Jahandyq aqparattyq keńistik sharttaryndaǵy táýelsiz Qazaqstannyń ımıdjin qalyptastyrý máseleleri

Álem jáne Qazaqstan

Ortalyq Azııa aımaǵynyń kóshbasshysy sanalatyn bizdiń el sońǵy jyldary qarqyndy damý jolynda. Bul jetistikter búkil ekonomıkamyzdy qaıta qu­rý nátıjesinde múmkin bol­dy. Táýelsiz Qazaqstandaǵy eko­nomıkalyq reformalarmen qa­tar júrgizilgen saıası reformalar da memleketimizdiń halyq­aralyq arenadaǵy bedelin jo­ǵarylatty. Búgin Qazaqstan ha­lyqaralyq jáne aımaqtyq uıymdardyń múshesi ǵana emes, batys jáne shyǵys elderiniń senimdi áriptesi. Qazirgi aqparattyq qoǵam dáýirindegi saıası ımıdjdi qa­lyp­tastyrý bılik qatynastary júıesindegi óner retinde qaras­ty­rylady. Bul kontekske oraı naqty aıqyndalǵan tehnolo­gııa­lyq tetikter memlekettiń ımıdjin qalyptastyrýda erekshe mán­ge ıe. Alǵashynda mundaı tá­silder bıliktegi jeke tulǵalarǵa qoldanyldy. Keıinirek bul júıe buqaramen ashyq baılanys ornatý barysynda saıası júıeniń jetildirilýine oń yqpal tıgizý nıetinde memlekettiń damý strate­gııasynda paıdalanyla bastady. Qazaqstannyń halyqaralyq saıası arenadaǵy pozısııasyn aq­pa­ratpen qoldaý kórsetý sharala­ry­nyń qajettiligi memlekettiń oń ımıdjin qalyptastyrýdyń ne­gizi bolyp tabylady. Atalǵan máseleniń sheshimin tabýda otan­dyq ǵalymdar birneshe mindetterdi sheshýi qajet. Degenmen, eli­mizdiń syrtqy saıasattaǵy ımıd­jiniń qalyptasýy men damýy tetikterin aıshyqtaıtyn arnaıy ǵylymı jumystar joq. Sonymen qatar, memleketimizdiń aqparat­tyq saıasaty sheńberindegi halyq­ara­lyq arenadaǵy ımıdji teo­rııalyq jaǵymen qatar, táji­rı­be júzinde tolyqtaı zerttelmegeni de shyndyq. Bul KSRO quramyndaǵy burynǵy Qazaq­stan­nyń syrtqy saıasatty júr­gizýdegi úgit-nasıhattyq appa­ra­ty ortalyqtan baqylanyp otyrǵandyǵynan dep bilemiz. Búginde Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń damýyn jahandyq keńistikten tys qaraý múmkin emes. Eldiń memlekettik qury­lys tájirıbesi kórsetkendeı, búgingi sharttardaǵy mańyzdy memlekettik sheshimderdi qa­byl­daýda jahandyq halyq­ara­lyq úrdisterdi eskerý qajet. О́ıt­keni, qazirgi halyqaralyq saıası jáne ekonomıkalyq qa­ty­nastardyń jahandanýy shart­ta­rynda elimizdiń ulttyq qaýip­sizdigin qamtamasyz etý máselesi ózekti bolyp tabylady. Elimizdiń stagnasııa úderis­terin joıýy men áleýmettik-psı­hologııalyq oń kózqaras qalyp­tastyrýy jahandyq sharttardaǵy mańyzdy shara. Memleketti álem­dik qoǵamdastyqtyń jaǵymdy qabyldaýy jahandyq saıası, áleýmettik jáne ekonomıkalyq alǵa jyljýlar jetistiginiń kepili bolyp sanalady. Qazaqstan Respýblıkasynda pozıtıvti qa­ty­nas qalyptastyrýdy qamtama­syz etýdegi jumystardy bılik oryndary úzdiksiz júrgizip jatyr. Qazaqstan – keń geografııalyq keńistik ıelengen, jer kólemi boıynsha álemdegi toǵyzynshy memleket. Memleketimizdiń ter­rıto­rııa­synda túrli dinder men ult ókilderi ómir súredi. Bul tarıhı, mádenı, ulttyq jáne dú­nıetanymdyq erekshelikterimiz mem­lekettiligimizdiń qalyp­ta­sýy­nyń negizi bolyp tabylady. Sondyqtan memleket ımıdji – bul memlekettik júıeniń sı­pattamalyq belgilerine ıe ózara obektıvti baılanystar shegindegi ekonomıkalyq, geografııalyq, ulttyq, demografııalyq qarym-qatynastardyń kesheni. Ol áleý­mettik-ekonomıkalyq, qoǵamdyq-saıası, ulttyq-konfessııalyq