Sırııada terrorlyq toptar ydyraı bastady

Jýyrda Sırııa kelissózderine qatysty birqatar mańyzdy oqıǵalar oryn aldy. Birinshiden, 14-15 shilde kúnderi AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Dj.Kerrı men Reseıdiń Syrtqy ister mınıstri S.Lavrov arasynda Sırııadaǵy «Jábhat án-Nusra» (Sırııadaǵy Ál-Kaıda) jáne DAISh terrorıstik uıymdaryna qarsy birlesken áskerı operasııalar júrgizip, barlaý aqparatymen almasý jáne oppozısııalyq toptarǵa qarsy áýe shabýylyn shekteý jóninde jabyq kezdesýler ótti. Ekinshiden, 350 myń turǵyny bar Aleppo qalasy áýe shabýyldaryna ushyrap, onda aýyr gýmanıtarlyq jaǵdaı qalyptasyp, jýyrda Sırııa úkimetiniń áskeri tarapynan qorshaýǵa alynǵany belgili. Úshinshiden, Sırııadaǵy eń yqpaldy jıhadshyl toptardyń biri «Jábhat án-Nusranyń» Ál-Kaıda terrorıstik uıymy quramynan shyqqanyn málimdedi. Osy jyly AQSh jáne Reseı arasynda Sırııadaǵy terrorıstik toptarmen kúresýge baǵyttalǵan áskerı yntymaqtastyq týraly ekijaqty kezdesýler jıilep, belgili ilgerileý­shilik oryn aldy deýge bolady. Eki el dıplo­mat­tary DAISh jáne «Sırııadaǵy Ál-Kaıdanyń» tarmaǵy bolyp kelgen «Án-Nusra» jıhadshyl tobyna qarsy áýe soq­qy­laryn úılestirý týraly kelissózder mara­fo­nyn ótkizdi. AQSh usynyp, Máskeýde jabyq túrde talqylanǵan kelisimniń maz­muny týraly Wall Street Journal basy­­lymy jazdy. Atalǵan qujat jobasy Sırııa­daǵy terrorıstik uıymdar men oppozı­sııa­lyq toptardyń ornalasý kartasy men koor­dı­nat­taryn birge anyqtap, áýeden soqqy jasalatyn nysanalardyń ortaq tizimin jasaýdy meńzeıdi. Pentagonnyń keıbir ókilderi «senimnen góri naqty sharalarǵa negizdelgen» bul kelisimdi artqa sheginis dep qabyldap alań­daýshylyqtaryn bildirdi. Olar kelisimge sáıkes Reseımen tıisti aqparatpen bólisýdiń Sırııa prezıdenti B.Asadtyń ustanymyn kúsheıte túsetinin alǵa tartýda. Osy kezge deıin Asadty Reseıdiń qoldap kelgeni málim. Vashıngton Taıaý Shyǵys ınstıtýtynyń sarapshysy E.Tabler qazirgi jaǵdaıda kelisimge kelýdiń kúrdeli ekenin aıtty. Al Dj.Kerrı Sırııa máselesinde Reseımen jumys isteýden basqa tıimdi balamanyń bol­maǵanyn málimdedi. Kelissózderdi ustam­dy­lyq­pen júrgizgen Máskeý Sırııadaǵy qarý­ly oppozısııa ókilderi men terrorıstik top­tardy bir-birinen ajyratyp, olar orna­las­qan aımaqtardy birge anyqtaý kerektigin basa aıtty. AQSh bul baǵytta jumys júrgizý úshin bir apta ýaqyt qajet ekenin eskertti. Osy rette Máskeý Sırııada terrorızm­men kúresý salasynda teńdik prınsıpin talap etti. Byltyr Sırııanyń batysynda úkimet áskerleri qarýly oppozısııalyq kúshter tarapynan yǵystyrylyp, Reseıdiń áskerı operasııalarynyń qoldaýymen aman qalǵan bolsa, osy joly jaǵdaı kerisinshe baǵytta órbip jatqanǵa uqsaıdy. Sırııada mamyr aıynan beri qarsylasýshy taraptar arasynda soǵysty ýaqytsha toqtatý jóninde kelisimge qol jetkizilip, qaqtyǵystardyń báseńdegeni belgili. Buǵan qaramastan Sırııada qaıtadan údeı túsken qaqtyǵystardy AQSh shekteýge umtylýda (Reuters). Jýyrda eldegi ekinshi iri qala Aleppoǵa bekingen «Án-Nusra» jáne taǵy basqa jıhadshyl kúshterdi nysanaǵa alǵan Sırııa úkimeti áýeden soqqylaryn údete túsken. Áýe shabýyldarynan beıbit sırııalyqtar zardap shegip, ǵımarattar qıratyldy, kisi ólimi artty. 28 shilde kúni Reseı men Sırııa úkimeti Aleppony qorshap, halyqty qala syrtyna shyǵarý maqsatynda keń aýqymdy gýmanıtarlyq operasııalar jasaıtynyn málimdedi. Bul operasııalardyń júz myń­daǵan qarapaıym sırııalyqtar úshin gýmanı­tarlyq saldarlary aýyr bolýy múmkin. Buǵan deıin AQSh pen Reseı áýe kúshteri DAISh terrorısterine qarsy operasııalardy jeke uıymdastyryp kelgeni týraly aqparat taratyldy. Reseıdiń áýe kúshteri án-Nusra tobyna qyrǵıdaı tıgen kórinedi. Al AQSh bastaǵan halyqaralyq koalısııanyń áýe kúshteri muzdaı qarýlanǵan jáne jan-jaqty qarjylandyrylǵan «Án-Nusra» tobyna qarsy júıeli shabýyl uıymdastyra almaǵan sııaqty (New York Times). 26 shilde kúni AQSh, Reseı jáne BUU ókil­deri Jeneva qalasynda kezdesip, tamyz aıynyń aıaǵynda saıası sheshimge baǵyt­talǵan kelissózderdiń kelesi kezeńiniń basta­la­ty­nyn málimdedi. Máskeý Sırııa úkimeti­niń kelis­sózderge ázir ekenin aıtyp, oǵan qoǵam­dyq toptardyń barlyq ókilderiniń qaty­sý kerektigin jetkizdi. О́kinishke oraı, Sırııa­da ázirshe áskerı dıplomatııa men is-qı­myl­dar saıası mámilegerlikten basym túsý­de (Noonpost). О́ıtkeni, sońǵy ekijaqty kelis­sóz­der kórsetkenindeı, Sırııa máselesi tóńire­ginde saıası tranzıtti júzege asyrýdan góri «Jábhat án-Nusraǵa» qarsy birlesken áske­rı operasııalar júrgizý týraly kóbirek aıtyldy. 25 shilde kúni «Jábhat án-Nusranyń» Shýra keńesi «Ál-Kaıda» uıymynan bólinip, budan bylaı «Jábhat Fath ásh-Sham» dep atalatynyn jarııalady. Uıymdy jiti zerttegen maman Ch.Lısterdiń pikirinshe, mundaı áreketke oppozısııalyq kúshterdiń jańa koalısııasyn qurý maqsatynda baryp otyr. «Ál-Kaıda» ókilderi mundaı usynysqa qoldaý bildirip, ortalyq uıymnyń múddesi turǵysynan qajetti qadam ekenin moıyndady. Arab áleminde eń kóp taralymmen shyǵatyn «Ásh-Sharq ál-Aýsat» gazetinde 26 shilde kúni «Án-Nusra AQSh-Reseı kelisiminiń qysymymen Ál-Kaıdamen baı­lanysyn úzdi» degen taqyrypta maqa­la jarııalanyp, mundaı qadamnyń ıdeologııalyq emes, taktıkalyq qajet­tilik­ten týyndaǵany týraly jazyldy. Arab mamandary «Án-Nusradaǵy» sheteldik ele­mentterdiń DAISh uıymyna qosylý qaýpi baryn joqqa shyǵarmaıdy. О́ıtkeni, 2014 jyly uıymnyń birshama ókilderi DAISh lańkestik uıymyna qosylyp ketkeni belgili. Atalǵan sheshimdi qabyldaý barysynda «kavkazdyq, aýǵandyq jáne túrkistandyq» top basshylary usynysqa qarsy bolǵan. Arnaıy derekter uıym ishinde Sırııa kún tártibin qoldaıtyny men «Ál-Kaıdadan» baılanysyn úzgisi kelmeıtin eki toptyń baryn aıtady. Derektiń habarlaýynsha, «Jeısh ál-Fath» jáne «Ahrar ásh-Sham» sııaqty radıkaldy uıymdar «Án-Nusranyń» atalǵan sheshimge kelýine yqpal etip, esesine jańa qurylǵan uıymǵa qarjylaı jáne áskerı kómek berý týraly ýáde bergen. Budan bylaı «Án-Nusra» shabýylǵa ushyraǵan saıyn jergilikti oppozısııalyq kúshterdiń qoldaýyna ıe bolyp, qarýly qaqtyǵysqa qatysatyn jıhadshyl toptar­dyń eń kúshtisine aınalýy yqtımal. Ma­man­dar bul ózgeristerdiń taktıkalyq sı­pa­tyn aıtyp, qajet bolǵan jaǵdaıda strategııalyq maqsatqa ulasyp, DAISh-tyń osy ahýaldy paıdalanyp sheteldik sodyr­lardy óz qataryna tartýy múmkin ekenin aıtady. Áleýmettik jelilerde DAISh-tyń jaqtastary «Án-Nusrany» satqyndyq jasa­dy dep aıyptaýy kezdeısoq emes. «Ál-Kaıdamen» baılanysyn úzgen «Án-Nusraǵa» jańa toptar kelip qosylýy múmkin. Uıym 400 kisige arnap jańa lager quryp qoıdy. «Án-Nusra» quramyndaǵy «Túrkistan ıslam partııasy» músheleri joǵaryda atalǵan sheshimge kónetin sııaqty, al kavkazdyq jáne aýǵandyq toptardyń uıymda qalyp qalmaıtyny ázirshe belgisiz bolyp tur. Reseı mamandary mundaı qadamnyń terrorısterdiń ornyn aýystyryp, oppo­zı­sııalyq toptardy jańa ataýdyń astyna biriktirý úshin jasalyp otyrǵanyn alǵa tartty (Izvestııa). Otandyq sarapshylar mun­daı árekettiń Reseı men AQSh-tyń kelisi­mi­ne oraı terrorıstik uıym dep tanylýdan jaltarý, óz qoldaýshylar bazasyn keńeıtý maqsatynda jasalyp otyrǵanyn aıtty. Qysqasy, «Án-Nusra» uıymynyń «Ál-Kaıdadan» irgesin aýlaq salýy AQSh-Reseı kelissózderiniń qysymymen júzege asyp, halyqaralyq terrorızmge qarsy kúrestiń barysyna áser etýi yqtı­mal. Ekinshi jaǵynan, bul oqıǵa «Án-Nusranyń» Sırııaǵa jáne «Ál-Kaıdaǵa» búıregi buratyn eki topqa bólingenin kór­setedi. «Án-Nusra» terrorıstik uıymy halyqaralyq kúshterdiń Sırııaǵa qatysty kelissózderi aıasyndaǵy áskerı-saıası ynty­maqtastyǵynyń eleýli faktoryna aınaldy. Bul oqıǵalar aımaqtaǵy ishki tepe-teńdik turǵysynan da mańyzdy.  Janat MOMYNQULOV, shyǵystanýshy