Ult jospary

Memleket basshysynyń «100 naqty qadam» Ult Jospary qazaqstandyqtardy álemdik deńgeıde bilim men biliktilikke, básekelestikke daıyn bolýǵa shaqyratyn qundy qujat. Atalǵan reformanyń el ishinde birden qoldaý taýyp, halyqtyq reforma retinde qabyldanýy onyń mán-mańyzyn ereksheleı túsedi. Jalpy, Ult Jospary men Elbasy Joldaýy arasyndaǵy ózara baılanys pen bir-birin tolyqtyryp turǵan sabaqtastyq búgingi kún shyndyǵy turǵysynan anyq baıqalady. Bul eki mańyzdy qujattyń kózdegen maqsaty da bir: daǵdarysty eńserip, álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna qosylyp, shyn mánindegi Máńgilik El bolý. Memleketimizdiń tarıhı tájirıbesiniń kóp emestigine qaramastan, elimizdiń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń tıimdi ári kóregendik basshylyǵynyń arqasynda qalyptasqan Táýelsiz Qazaqstannyń daǵdarysqa qarsy strategııasy óte salmaqty bolyp sanalady. Jáne qazirgi daǵdarysty eńserý, Joldaýda qoǵamdy toptastyrý, biriktirý úshin jaǵdaı jasaý jáne álemniń damyǵan elderiniń klýbyna kirýdi júzege asyrý úshin ornyqty negiz jasaý bolyp kórsetilgen. Memleket basshysy eldiń joǵary oqý oryndary Joldaý mindetterin júzege asyrýǵa atsa­lysýy qajettigin atap ótip, daǵdarysqa qarsy jáne qurylym­dyq ózgeristerdiń bes baǵytyn dál aıqyndap berdi. Birinshi baǵyt boıynsha, eldiń JOO-lary úshin, ekonomıkany dollarsyzdandyrý quraldaryn keńeıtý arqyly ulttyq qarjy-nesıe júıesin turaqtandyrýǵa qol­jetkizýdi, halyqtyń qarjy­lyq saýattylyǵyn ári qaraı damytý is-sharalaryn júzege asyrýdy negizgi mindetter retinde aıqyndaýǵa bolady. Bul rette JOO-lar bazasynda, naryqtyń jáne halyqtyń búkil jikteriniń ult­tyq valıýtamyz teńge men onyń retteýishi Ulttyq bankke degen senimin qaıtaryp, ony ári qaraı nyǵaıtý boıynsha qar­jy-nesıe uıymdarymen jáne jer­gilikti kásipkerlermen birlesken is-sharalar iske asyrylýy qajet. Ekinshi baǵyt – ol salyq júıe­sin reformalaý jáne memleket-jekemenshik áriptestigi tetikterin engizý negizinde, bıýdjettik saıasatty ári qaraı ońtaılandyrý. Bul baǵytta JOO-lar, «Ata­me­ken» Ulttyq kásipkerler palatasymen birlese otyryp, otandyq kásipkerlik júıesi úshin salyq júıesin reformalaýdan alýy múmkin paıdalardy keńinen kórsetýi tıis. О́ıtkeni, qosylǵan qun salyǵynyń (QQS-tyń) ornyna satýdan túsetin salyqty engizýden, satyp alyp baǵasyn qaıta kóterip satatyndar emes, birinshi kezekte, atap aıtqanda, túpki ónim óndiretin óndirýshi kásiporyndar utady. Odan bólek, atalmysh reforma «kóleńkeli ekonomıkany» jaryqqa alyp shyǵýǵa baǵyttalǵan, sondaı-aq, bul jańa jahandyq ahýal jaǵ­daılarynda básekelesýge daıyn, qazirgi zamanǵa saı ulttyq kásip­kerlikti qalyptastyrýdyń negizgi jaǵdaıy bolyp sanalady. Qazirgi jaǵdaılarda ekonomıkada taýarlardyń negizgi túrleri boıynsha halyq sharýashylyǵy jáne zattaı-qundyq, salaaralyq balanstar, halyqtyń aqshalaı kiristeri men shyǵystarynyń balanstary, eńbek resýrstary men negizgi quraldar balanstary júıesin, aǵymdaǵy jaǵdaıdy baǵalaýdyń ádisteri men modelderin jáne keleshekke nus­qalyq esepteýlerdi, sondaı-aq, bol­jaý men strategııalyq bas­­qarý jáne josparlaý úshin qu­ral­dar jıynyn qalpyna keltirý ba­sym­dyqqa aınalady. Olar bizge eko­nomıkanyń ósý serpinin, tólem balansynyń negizgi kórset­kishterin, aqsha massasy men ın­flıasııanyń shamasyn óte dál boljaýǵa múmkindik beredi. Áli kúnge deıin ekonomıkalyq tájirıbede, elektr qýatyna baǵa­ny 1%-ǵa ózgertý, óndiris tıimdi­ligin, bıýdjet kiristerin jáne t.b. tómendetýdi qosa alǵanda, ekonomıkanyń búkil qalǵan salalaryna qalaı áser etetinin óte dál sanaýǵa múmkindik beretin, irilendirilgen nomenklatýradaǵy sala­aralyq balans sııaqty ekono­mıkanyń senimdi jáne tıimdi quraly qoldanylmaıdy. Osy quraldy bilmeý nemese qoldan­baý saldarynan tereń oılas­ty­rylmaǵan sheshimder qabylda­nady, qorytyndysynda baǵanyń ósýine eleýli áser etedi. Osymen baılanysty Qa­zaq­stan óńirleriniń bıýdjettik saıa­satyn ári qaraı ońtaılandyrý sheńberinde, biz óńirdiń sala­ara­lyq balansyn jasaýdy usynyp otyrmyz, ol boıynsha óńirdiń kiristeri men shyǵystarynyń negizgi aǵyndaryn qadaǵalaýǵa bolady. Jáne osy aǵyndardyń negizinde óńir úshin mol tabys ákeletin ekonomıka salasyn, sondaı-aq, óńir óziniń tabystaryn joǵaltatyn ekonomıka salasyn anyqtaýǵa bolady. Biz tutyný suranysyn ynta­lan­dyrýdyń ekonomıkalyq ádis­terin jetildirýimiz qajet. Atap aıtqanda, jumyspen qamtıtyn jáne ony arttyratyn, sondaı-aq, otandyq óndiristiń ósimin jáne ekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etetin ónimge degen suranysty yntalandyrý kerek. Mysaly, aýylsharýashylyq ónimderin óndirýdiń ósimin yntalandyra otyryp, biz, qaıta óń­deý, mashına qurastyrý, kólik, saýda sııaqty artta júrýshi sala­lardyń ósýi men damýy úshin ekonomıkalyq negiz jasaımyz. Al elde turaqty azyq-túlik sektorynyń bolýy áleý­mettik turaq­tylyqqa kepil bolady. Ol týraly Prezıdent N.Á.Nazar­baev­­tyń Joldaýynda naqty kórse­tilgen, bul turǵyn úı qury­lysyna da qatysty. Osyndaı balans jasaý úshin oǵan Qazaqstannyń maman­dan­dyrylǵan ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men JOO-lary qatystyrylýy tıis. Jańa ekonomıkalyq qaty­nas­tar qalyptasqan, al onyń ekonomıkasy álemdik qaýym­dastyqqa barǵan saıyn kóbi­rek yqpaldasa túsken qazirgi Qazaq­standa, mem­leket-jekemenshik áriptestigin tolyqqandy engizýge qatysty aıtatyn bolsaq, onda qurylymdyq ózgeristerdiń jáne memleket pen jeke sektordyń neǵurlym ty­ǵyz ózara is-qımy­lynyń asa qajettiligi kópten beri paıda boldy dep aıtýǵa ábden bolady. Memleket pen jeke bıznestiń ózara is-qımyl jasaýǵa degen joǵa­ry qyzyǵýshylyǵy, kóptegen elderde onyń, memleket pen jeke sektordyń resýrstaryn birik­tirý jolymen iri áleýmettik jáne ekonomıkalyq problemalar­dy tıimdi sheshýge múmkindik bere­tindigimen túsindiriledi. Olardyń kapıtaldy qajet etýi men uzaqmerzimdilik sebebi boıynsha aǵymdaǵy qarjylyq-ın­vestısııalyq daǵdarys jaǵdaı­lar­yndaǵy bıýdjettik shekteýler, kóptegen ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý boıynsha res­pýblıkalyq jáne jergilikti bıýd­jetterdiń múmkindikterin qaıta qaraý mindetin aldyǵa qoıady. Osy baǵyttarda Qazaqstannyń ekonomıkalyq joǵary oqý oryndaryn tarta otyryp, memleket-jekemenshik áriptestiginiń áleý­etti qatysýshylaryn anyqtaý ar­­qyly, memleket-jekemenshik árip­­testigin damytýdyń ǵyly­mı negizdelgen óńirlik tujyrym­damasy ázirlenýi tıis. Úshinshi baǵyt boıynsha, jekeshelendirýdi damytýda jáne ekonomıkalyq básekeni yntalandyrýda, JOO-lardyń aldyna básekege qabiletti ulttyq bıznesti qalyptastyrýǵa belsene qatysý mindeti qoıyldy. Joldaýda atap kórsetilgendeı, «Naryqtyq ekonomıka – ol kúshtiler básekesi». Aǵymdaǵy jaǵdaılarda belsendi jáne kúshti oıynshy bolý úshin, bıznes-ortanyń ókilderi óz kúshi men múmkindikterin ýnıversıtettermen jáne ǵylymmen biriktirýi qajet. Damyǵan