Serbııanyń teńgerimdi saıasaty
О́tken seısenbide AQSh-tyń vıse-prezıdenti Djozef Baıden Serbııa Respýblıkasynda bolyp, eki el arasyndaǵy baılanysty jaqsartý jóninde pikir almasty. Serbııa basshylyǵy óz eliniń Reseıge qarsy ekonomıkalyq sanksııa engizbeıtinin taǵy da málimdedi.
Keıde aqparat quraldary oqıǵanyń óńin aınaldyryp kórsetetini bar. Baıdenniń Serbııaǵa sapary jaıynda Máskeýdiń yqpalyndaǵy biraz aqparat quraldary Baıden Serbııa prezıdentin Reseıge qarsy sanksııa engizýge kóndire almady dep shýlady. Al AQSh vıse-prezıdentin Belgradqa sol úshin ǵana kelgendeı etip kórsetýdiń eshqandaı jóni joq edi. Baıden AQSh pen Serbııa arasyndaǵy qarym-qatynasta jańa kezeń bastalǵanyn málimdedi. Kelispeýshilik jaıynda sóz etken joq.
«Árıne, Qurama Shtattar men Serbııa ustanymdary tolyq saı kelmeıdi, ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynan qalǵan tyrtyqtar, jaralar bar, – dedi Baıden. – AQSh Serbııanyń biz ben Reseıdiń birin qalaýyn kútpeıdi. Biz bul eldiń eýropalyq kirigý jolyn quptaımyz». Bul jerde Serbııaǵa qysym kórsetkendeı esh nárse joq. Baılanysymyzdy nyǵaıtamyz dese, ony quptaǵan jón-aq.
Jalpy, Serbııanyń qarsylas eki dúnıeniń ortasynda turyp, kóregendik saıasat ustanyp kele jatqany atap aıtarlyqtaı-aq. Batysqa bet burǵanda, Reseıden syrt aınalsa, bul el biraz nárseden utylar edi. Kerisinshe, Máskeýdiń degenine kónip, Eýropamen baılanysyn shektese, tipti kóp nárseden aıyrylar edi. Belgrad eki jaqpen de qarym-qatynasyn jaqsartýdy kózdeıdi. Resmı Belgrad AQSh vıse-prezıdentiniń saparyn da, bireýlerdiń oılaǵanyndaı emes, baılanystaryn tereńdetýge paıdalanýdy oılastyrdy. Prezıdenttiń baspasóz qyzmeti «Biz Reseımen de baılanystymyz, AQSh-pen de baılanystymyz, olarda serb qaýymdastyqtary turady», dep málimdedi. Máskeý men Brıýssel arasyn tıimdi teńgermelik jaǵdaıda ustaý jolǵa qoıylǵan.
Belgrad óziniń Eýropalyq odaqqa kirgisi keletinin talaı ret málimdegen jáne bul jolda kúresip te keledi. El premer-mınıstri Aleksandr Výchıch EO-ǵa kirý úshin «barlyq talaptardy oryndaýǵa kúsh salatyndaryn» sonaý basta-aq aıtqan. NATO-men «Beıbitshilik jolyndaǵy seriktestik» sharalaryn birigip ótkizse de, bul áskerı odaqqa kirmeıtinin málimdedi. Bul da saıasat, ashyq saıasat. Keshe Eýroodaq elderi Ýkraınadaǵy daǵdarysqa baılanysty Reseıge sanksııa jarııalaǵanda, oǵan da kirmeıtinin ashyq aıtty. Reseımen týys elmiz, oǵan bara almaımyz dedi. Buǵan EO elderi túsinistikpen qarady. Saıasattaryn ózgertken joq. AQSh vıse-prezıdenti de túsinistikpen keldi.
Kóp eldi qurtyp júrgen olardyń basshylarynyń ıa dos bolýy kerek, ıa qas bolýy kerek deıtin taıaz saıasaty. Elder sondaı saıasattan oqshaýlanady, zardap shegedi. Sol Djo Baıden Belgradqa kelgende, Voıslav Sheshel basqaratyn Radıkaldyq partııa músheleri kóshelerde mıtıng ótkizip jatty. Kúni keshe ultshyldyq ıdeıamen eldi búldirgen sol Sheshel búgin bılik basynda bolǵanda, AQSh Serbııanyń jaýyna aınalar edi. Bul eldiń baǵyna oraı, onyń búgingi basshylary parasatty saıasat ustanyp otyr. Olar jaý emes, dos izdeıdi.
Aǵylshyndardyń «ajyrasýy» qıynǵa aınaldy
Osy jylǵy maýsym aıynda Ulybrıtanııada Eýroodaqtan shyǵý jóninde referendým ótip, el halqynyń kópshiligi sony maquldaǵanda, biraz jurtqa Eýropanyń oırany shyǵatyndaı kóringen. Al Birikken Koroldiktiń eýropalyq qurylymynan shyǵýy qıynǵa soǵyp otyr.
Sol referendýmnan keıin premer-mınıstr Devıd Kemeron otstavkaǵa ketip, onyń ornyna Tereza Meı kelgen. Jańa premer de Eýroodaqtan shyǵýǵa qarsy edi. Biraq halyqtyń kópshiligi sony qalaǵan soń, ony júzege asyrýdy oıdaǵydaı ótkizýge ýáde bergen. Soǵan oraı arnaýly mınıstrlik te quryldy. Onyń basshysy Devıd Devıs óz mekemesiniń qyzmetkerlerin de tolyq jasaqtaı almaı jatyr. Buryn kelesi jyldyń basynda eldiń úkimet basshysy Eýroodaqtaǵy áriptesterin osynaý qurylymnan ózderiniń shyǵatynymen habardar etpek edi. Munan soń, eki jyl ishinde, ıaǵnı 2019 jyldyń basynda bólinisip tynar edi.
Bulaı bolmaıtyny qazir-aq aıqyndalyp qaldy. О́ıtkeni, brıtandyqtar kelesi jyldyń basyna deıin ajyrasýdyń jaı-japsaryn tolyq aıqyndaı almaıtyn kórinedi. Muny jyldyń sońyna deıin sozbaq. Onda da bitire alsa. Sonda Londonnyń Brıýsselden ajyrasýy tipti 2020 jylǵa da shyǵyp ketýi múmkin.
Áńgime mynada. Eýroodaq týraly sharttyń 50-baby boıynsha EO-dan shyǵatyn el óziniń ketpek nıetin Eýropalyq Keńeske habarlap, ajyrasýdyń barlyq tetikterin belgilegen kelisimdi Eýroodaqpen kelisip, ony Eýroparlament bekitýge tıis. Onda tolyq ketetin merzimniń kúni kórsetiledi, áıtpese eki jyl ótken soń ol júzege asty dep esepteledi. Ázirge Ulybrıtanııa men EO arasynda ondaı kelisim qashan bolatyny belgisiz.
Ajyrasýdy uzaqqa sozyp otyrǵan Ulybrıtanııa jaǵy. Bul eldegiler sol qurylymnan shyǵýdyń tıimsizdigin jaqsy biledi. Kezinde túrli jaǵdaıdyń áserimen bóliný jóninde ushqary sheshim qabyldandy. Endi odan bas tarta almaısyń. Sodan da qalaı da shyǵýdy soza túskisi keledi. Jáne buǵan san túrli jeleý izdeıdi. Tipti, kelesi jyly mamyrda Fransııada prezıdent saılaýy, al qyrkúıekte Germanııada parlament saılaýy ótetini de alǵa tosylady. Sondaǵysy – ketý jóninde kimmen kelissóz júrgizemiz deıdi. Árıne, bul jaı sóz – bul elderdiń basshylary EO-nyń bir múshesiniń ketýine sonshalyqty bas qatyryp jatpas. Bul, eń aldymen, Londonnyń problemasy.
Kezinde Ulybrıtanııanyń Eýroodaqtan shyǵýyna tym úlken mán berildi. Budan keıin odan shyǵýǵa basqalar da kezekke turatyndaı kóringen. Al mamandardyń esepteýi boıynsha bul úderisten qarjylyq turǵyda eń aldymen London kóp zııan shegetini aıqyndalyp otyr. Eýropalyq yntymaqtyń álsireýine qushtarlardyń qýanyshtary da uzaqqa sozylǵan joq. Dál qazir EO basshylyǵy Ulybrıtanııaǵa qatarymyzda qala tur dep jalyna da qoımas. Qaıta ketpek ekensińder, tezirek ketińder degen talap ta qoıdy. Eýrokomıssııa tóraǵasy Jan-Klod Iýnker muny Londonǵa referendýmnyń qorytyndysy shyqqan kúni-aq eskertken.
Ádette, birigýden taraý ońaı degen pikir qalyptasqan. Buǵan deıin jurt talaı taraýdy kórgen. KSRO tarady, Iýgoslavııa tarady. Ustaǵanǵa toqtamaı, qashyp tarasty. Tipti, soǵysyp tarasqandar da bar. Al Eýroodaq sııaqty qurylymnan shyǵý nege qıyn? Tipti, kete almaı jatýy qalaı? Sirá, qolaıly jerden ketýdiń jóni joqtyqtan shyǵar.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
