Veterınarııa salasy saldyr-salaqtyqty kótermeıdi

Bıylǵy jyldyń 21 maýsymy kúni «Egemen Qazaqstan» gazeti­niń 117-sanynda jarııalanǵan «Aýy­ly­ńyzda mal dárigeri bar ma?» degen maqalada veterınarııa salasynyń ardageri, árip­tesim Bazarbaı Sataı qozǵaǵan máse­leler óte ózekti. Bul jóninde al­daǵy ýaqytta oń qozǵalys jasala­tyn shyǵar degen oıdamyz. Jasy­ratyny joq, qazir bir-birine baǵyn­baıtyn veterınarlyq mekemeler kóbeıip, jumys sapasy kúrt tómendedi. Aýdanymyzda aýyl sharýashylyǵy bóliminde veterınar maman, veterınarlyq bólim, veterınarlyq stansa, veterı­narlyq ýchaske, veterınarlyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıteti­niń aýdan­dyq aýmaqtyq ınspeksııa­sy, vete­rınar­lyq zerthana bar. Buryn veterınarlyq stansamen birge vetzerthana ǵana boldy. Oblystaǵy veterınarlyq baqylaý jáne qada­ǵalaý komıtetiniń ıns­pek­sııasyn­da, oblystyq veterı­nar­lyq basqar­ma­da qanshama adam bólmeden ból­mege qaǵaz tasyp bostan-bosqa júr. Budan mal basy aıtarlyqtaı kóbeıip, maldarda bolatyn aýrýlar aza­ıyp ketken joq. Bul jóninde Bazar­baı Sataı óte durys aıtqan. Qaǵaz jazýdan, maldan alyn­ǵan synamalardy zerthanaǵa ótkizý­den kórgen vetmamandardyń qıyndyǵy men mashaqaty malmen alysqanynan da kóp. Vetstansa mamandary malǵa syrǵa taǵyp, olardy kompıýterlik bazaǵa tirkeýge mindetti. Jalpy, veterınarııa salasyna jetekshi taǵaıyndaǵan kezde onyń biliktiligi men iskerligine, óz mamandy­ǵyn una­ta bilý qasıeti­ne basa mán beri­lýi qajet. Buǵan qosa, sala ma­man­­­­­daryn aýdan jáne oblys deń­­geıin­de jyl jarym, eki jylda at­tes­­ta­sııadan ótkizip otyrǵan jón. Sonymen qatar, Aýyl sharýa­shy­­lyǵy mınıstrligi veterınarlyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıteti­niń oblystar men aýdandardaǵy aýmaq­­­tyq ınspeksııa basshylary «Vete­rı­narııa týraly» zań talap­taryn qatań talap ete alatyn qyz­met­kerler bolýy qajet. Atal­ǵan zańǵa qulaq aspaı, ózderi qoja, óz­deri bı bolyp júrgen keıbir kásip­­k­erler mal-janýarlaryna esh­bir veterınarlyq qujattar almas­tan oblystan oblysqa, tasymaldaýmen aınalysyp juqpaly aýrýlar taratýda. Oǵan veterınarlyq salany basqaryp otyrǵan basshylar baıqamaǵan syńaı kórsetip, eshbir shara almaı otyr. Aýrý maldy kásipker, tasymaldaýshy, qaıdan tıedi, avtokólikke tıelgen mal qasaphanadan bolsyn, basqa jerden bolsyn, qozǵalǵan kezde sol mekemeniń, aýmaqtyń veterınar mamany nege qaramaıdy? Juqpaly aýrý shyqqan ýaqytta, oǵan tıisti ákimshilik sheshimder alynsa, Úkimet memlekettik qor­dan mal ıelerine tegin vaksına ber­­giz­direr edi. Osyndaıdyń kesiri qarapaıym turǵyndarǵa tıip, maldary shyǵynǵa ushyrap, aýrý janýar­laryn emdetýge, aldyn ala ekpeleýge vaksına, dári-dár­mekterdi qymbat baǵaǵa satyp alýǵa májbúr. О́lgen maldarynyń quny mal ıelerine tólenbeıdi. Sońǵy ýaqytta mal ıeleri brýsellezge qan aldyrýdan bas tart­qan­dyqtan, «Veterınarııa týraly» zańnyń 25-shi baby talaptaryn buzý áreketteri kóbeıip ketti. Bir jaǵynan olardy da túsinýge bolady. Máselen, «Erteń malym brýsellez bolyp shyqsa, maǵan qunyn óteıtin qarajat bermeısińder, sharbaǵymda soıyp alaıyn desem taǵy ruqsat joq, qasaphanaǵa aparyp soıyp alyp kelýime 100 shaqyrym jerge kólik jaldaýym kerek. Maldy alyp ketem dep, men baǵasyna kelisip, kelip turǵan mal daıyndaýshyǵa taǵy bergizdirmeısińder, aıyppul salamyz dep, 2014 jyly aýrý maldaryn qasaphanaǵa tapsyrǵan mal ıeleri janýarynyń tek elý paıyz qundyq aqysyn aldy da, kalǵan aqsha áli berilmeýde», dep narazylyq bil­di­rýin orynsyz deı almasaq kerek. Osy sebepti brýsellez aýrýymen aýyratyn maldar joıylmaı qalady da, aýrý jalǵasyn taba beredi. Onyń ústine aýrý iri qara analyǵy mindetti túrde buzaýymen birge joıylýǵa tıis. Al keı ýaqyt­tarda mal ıeleri buzaýlaryn jasyryp alyp qalyp, aýrý maldyń ornyna bolashaqta sózsiz brýsellezben aýyratyn tuqym ustap otyrady. Oǵan qosymsha aýrý shyqqan qojalyq pen seriktestiktiń, mal úıiriniń, mal qorasynyń aýrý maldary joıylǵannan keıin, qalǵan maldardy sońǵy eki dúrkin zertteý­de teris (otrısatelnyı) nátıjege jetkizý, mal orny zalalsyzdandyrýdan ótkizilýi mindetti ekenin mamandar eskere bermeıdi. Jalpy, brýsellez aýrýyn aýyz­dyqtaý baǵytynda aýdan, aýyldyq okrýgter ákimderi, olardyń orynbasarlary, mekeme, kásiporyn, seriktestik, qojalyq basshylary, qaramaǵyndaǵy jumysshy-qyz­metkerlerinen kúndelikti veterınar mamandardyń qyzmettik talaptaryna atsalysyp otyrýlaryn talap etpeıinshe, bul aýrýdy azaıtý ekitalaı. Osy jumysqa veterınar mamandar, ásirese, medısına mamandary, SES qyzmetkerleri, veterınarlyq-fıtosanıtarlyq polısııa salasymen birlesip kiriskeni tıisti nátıjeler ákeler edi. Al endi, shyǵysqazaqstandyq veterınarııa salasynyń ardageri Bazarbaı Sataıdyń qazirgi kezdegi aýdandyq veterınarlyq stansa mamandarynyń aılyq jalaqy­lary jóninde kórsetken mólsherleri shyn­dyq. Tańǵaldyratyny, bas­tyq­tyń jalaqysy 120 000 teńge bol­sa, malmen alysyp júrgen veterınar 38 000 teńge ǵana alady. Bul jerde durystyq joq. Maldyń múıi­zin ustap jumys jasaǵan maman­nyń jalaqysy kem degende 75 000 teńgedeı bolýy qajet. Sol ýaqytta ǵana odan jumys sapasyn talap etip, jumys suraýǵa bolady. Qazir olar tek istep kelsem boldy, túbi osy jumystan ketem aý deýmen júrip jatyr. Osyǵan qosa aıtarym, mamandardyń qyz­mettik sapasy tómendep ketken, sebebi, qolynan basqa jumys keletin mamandar aqysy joǵary qyzmet­ter­ge, kásipkerlikke aýysyp, óz sharýa­shy­lyqtaryn quryp, ketip qalǵan. Al olardyń oryndaryna úıde jumys taba almaı otyrǵan qyz-kelin­shekter kelgen. Olar biraz ýaqyttan soń bala taýyp, bala kútimi demalystarynda otyrady. Nátıjesinde jos­par­ly veterınarlyq sharalar­dyń tolyǵymen oryndalmaı qalý qaýpi kóp. Joǵarydan aýdandarǵa beriletin veterınarlyq josparlar da qate jasalady. Tómennen jobasy berilgenimen, ol ózgertiledi. Máselen, qystaqtaǵy 150 bas iri qa­ra­synyń tek analyqtaryn juqpaly aýrýlarǵa zertteýge beredi. Al qalǵan boıdaqtardy zertteýdi keıinge qoıady. Qazirgi ýaqytta mal bastary analyǵy da, boıdaǵy da, jylqysy da jazǵy oryndarda birge baǵylyp, jaıylatyny belgili. Analyq maldarynan qan alyp zert­tep kelgende, boıdaqtardyń ar­a­syn­daǵy aýrý qozdyrǵyshyn tasymaldaýshy mal aýrýyn tarata beredi emes pe? Sol sebepten tabyndaǵy maldy úlkendi-kishisin, barlyǵyn birge zertteý kerek. Taǵy da eske salaıyn degenim, sol tabyn maldaryn brýsellezge sońǵy eki qan alýda, teris nátıjelik saraptama alý, mal qorasyn dezınfeksııalaý mindetti. Jasyratyny joq, keıbir mamandar saý maldyń dene qyzýy mól­sherin, antıbıotıkterdiń egý ólshem­derin, veterınarııa salasyn­daǵy zańdylyqtar, erejeler, nus­qa­malar talaptaryn bilmeıdi. Osy­ǵan oraı aýdandar, oblys ortalyq­taryn­­da sala boıynsha bolyp jat­qan jańalyqtarmen tanys­ty­ryp, asa qaýipti juqpaly aýrýlar­men kúresý sharalary jóninde 2-3 kún­dik bolsa da, pysyqtaý kýrstary uıymdastyrylǵany jón bolar edi. Bilimdi veterınar maman ha­lyq­tyń aldynda bedeli bolyp, sala jumy­synyń abyroıyn arttyrar edi. Bolat DOSMAǴAMBETOV, veterınar-dáriger Batys Qazaqstan oblysy, Jańaqala aýdany