elderdegi ýnıversıtetter – ol ınnovasııalardy jetkizýshiler ǵana emes, sonymen birge olardy kommersııalandyrýdaǵy jáne naryqqa shyǵarýdaǵy negizgi qaty­sýshylar. Sondyqtan, Qazaqstannyń jetekshi ekono­mıkalyq ýnıversıtetteri bazasynda óńirdiń sharýashylyq júrgizýshi sýbektileri úshin daǵdarysqa qarsy konsýltasııa­lar ortalyqtaryn qurý qajet. Ekonomıkanyń, marketıngtik jáne ekonomıkalyq zertteýlerdiń aǵymdaǵy konıýnktýralyq sıklin saraptamalyq baǵalaý negizinde, daǵdarys jaǵdaılarynda jańa ótkizý naryqtaryn izdeýde jáne básekege qabilettilikti arttyrý strategııalaryn ázirleýde, ıaǵnı naqty is-sharalar qabyldaýda, óńir­diń kásiporyndaryna, kásip­kerler men jergilikti atqarýshy organ­darǵa aqyl-keńes berýge bolady. Tórtinshi baǵyt – jańa ınves­tı­sııalyq saıasat negizderin qalyp­tastyrý, Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary júıesiniń aldyna asa zor mindetter qoıady. Respýb­lıkada jáne óńirlerde qolaı­ly ınvestısııalyq ahýal qalyptastyrý, ınfraqu­ry­lymdyq jobalardy júzege asyrý jáne otandyq óndirýshilerdiń eksporttyq áleýetin keńeıtý mindetterin, qajetti ǵylymı negiz­demelersiz júzege asyrý múmkin emes. Indýstrııalyq-ınnova­sııalyq damý úshin kadrlar daıarlaý júıesin damytý, JOO-lar ortasy úshin negizgi mindet bolyp sanalady. Alaıda, kadrlar daıarlaý másele­leri árbir óńirde tıisti eńbek resýrstarynyń balansyn jasaý­dy qajet etedi. Prezıdent óziniń Joldaýynda jastardy qaı jerde eńbek etetin mamandyqtar qajet, sol jerlerge barýdan qoryq­paýǵa, jańa, qajet etetin maman­dyqtardy meńgerýge shaqyrdy, al bizdiń óńirlerimiz osyndaı aqparattar berýge daıyn ba? Son­dyqtan atalmysh baǵytty júzege asyrý sheńberlerinde, ýnıver­sıtetterdiń ǵylymı áleýetin paıdalana otyryp, Qazaqstannyń árbir óńirinde sol boıynsha eńbek resýrstaryna óńirlik eńbek naryǵynyń qajettilikteri boıynsha jáne birneshe jyl aldyǵa jasalǵan boljam múmkindikteri boıynsha tolyq aqparat alýǵa bolatyndaı, óńirdiń eńbek resýrs­tarynyń balansy sııaqty aqparat­tyq qujat ázirleý qajet. Jáne besinshi baǵyt – jańa áleýmettik saıasat. Joǵary oqý oryn­dary men ǵylymı ıntellı­gen­sııanyń árbir ókiliniń mindeti – syrtqy silkinisterge ornyqty, tıimdi ekonomıkanyń naqty negi­zine aınalýǵa qabiletti, Qazaq­standa Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyn qurýdyń zor bolashaǵyn halyq arasynda keńinen túsindirý. Ásirese, atalmysh baǵyt, bıylǵy Joldaýdyń negizgi tujyrymdary solarǵa arnalǵan, qazaqstandyq jas urpaqpen tikeleı jumys jasaıtyn JOO-lar úshin mańyzdy bolyp sanalady. Qaraǵandy ekonomıkalyq ýnıversıtetiniń ujymy Mem­leket basshysynyń Joldaýda aıtyl­ǵan mindetterin júzege asyrýǵa daıyn ekenin atap ótkim keledi. Olardy neǵurlym tıimdi júzege asyrý úshin bizder ózi­mizdiń halyqaralyq áriptesteri­mizdi tartatyn bolamyz. Búgingi kúnge Qaraǵandy ekonomıkalyq ýnıversıteti AQSh, Ulybrıtanııa, Germanııa, Qytaı, Túrkııa, Oń­tústik Koreıa jáne t.b. sol sııaqty álemniń 22 eliniń 100-den astam ýnıversıtetterimen ornyqty baılanys ornatqan. Bizdiń halyqaralyq áriptes­terimizdi qosa alǵanda, ýnıver­sıtetimizdiń búkil ǵylymı-ın­no­va­sııalyq áleýeti Memleket basshysy Joldaýynyń negizgi mindetteri men «100 naqty qadam» Ult Josparyn oryndaýdy júzege asyrýǵa baǵyttalatyn bolady. Erqara AIMAǴAMBETOV, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qaztutynýodaǵy Qaraǵandy ekonomıkalyq ýnıversıtetiniń  rektory QARAǴANDY