdi. Taraptar óńirlik ózara damýdyń aǵymdaǵy jaı-kúıin jáne keleshegin, Qa­zaqstan men Reseıdiń saıası, saý­da-ekonomıkalyq, mádenı-gýma­nıtarlyq salalardaǵy yntymaq­tastyǵyn talqylady. «Sizdiń saparyńyz – bizdiń kósh­­basshylarymyzdyń júıeli baı­lanystary negizin quraıtyn, eki el arasynda ornaǵan dástúrli úzdik qarym-qatynastyń taǵy da bir kórinisi dep sanaımyn. Sankt-Pe­terbýrgte jaqynda ótken kezdesý Qazaqstan men Reseı­­diń eko­­no­mıkalyq yntymaq­tas­ty­ǵynyń barynsha nyǵaıa túsýine jol ashty. Jalpy, bizdiń baılanys­tary­­myz ben ózara is-qımyl­darymyz bar­lyq deńgeıde qarqyn­dy damyp keledi», – dep atap ótti E.Ydyrysov. Eki eldiń óńirlik ıntegra­sııa­lyq aıasyndaǵy birlestikterde jáne halyqaralyq uıymdarda, sonyń ishinde 2017-2018 jyldarǵy Birik­ken Ulttar Uıymy Kaýip­sizdik Keńesine Qazaqstannyń múshe­ligine erekshe kóńil bólindi. Kezdesýde S.Lavrov: «Qazaq­standy BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılanýymen quttyqtaımyz jáne aldaǵy eki jylda bul alańda da ty­ǵyz árekettestik ornatýǵa daıyn­byz», – dedi. Jalpy, kezdesý dástúrli túrde salı­qaly jáne iskerlik mazmunda ótip, Qazaqstan-Reseı qarym-qaty­nastarynyń qalyptasqan strategııalyq jáne odaqtastyq sıpatyn taǵy da rastady. Joldybaı BAZAR, Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan»