"Mıkronesıe alý úshin kásipker 5-6 qujat ótkizse jetedi"

Ústimizdegi jyldyń 9 qyrkúıeginde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Úkimet jumysynyń basty basymdyqtarynyń biri retinde jappaı kásipkerlikti yntalandyrý men jumyspen qamtý aýqymyn keńeıtýdi belgilep bergeni málim. Buǵan qosa, agroónerkásip keshenin, atap aıtqanda, aýyl sharýashylyǵy kooperasııalaryn damytý men eksporttyq áleýetti ártaraptandyrý bo­ıynsha tapsyrmalar bergen edi. Memleket basshysy alǵa qoıǵan mindetterdi júzege asyrýǵa oraı Qazaqstan Respýblıkasynyń «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy kásipkerlikti damytýdyń 10 ilgerindi qadamyn usynyp otyr. Al biz osy 10 qadamnyń túıinin tarqatý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy tóralqasynyń tóraǵasy T.A.QULYBAEVTY áńgimege tartqan bolatynbyz. Mıkronesıeleýdi keńeıtý – kásipkerlikti damytýdyń utymdy joly – Tımýr Asqaruly, qazirgi kezde ká­sipkerlikti mıkronesıeleý «Bız­nestiń jol kartasy-2020», «Ju­mys­pen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵ­darlamalary aıasynda júzege asyrylyp kele jatqanynan habardarmyz. Osy baǵdarlamalardyń artyq­shylyqtary qandaı, kem­shilikteri bar ma? Bolashaqta mıkronesıeleýdi qazirgiden de jeńil­detýdiń joldary qarastyryla ma? – Búginde bıznesti mıkronesıeleý, ózderińiz aıtqandaı, «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylý ústinde. Berilý kólemi jylyna 6 paıyzdyq ósimmen 10 mln teńge. Al «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyna sáıkes jylyna 5 paıyzdyq ósimmen 3 mln teńge berilip keledi. Buǵan qosa, «QazAgro» Ulttyq basqarý holdınginiń tetikteri arqyly mıkronesıelik uıymdar tarapynan jylyna 9,5/12 paıyzdyq mólsherlememen 3 mln teńgege deıin nesıeleý qarastyrylǵan. Osyndaı tıimdi qarjylyq shart­tarǵa qaramastan, kásipkerler atalǵan baǵdarlamalar boıynsha kepilmen qamtamasyz etý, talap etiletin qujattar sanynyń kóptigi jáne ilespeli jobalardyń joqtyǵy saldarynan qıyndyqtarǵa tap kelip jatady. Máselen, kásipkerler «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdar­lamasy boıynsha mıkronesıe alý úshin 13 qujat usynýy tıis. Osyǵan qaramastan, ótken jyly Mıkronesıelik uıymdar (MNU) tarapynan jalpy somasy 120 mlrd teńgeniń 564 myń mıkronesıesi berilipti. Bul jerde atap kórsetetin bir jaıt – aýyldyq jerlerdi mıkronesıemen qamtý deńgeıi tómen kúıinde qalyp otyr. Aýyldyq jerlerde tek 75 MNU ǵana belsendi jumys júrgizip keledi. Al Qazaq­standa, tutastaı alǵanda, belsendi jumys isteıtin 342 MNU bar. Máselen, Atyraý oblysynda MNU aýyldarda múldem jumys istemeıdi, Aqtóbe oblysynda osyndaı belsendi eki-aq uıym tirkelgen, Mańǵystaý oblysynda, tipti, bireý ǵana. Isterin endi bastaǵan kóptegen ká­sipkerler úshin mıkronesıeler mólsherle­me­lerdiń (ortasha alǵanda jyldyq 40 paıyz) joǵary bolýymen baılanys­ty qoljetimsiz bolyp otyr. Osyǵan oraı ústimizdegi jyldyń basynan beri «Atameken» UKP jeke ınvestısııalar men jergilikti bıýdjet qarjylaryn tartý esebinen bes qanat­qaqty oblysta mıkronesıeleýge kirisip ketti. Olar: Almaty, Aqtóbe, Qyzyl­orda, Qos­tanaı jáne Mańǵystaý oblystary. «Atameken» UKP júzege asyryp jat­­­qan sheshýshi basymdyqtarǵa mıkro­nesıeleýdiń kepilder boıyn­sha ıkemdiligi, kepildeme usyný, kásip­kerlerdiń oqýdan bastap bıznes-jobalar jasaǵanǵa deıingi aralyqtaǵy is-áreketteri, kooperasııalar men tikeleı satýdyń múmkindikteri jatady. Mıkronesıeler 5 jylǵa deıingi mer­zimge jyldyq 6 paıyzdyq mólsherlememen 15 mln teńgege deıingi somada salalyq shekteýlersiz beriledi. Onyń ústine, kásipkerge mıkronesıe alý úshin bar bolǵany 5-6 qujat ótkizse jetip jatyr. Mıkronesıeleý qyzmetimen keń qamtý «Atameken» UKP-nyń ınfra­qu­rylymdaryn damytýdy qamtamasyz etedi. Qamtamasyz etý aýdandyq deńgeıde de júzege asyrylady. Búginge deıin oblystyq deńgeıde 23 Kásipkerlikke qyzmet kórsetý ortalyǵy (KQO), al aýdandyq deńgeıde 188 Kásipkerlikti qoldaý ortalyǵy (KQO) jumys istese, olardyń 152-si aýdan ortalyqtarynda, 9-y shaǵyn qalalarda, al 27-si monoqalalarda ornalasqan. Halyqty bıznestiń negizderine jappaı oqytqan tıimdi – Qazirgi tańda halyqty bıznestiń negizderine oqytyp-úıretý «Bıznes-Keńesshi» jáne «Bıznes-О́sim» jobalary boıynsha «Bıznestiń jol kartasy-2020» sheńberinde júzege asyrylyp jatyr eken. Osy máseleni tarqata tússeńiz. – Osy arada oqytý taqyrybyna baılanysty «Bıznes-Keńesshi» jobasy boıynsha oqytý 2 kún ishinde, al «Bıznes-О́sim» jobasy boıynsha 2-5 kún aralyǵynda júzege asyrylatynyn naqtylaı keteıin. Bıznestiń negizderine daıyn emes aýdıtorııany, ásirese, aýyl halqyn osyndaı pishimde oqytý óte tıimsiz jáne formaldi. Halyqty jumyspen qamtý, áleýmettik qysymdy tómendetý, sondaı-aq, óńirlerde kásipkerlikti damytýdy qamtamasyz etý úshin naqty is-sharalardy júzege asy­rý sheń­berinde «Atameken» UKP el Úkimetiniń qoldaýymen Mańǵystaý obl­ysynyń Munaıly aýdanynda eki qanatqaqty jobany – «Bastau Bıznes» jáne «Bastau Kásip» jobalaryn aıaqtady. «Bastau Bıznes» jobasy kásipkerlikti aýylda damytýǵa baǵyttalǵan. Sondaı-aq, aýyl halqynyń jumyspen qamtylý deńgeıin bıznes-bastamalar men halyqty kásipkerlik negizderine jan-jaqty úıretý arqyly kóterýdi maqsat tutady. «Bastau Bıznes» jobasy boıynsha oqytý uzaqtyǵy 1 aıdy qurasa, bul bızneske oqytýdyń basqa baǵdarlamalary uzaqtyǵynan 6-dan 10 esege deıin asyp túsedi. «Bastau Bıznes» jobasy 5 kezeńde júzege asyrylady: 1) halyqty jobamen qulaq­tandyrý jáne tanystyrý; 2) testileý júrgizý men qatysýshylardy irikteý; 3) praktıkalyq oqytý; 4) bıznes-jospardy jan-jaqty talqylaý, bıznes-jospar jasaý; 5) jobany mıkronesıeleý berýdi qosa alǵanda, alǵashqy 12 aı boıy ilgeriletý. «Bastau Kásip» jobasynyń ereksheligi eńbek naryǵynyń suranysyna baǵdar­lanǵandyǵynda bolyp tabylady. Bul oqytý jáne jumyspen qamtý qyzmetteri arqyly júzege asyrylady (Naimi.kz servıstik bazasynyń mobıldi qosymsha­sy, birtutas call-ortalyq, tapsyrystardy onlaın rejimde oqytý jáne izdeý). «Atameken» UKP-da «Atameken Bıznes Akademııa» onlaın-oqytý jobasy júzege asyrylyp jatyr, sondaı-aq, bıznes-trenerlerdi oqytý úshin ádistemelik ortalyqtar qurylýda. Uzaqtyǵy jóninen oqytýdyń qysqa merzimdi memlekettik baǵdarlamasynan 6-10 ese asyp túsetin «Bastau Bıznes» jobasynyń tıimdiligin eskere kelgende, jobanyń ıkemdiligi men beıimdiligi oń baǵalanatyny anyq. Sondyqtan onymen Qazaqstan Respýblıkasynyń barlyq óńir­lerin keń aýqymdy qamtý usynylyp otyr. «Bastau Kásip» jobasyn tolyqqandy júzege asyrý jáne keńeıtý maqsattarynda Qazaqstan Respýblıkasynyń barlyq óńirlerinde ony «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» memlekettik baǵdar­lamasyna ıntegrasııalaý usynylady. Bul jerde tıisti ortalyq memlekettik organdardyń (Bilim jáne ǵylym mı­nıstrligi, Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligi) resýrstaryn atalǵan jobany barynsha tıimdi júzege asyrý úshin paıdalaný qajettigi de kóldeneń tartylady. Aýyl sharýashylyǵy kooperasııalaryn damytý – ilgerileý kepili – Agroónerkásip keshenin damytýdy tejep kele jatqan problemalardyń biri basym jaǵdaıda óndiristiń usaq taýarly sıpaty bolyp tabylatyny aqıqat. Osy problemany sheshý úshin qandaı jumystar jasalyp jatqanyn bilsek dep edik. – Usaqtaýarlylyq problemasyn eńserý maqsatynda ótken jyldyń qa­zan aıynda «Aýyl sharýashylyǵy koope­ratıvteri týraly» Zań qabyldandy. 10 qanatqaqty kooperatıvter qurý jáne onyń jumysyn jolǵa qoıý boıynsha Ulttyq kásipkerler palatasy men Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń birlesken jospary júzege asyrylýda. Sondaı-aq, UKP tarapynan «200 aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri» baǵ­­darlamasy júzege asyrylyp jatyr. Qazirgi kezdiń ózinde shamamen 7 myń sharýa qojalyǵy men halyqtyń jeke qosalqy sharýashylyqtaryn biriktiretin 283 aýyl sharýashylyǵy kooperatıvi jumys isteıdi. Sonymen bir mezgilde, aýyl sharýashy­lyǵy taýarlaryn óndirýshiler aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri pishininde irilene otyryp, «arzan» aqshaǵa qol jetkize almaý problemasymen betpe-bet kelýde. Qarjyǵa qol jetkizý problemasyn sheshý úshin aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterine mynalar usynylady: – halyqtyń kooperatıvterge birikken jeke qosalqy sharýashylyqtarynyń mıkronesıeleý basymdyqtaryn aıqyndaý; – «QazAgro» UBH» AQ ınstıtýttary arqyly jeńildikpen nesıeleýdiń jańa ónimin engizý. Saraptama qorytyndylaryna súıen­sek, tikeleı satý júıesiniń bolmaýy saldarynan óndirilgen ónimniń 20-40 paıyzǵa deıin qymbattap ketetini baıqalyp otyr. Osyǵan oraı jeliler men aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri arasynda saýdany damytýdyń úsh kezeńdi tásili usynylady. Burynǵy qadamdardy júzege asyrý boıynsha jasalǵan jumystardy eskere kelgende, aýyl sharýashylyǵy kooperasııalaryn qoldaý júıesi tómendegishe túziletin bolady: – jergilikti jerlerde uıymdastyrý jáne túsindirý jumystaryn júrgizý; – halyqty bıznestiń negizderine, bıznes-jospar jasaýǵa úıretý; – mıkronesıeleý arqyly qarjy­lan­dyrý nemese «QazAgro» UBH arqyly jeńildikpen qarjylandyrý; – aýyl sharýashylyǵy ónimderin satýdy/qaıta óńdeýdi uıymdastyrý. Bıznesti uzaq merzimdi memlekettik tapsyrystar esebinen qoldaý qajet – Qalyptasqan ekonomıkalyq jaǵdaıda otandyq ónimderge suranysty yntalandyrý mańyzdy. Atalǵan úde­riste kúndelikti tutynatyn taýarlar, sondaı-aq, memlekettik satyp alý, kvazımemlekettik sektorlardy satyp alý jáne jer qoınaýyn paıdalaný sheń­berindegi turaqty suranys sheshýshi ról atqaratyny belgili. Osy arada mynadaı suraq týyndaıdy: kúndelikti tutynatyn taýarlardyń jyl saıynǵy kólemi qandaı? – Kúndelikti suranysqa ıe tutyný taýarlarynyń jyl saıynǵy kólemi (kıim-keshek, aıaq kıim, azyq-túlik ónim­deri, jıhaz) shamamen 1,9 trln teńgeni quraıdy. Biraq osynyń ishinde otandyq ónimniń úlesi ortasha alǵanda 30 paıyzdan aspaıdy. Al memlekettik satyp alýlardyń, kvazımemlekettik sektor­lardaǵy satyp alýlar men jer qoı­naýyn paıdalanýshylardyń jalpy kólemi shamamen alǵanda 9,7 trln teńge bolsa, otandyq deńgeıdiń úlesi – 57 paıyz. Osyǵan baılanysty otandyq ónim óndirýshilerdiń básekege qabilettiligin jergilikti mazmunnyń úlesin arttyrý jolymen joǵarylatý boıynsha sharalar qabyldaý qajet. Bul úshin jergilikti taýar óndirýshilerge uzaq merzimdi memlekettik qoldaý kórsetilýi shart. Qazirgi tańda osy baǵytta naqty jumystar júrgizile bastaǵanyn da aıta ketkenniń artyqtyǵy joq. Kásipkerliktiń eksportqa baǵdarlanýy – ekonomıka ósiminiń negizgi draıveri – Búgingideı jaǵdaıda ekonomıka ósimin qalaı yntalandyrýǵa bolady? – Sońǵy jyldary el ekonomıkasy damýynyń baıaýlaýy bizdi ósimniń jańa draıverlerin tabýǵa ıtermelep otyr. Ekonomıkamyz keıingi onjyldyqta iri kompanııalarǵa táýeldi bolǵan bolsa, búginde biz paradıgmany shaǵyn já­ne orta kásipkerlikke qaraı burýǵa tıis­piz. Ásirese, eksportqa baǵdarlanǵan kásip­oryndarǵa kóńil bólýimiz kerek, óıtkeni bizdiń iri kórshilerimizde –  Qytaı, Reseı jáne Irannyń iri naryqtarynda biz áli paıdalanbaǵan eksporttyq áleýet bar. Shaǵyn jáne orta kásipkerlik sek­torynyń da ishki problemalary barshylyq. Mysaly, damyǵan elderde shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń eksporttaǵy úlesi qazaqstandyq kórsetkishterden on ese joǵary – 25 pen 50 paıyz arasynda bolyp otyr. Bul el kásipkerleriniń aıtarlyqtaı bóligi saýda sektorynda ekendigimen, al ózge ozyq elderde kerisinshe óndirýshi bolyp otyrǵandyǵymen túsindiriledi. Búginde Qazaqstanda eksportty qol­daýdyń jalpyǵa moıyndalǵan barlyq memlekettik qoldaý sharalary bar, olar túrli memlekettik mekemeler arasynda «shashyrap ketken». Bul sharalardyń kelisilmeýine, eksportty qoldaý jónin­degi uıymdardyń arasynda birdeı fýnksııalar júkteýge ákelýde. Organdar arasyndaǵy osy túsinispeýshilikterdiń bárinen kásipkerlerimiz japa shegip otyr. Sondyqtan, eksporttaýshylardy qol­daý jan-jaqty mehanızm bolyp sana­latyndyǵyn jáne túrli quraldardy paıdalanýdy qajet etetinin eskere otyryp, barlyq sharany biryńǵaı ári júıeli úderiske baılanystyrý qajet. Bul úshin Eksportty ilgeriletýdiń ortaq strategııa­syn ázirlep, qandaı kompanııalardyń eksportqa shyǵýǵa áleýeti bar ekenin anyqtaýdan bastap, ózge elderde túrli kórmeler men alańdar uıymdastyrýǵa deıinginiń bárin qamtý qajet. Túpki maqsat osy kásiporyndardy tabý jáne eksporttyq naryqtarǵa il­geriletý bolyp tabylady. Eger olar jetkiliksiz bolsa, onda olardyń qata­ryn ósirý úshin qalyptasý kezeńinde memlekettik tapsyrysty uzaqmerzimdi negizde (3 jylǵa kelisimshart) alýy úshin basymdyqtar berýge deıingi túrli qoldaýlardy qamtamasyz etý qajet. Osyǵan baılanysty eksportty qol­daýdyń barlyq sharasyn bir tereze qaǵıdatyndaǵy operatormen birge shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń eksportqa baǵ­darlanýy máselesine shoǵyrlandyra otyryp, Eksportty ilgeriletýdiń jańa strategııasyn ázirleý usynylady. Aýdan ortalyqtaryna deıin óńirlik  ınfraqurylymy qalyptasqanyn, orta jáne iri kásiporyndardyń sandyq negiz­degi bazasy, shetelderdiń saýda-ónerkásip palatalarymen jolǵa qoıylǵan baılanysy bar ekenin eskersek, eksport salasyndaǵy biryńǵaı operatordy «Atameken» UKP  basqara alar edi. Kásipkerlikti damytýdyń sheshimdi negizderi – Bilýimizshe, qazir Kásipkerlikti damytýdyń óńirlik kartasy ázir­­lenip jat­qan sekildi. Munyń Indýstrııa­lan­dyrý kartasynan aıyrmashylyǵy nede? – Kásipkerlikti damytýdyń óńirlik kartasy –  bul bıznes-navıgator sııaqty elektrondyq portal, onda kásipkerler, kásipkerlik qyzmetke qyzyǵýshylyǵy bar áleýetti kásipkerler men ınvestorlar úshin  ózekti aqparat shoǵyrlanǵan. Bıznes-navıgatorda kásipkerlikti memlekettik qoldaý jáne damytý sha­­­ra­­­lary týraly aqparat, eldiń barlyq óńiri boıynsha taldamalyq sholý (ekonomıkalyq mamandaný jáne áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń negizgi kórsetkishteri) qamtylǵan. Sondaı-aq, portalda naqty baılanys derekteri men bıznes-sýbektiler týraly ózge de qajetti aqparattary bar eldegi kásipkerlerdiń biryńǵaı reestri engizilgen. Osyǵan oraı, óńirlik karta ındýstrııalyq jáne ınvestısııalyq sheshim qabyldaý úshin naqtyly negiz bola alady. Qazirgi kezde Kartada 105 perspektıvalyq ınvestısııalyq joba bar. Qazirdiń ózinde 103-ten asa eldiń ókilderi osy portaldy qarap otyr. Deıturǵanmen, kásipkerler búginde ınvestor tartý úshin bıznes-ıdeıalardy tehnıkalyq ekonomıkalyq negizdeme formasyndaǵy ınvestısııalyq joba deńgeıine jetkizý isinde qıyndyqtarǵa tap bolýda. Kásipkerler usynǵan ınves­tısııalyq jobalar ádette ınvestorlardyń talaptaryna saı kelmeıdi. Soǵan oraı biz jobany Indýstrııa­landyrý kartasyna engizý týraly sheshim qabyldar kezde О́ńirlik úılestirý keńe­sin  Kásipkerlikti damytýdyń óńirlik kartasyndaǵy málimetterdi eskerýge mindetteýdi; «Bıznestiń jol kartasy-2020» biryńǵaı baǵdarlamasyna kásipkerlerdiń TEN jasaý kezindegi shyǵystaryn óteý jónindegi memlekettik qoldaý sharasyn qosýdy; óńirlik karta bazasyndaǵy naryq týraly negizgi derekter arqyly aýmaqtyq naryqtaǵy ońtaıly bos oryndy izdeýdiń quraly retinde «bıznes-konstrýktor» qaǵıdaty boıynsha kishi júıe qurýdy  usynamyz. «Úkimet bıznes úshin» servısin qurý mańyzdy – Tımýr Asqaruly, osy kásipkerlerdi qoldaý sharalaryn bir qolǵa shoǵyr­lan­dyrýǵa bolmaı ma? Osy baǵytta naqty bir jumystar bar ma? – Sońǵy jyldary memleket bıznesti qoldaý sharalarynyń ınfraqurylymyna bastamashylyq etip, ony júzege asyrdy, qajetti baǵdarlamalar men ınstıtýttardy qurdy. Búginde osy qoldaý sharalaryn shoǵyrlandyratyn, kásipkerlerdi qoldaýdy «Azamattarǵa arnalǵan Úkimet» sııaqty «bir tereze» arqyly usyna otyryp, olardy yńǵaıly ári tıimdi etetin kez keldi. Osy oraıdaǵy, «Úkimet bıznes úshin» jobasy qoldaý sharalaryn «bir terezege» shoǵyrlandyrýdan sınergııalyq áser týdyrýǵa, kásipkerlerge arnalǵan qoldaý sharalarynyń qoljetimdiligi men aýqymyn ulǵaıtýǵa, qoldaý sharalaryn alý úderisiniń ashyqtyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Aýdandyq deńgeıge deıin ınfraqury­lymdary men kásipkerlikke servıstik qyzmet kórsetý tájirıbesi bar ekenin eskersek, Úkimet tarapynan úılestire otyryp, operatorlyqty «Atameken» UKP-ǵa júkteý usynylady. Úkimet bıznes úshin degenimiz, bul – damý ınstıtýttary kórsetetin sýbsıdııalaýdan, grant berýden, sertıfıkattaýdan bastap, faktorıngke, saýda alańyna, arnaıy ekonomıkalyq aımaqtarǵa, ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa deıingi barlyq sharalardy bıznes úshin biriktire otyryp, kásip­­kerge keńes beretin, qyzmet pen servısti biryńǵaı standart pen formatta kórsetetin bir tereze. Baqylaý-qadaǵalaý fýnksııalaryn qaıta rettegen jón – Kásipkerler tarapynan jıi aıtylatyn shaǵymnyń eń negizgisi – tekserý, baqylaý sharalarynyń kóptigi. Bul máselege qatysty naqty qandaı usy­nystar bar? – Jalpy respýblıka boıynsha baqy­laý jáne qadaǵalaý fýnksııalaryn 61 vedomstvo júzege asyrady (sonyń 45-i ortalyq memlekettik organdardyki, 16-sy óńirlerdegi jergilikti atqarýshy organdardan). Memlekettik fýnksııalarǵa jasalǵan taldaý atalǵan vedomstvolar túrli salada 512 baqylaý fýnksııasyna ıe ekenin, bul totaldi memlekettik baqylaýdy bildiretinin kórsetti. Bul rette kásipker­lerge qatysty tekserý paraǵynda 18 myńnan astam talap bar eken (eń kóbi ónerkásiptik qaýipsizdik salasynda – 10 myńnan astam). Sonymen birge, tekserý paraǵynan tys sanıtarlyq normalar men erejelerdiń 8 myńnan astam talaby bar. Bular da memleket tarapynan baqylanady. Memlekettik baqylaýdyń negizgi mindeti ónim (jumys, qyzmet)  qaýipsizdigin qamtamasyz etý bolýy tıis. Sapa máselesi naryqtyń ózi arqyly rettelýi qajet, óıtkeni, naryqtyń basty dittegeni – iskerlik repýtasııa, tutynýshyny tartý jáne tutynýshyǵa strategııalyq baǵdarlaný. Bul – básekeli naryqta isteıtin árbir uıymǵa jáne árbir kásip­orynǵa asa mańyzdy. Alaıda, elde sapa máselesi (standarttar, qurylys normalary men ere­jeleri, gıgıenalyq normatıvter, tıptik qaǵıdalar) memlekettik organdar arqyly  tekseriledi jáne kóp jaǵdaıda sybaılas jemqorlyqqa jaǵdaı týǵyzady. Osyǵan baılanysty mynadaı usynys­tar bar. 1) tekserý júrgizý kezinde bıznes sýbektilerinen talap etiletin talaptardy qysqartý jumystaryn atqarý; 2)  taýardyń (jumys, qyzmet)  qaýipsizdigin baqylaý men taýar (jumys, qyzmet) sapasyn baqylaýǵa qatysty memlekettik baqylaýdyń ara-jigin ajyratý; 3) usynylatyn taýar, jumys jáne qyzmet sapasy boıynsha baqylaý fýnksııalaryn básekeli ortaǵa (ózin ózi retteıtin uıymdarǵa – О́RU)  berý, bul rette kásipkerlik sýbektisin taýar (jumys, qyz­met) sapasy talaptaryna sáıkestikke monıtorıngteý qorytyndysy boıynsha О́RU aqparaty  Táýekelder basqarý júıesinde SÝR-da eskeriletin bolady, sol arqyly adal ká­sipkerlerge qatysty qaýipsizdik talaptaryna sáıkestikti tekserý sanyn azaıtady; 4) memlekettik baqylaýdy birtindep kásipkerlerdiń tutynýshy aldyndaǵy jaýapkershiligin mindetti saqtandyrýmen almastyrý; 5) kásipkerlik kodeksindegi tekserýler júr­gizýdiń jalpy tártibinen erekshelikter sanyn qysqartý. Jalpy alǵanda, memlekettik organdar­dyń baqylaý-qadaǵalaý fýnksııa­laryna revızııa júrgizý qajet. Qylmystyq jáne ákimshilik zańnamany odan ári izgilendirýdiń bereri kóp – Bizdiń elimizde ekonomıkalyq qyl­­mystarǵa qatysty zańnamany izgi­­lendirý sharalary qolǵan alynǵany málim. Osy oraıda, keıingi kezderi qa­byl­dan­ǵan kodekster týraly ne aıta ala­syz? – Jańa Qylmystyq kodekste eko­nomıkalyq qylmystar boıynsha aıtar­lyqtaı jeńildik baıqalmaıdy. Olardyń keıbirine qatysty jaza kisi óltirý jazasymen bara-bar. Mysaly, jalǵan shot-fak­týra úzindisi úshin, salyqtan jaltarǵany úshin, jalǵan kásipkerlik úshin on jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý qarastyrylǵan. Jazalaýshy sharalardan aldyn alý tájirıbesine birtindep kelý saıasa­ty júr­gizilip otyrǵanyn eskersek, ekonomıka salasyndaǵy qylmystyq quqyq­buzý­shy­lyqqa ekonomıkalyq jaýapkershilik sharalaryn qoldanǵan jón. Jalǵan kásipkerlik jónindegi qyl­mystyq prosess barysynda obek­tıvtilik jáne zertteýdiń tolyq­qan­dylyǵyna qa­tysty zańnama talaptary saqtalmaıdy. «Jalǵan kásipkerlik» quramynyń ózi qylmystyń ózge quramdaryn qaıtalaıdy (is júzinde bul salyq tóleýden, bank nesıe­sin tóleýden jaltarýdyń, alaıaqtyqtyń bir amaly). Zańdy tulǵalardy (jalǵan kásiporyn­dardy) tirkeýdi boldyrmaýdyń kesirli tájirıbesi qalyptasty. Olardyń kontragenttermen aradaǵy barlyq mámileleri jaramsyz dep tanylady. Nátıjesinde, sońǵylaryna qosymsha salyq somalary men aıyppuldar jazylady. Qylmystyq qýdalaý, sondaı-aq «jos­pardan tys» tekserý úshin qoldanylady jáne áli kúnge deıin bızneske qysym ja­saý­dyń quraly bolyp qalyp otyr. Eger ádettegi tekserý úshin memlekettik organ bul áreketiniń negizdiligin prokýratýrada dáleldeýi tıis bolsa, qylmystyq qýda­laýdy bastaý úshin mundaı kedergiler joq. «Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly» jańa kodekstiń taıaýda qabyldanǵanyna qaramastan, onda sheshýdi qajet etetin birqatar máseleler qalyp otyr. Búginde kodekste jalpy 608 quqyq buzý quramy kórsetilgen, sonyń 400-den astamy kásipkerlik qyzmet sýbektilerine qatysty qoldanylady. Kásipkerlerge qatysty osy 400 qylmystyq quramnyń tek 14 baby ǵana «eskertý» túrindegi jazany qarastyrady. Sondyqtan Kodekste úlken qoǵamdyq qater tóndirmeıtin qylmystyq quramdar boıynsha eskertý, aldyn alý ınstıtýtyn keńinen qoldaný qajet. Osy maqsatta eń aldymen Bas prokýratýramen birlesip, bıznes-qoǵamdastyqty qa­tystyra otyryp, Qylmystyq kodekstiń shamadan tys repressııalyq sıpatyn joıý, jaza­laýdan góri, aldyn alý  sharalaryna qa­raı ótý turǵysynan jumystar júrgizý kerek. Ekinshiden, Ákimshilik kodeks aıasyndaǵy eskertý ınstıtýtyn keńeıtý jumystaryn júrgizip, aıyppuldyń bıznes kólemine baılanysty bolýyn joıý, sondaı-aq bıznestiń barlyq sanaty boıynsha aıyppuldyń eń joǵarǵy shegin belgileý qajet. Naryq qaǵıdattarynyń saqtalýyna revızııa jasaý – básekeli orta qalyptastyrady – Memleket basshysy kóptegen nysandardy básekeli ortaǵa berý, olar­daǵy memlekettiń úlesin azaıtý mindetin qoıyp otyrǵan málim. Bul baǵyttaǵy jumystardyń barysy qalaı bolyp jatyr? – Úkimettiń 9 qyrkúıektegi keńeıtil­gen otyrysynda Memleket basshysy mınıstrlikterdiń vedomstvolyq baǵy­nyshty uıymdary men vedomstvolarǵa olardy básekeles ortaǵa berý nemese jergilikti qamtý deńgeıine qaıtalap ınventarızasııa júrgizý kerektigin atap ótti. Qazirgi tańda kvazımemlekettik sektordyń ekonomıkaǵa yqpaly shamadan tys joǵary bolyp otyr. Memlekettiń baqylaýyndaǵy uıymdar aktıvteriniń úlesi IJО́-niń 60 paıyzyna jetedi. Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mı­nıstrligi Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý komıtetine qarasty Memlekettik múlik reestri (www.gosreestr.kz) jekelengen memlekettik kompanııalar úlestestiktiń 9-shy deńgeıine deıingi uıymdyq qurylymdarǵa ıelik etip otyrǵanyna qaramastan, enshiles jáne baǵynyshty uıymdardaǵy úlestestiktiń 5-shi deńgeıine deıin ǵana kórsetedi, sol sebepti de memlekettik kompanııalardyń naqty sany týraly derek joq. Qalyptasqan kúrdeli jaǵdaıdy eńserý úshin Memleket basshysynyń  Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy (EYDU) elderiniń tájirıbesi boıynsha memlekettiń ekonomıkaǵa qatysý úlesin IJО́-niń 15 paıyzyna deıin azaıtý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý aıasynda jekeshelendirýdiń 2016-2020 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyn júzege asyrýmen birge úkimettik deńgeıde arnaıy jumys tobyn (Úkimettik shtab) qurý usy­nylyp otyr. Joǵaryda aıtylǵan sharalar Mem­leket basshysy belgilegen jáne jalpy Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna  kirý strategııasyna, EYDU standarttaryn engizý isine tolyq sáıkesedi dep esepteımiz. Osyǵan baılanysty atalǵan sharalardy Úkimettiń Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndaý jónindegi josparyna engizýdi usynamyz. «Atameken» UKP aldaǵy ýaqyt­ta memlekettik organdarmen birge usynys­tardy talqylaý jáne jetildirýge at­salysýǵa, sondaı-aq egjeı-tegjeıli tetik­terdi, qajetti esepteýlerdi, normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ózgertý jónindegi usynys­tardy usynýǵa daıyn. Áńgimeleskender Samat MUSA, Aıbyn BAQYTULY, «Egemen Qazaqstan»