úr­dis­terdiń úderisterin aıqyndaı­dy. Memleket beınesi syrtqy álem­men baılanystar nátıjesin­degi álemdik qoǵamdastyqtyń sa­nasynda qabyldanýynyń ózindik kórsetkishi ispettes. Aqparattyq qoǵam keńisti­ginde ımıdjelogııanyń ózindik erekshe orny bar. Memleket ımıdjin qalyptastyrýǵa baılanys­ty qoıylatyn talaptar qoǵam­dyq ómirdegi aqparattyq tehno­logııalardyń ósýimen baıla­nys­ty. Imıdj tolyqtaı aqparattyq ónimge aınaldy. Imıdjeologııa – bul ımıdjdiń qalyptasýy men ony júzege asyrý tehnolo­gııa­lary máselelerin zertteýge áleý­mettaný, psıhologııa, mádenıet­taný, fılosofııa jáne saıasattaný sekildi ǵylymdardy toǵystyrǵan teorııa. Ol – aqparattyq qoǵam­daǵy mádenı sharalardy júzege asyrýdaǵy mańyzdy qyzmet atqa­ratyn gýmanıtarlyq tehnologııa. Sondyqtan memleket ımıdji túsinigi ózge uǵymdar sekildi túrli aspektiler negizinde qaras­tyrylady. Memleket beınesin keshendi zertteý barysynda el ımıdjin óz azamattarynyń qa­byl­daý deńgeıi qarastyrylǵany jón. Sonymen birge, shet el tur­ǵyndarynyń kózqarastary tere­ńirek saraptalýy qajet. О́ıtkeni, halyqaralyq ımıdj memleketke ınvestısııalyq qarjylardyń kóp­tep bólinýine, týrızmniń da­mýyna, iskerlik álem áriptes­tigine jol ashyp qana qoımaı, táýelsiz Qazaqstan halqynyń maq­tanysh sezimi men Otanǵa súıispenshiligin joǵarylatady. Jalpy memleket ımıdji onyń qurylymyn quraıtyn birneshe elementterden turady: Qa­zaqstan demokratııasynyń beınesi; bılik ımıdji; Qazaqstan eko­nomıkasynyń ımıdji; Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń ımıdji; Qa­zaqstannyń syrtqy saıasattaǵy ımıdji; memlekettiń aqparattyq saıasat ımıdji. Qazaqstan demokratııasynyń beınesi. Elimizdi demokratııa­lan­dyrý barysynda memlekettik re­formalardy júzege asyrý sátti júrgizildi. Ashyq aqparattyq qo­ǵam qurý demokratııa jolyndaǵy mańyzdy qadam bolyp tabyldy. Qazaqstandaǵy sońǵy jyldar­daǵy reformalardyń negizgi maq­saty bolyp eldi demokra­tııalandyra túsý sanalady. Osy sharttardaǵy saıası damýdyń negizgi zańdylyqtaryn paıdalana otyryp, tıimdi jańǵyrýlardyń oryn alýyna, aldyńǵy qatardaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq deń­geı­ge shyǵý saıası júıeniń bar­lyq kúshterine baılanysty. Reformalar úderisi jalpylaı qo­ǵamdy qamtyp, ekonomıka, áleý­mettik sala, rýhanı mádenıet pen saıası júıeniń dınamıkalyq ózge­risteri negizinde sheshimi tabylýy tıis jaǵdaılarǵa da yqpalyn tıgizedi. Elimizdegi jańǵyrǵan qo­ǵam­dy azamattyq qoǵam, quqyq­tyq memleket pen naryqtyq eko­nomıkanyń ózara birligi retinde anyqtaımyz. Bılik ımıdji. Memleket beınesiniń qabyldanýyn túsiný úshin eń aldymen bılik pen azamattar arasyndaǵy qarym-qa­tynastardy aıqyndaý qajet. Bıliktegi azamattardyń tulǵalyq ımıdjiniń baǵalanýy olardyń halyqpen jaqyndyǵymen ózara baılanysty. Buqaralyq sananyń bıliktiń tıimdi qyzmetin baǵa­laýy ımıdjdiń sıpattamalyq bel­gisiniń bir bóligi bolyp ta­bylady. Bılik beınesi men sy­baılas jemqorlyq máselesi de memleket ımıdjiniń quramdas bir bóligi. Sybaılas jemqorlyq barlyq adamı jáne qoǵam qun­dylyqtarynyń damý úderisine kedergi jasaıtyn dert ekendigi belgili. Búgingi kúni qoǵa­my­myzda kezdesetin teris jaǵdaı­men tek quqyq qorǵaý oryndary ǵana emes, el bolyp kúresý qajettiligi týyndap otyr. Qazaqstan ekonomıkasynyń ımıdji. Memleket ımıdjiniń negizgi aspektileriniń biri retinde bıliktiń ekonomıkalyq saıasatty júrgizýdegi turǵyndardyń qaty­na­syn atap óte alamyz. Qazaq­stan ekonomıkasynyń oń ımıdjin qalyptastyrý barysynda elimiz kóptegen mańyzdy resýrs­tarǵa ıe bolmaq. Tek jaǵymdy ımıdj ǵana ulttyq ekonomıka­nyń básekelestik deńgeıin joǵa­ry­lata alady. Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń ımıdji. Azamattardyń Qarýly Kúshterge kózqarasy – memleket­tiń ishki ımıdjine yqpal etetin qarym-qatynasy. Bul – kúshti áskerı derjavalyq memlekettiń qalyptasýyna oń yqpal etetin faktorlardyń biri. Telear­nalar­daǵy otansúıgishtikke tárbıeleı­tin áskerı habarlardy kóbeıtý­men qatar, kórshi Reseı túsirip otyrǵan ózimizge tán áskerı fılmder túsirý oryndy bolar edi. Qazaqstannyń syrtqy saıasat­taǵy ımıdji. Azamattardyń Qa­zaqstannyń syrtqy saıasatyn qabyldaýy mańyzdy ımıdjdik sı­patqa ıe. Qazaqstan bedeldi halyqaralyq uıymdardyń qaty­sý­shysy ǵana emes, osy ýaqytqa deıin TMD, ShYU, EýrAzEQ, AО́SShK sekildi aımaqtyq uıym­dardyń tóraǵalyǵyn sátti atqara bildi. Elimizdiń byltyrǵy Eýro­padaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq jónindegi uıymǵa tóraǵalyǵy el ımıdjin joǵary­latqany anyq. Elimizdiń EQYU tóraǵalyǵyn ıelengen post­ke­ńes­tik respýblıkalar arasynda ǵana emes, Azııadaǵy jáne musyl­man álemindegi tuńǵysh memleket ekendigin árqaısymyz maqtan etýimiz kerek. 11 jylǵy úzilisten soń jańa ǵasyr, jańa myńjyl­dyq jáne jańa álemdik sharttarda Astana Sammıtin ótkizý elimizdiń jetistigi ǵana emes, EQYU-nyń da jetistigi dep atap kórsetti kóptegen sarapshylar. Sammıttiń jemisti ótýi Qazaq­stan Respýblıkasynyń álemdik ımıdjin jańa deńgeıge kóterdi. Memlekettiń aqparattyq saıasat ımıdji. Buqaralyq aqparat quraldary – aqparattyq saıasat uıymdastyrýdaǵy bılik pen mem­lekettiń beınesin qalyp­tas­ty­ratyn negizgi saıası ıdeıalardy júrgizetin mańyzdy kommýnı­ka­sııalyq qural. BAQ qoǵamdyq pikirdi qalyptastyryp, turǵyndar men bıliktegiler arasyndaǵy óz­ara qatynastardy retteýge septigin tıgizedi. BAQ-ta beriletin aqparattar qoǵam qajettiligine sáıkes daıyndalýy tıis. Osy sebepterge baılanysty aqparatty taratýshy barlyq habarlamany turǵyndar múddesine sáıkes daıyndaýlary tıis. Otandyq jáne sheteldik av­tor­lardyń túrli saraptamalyq materıaldaryn zertteý jáne júıeleý barysynda Qazaqstan­nyń oń ımıdjiniń qalypta­sýyndaǵy tómendegideı másele­lerge mán beriledi: - bılik pen basqarý júıe­sindegi, elimizdiń qoǵamdyq ómiri­niń barlyq salalaryndaǵy turaq­tylyq; - syrtqy ınvestorlardy tartý maqsatyndaǵy otandyq ekono­mı­kalyq júıeniń ashyqtyǵy; - elimizdiń qundylyqtaryna sáıkes keletin túsinikterdiń qa­lyp­tasýyna yqpal etetin ıdeo­logııalyq qımyldar; - qylmystyq áleýmettik qu­by­lystyń sıpattamalyq belgilerin joqqa shyǵaratyn qoǵamdaǵy joǵary bilimdilik, mádenı jáne rýhanı áleýetiniń basymdyǵy; - álemniń barlyq memleketterimen kommýnıkatıvtik baıla­nystardyń senimdiligi men turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin Qazaqstannyń aqparattyq-saıası áleýetiniń yqpaldylyǵy. Jalpy PR men jarnama álem­dik qoǵamdastyq aldyndaǵy Qa­zaq­stan ımıdjin alǵa jyljytý jolynda tıimdi paıdalanýǵa bo­latyn tásilder men tehnologııalar qyzmeti. Sondyqtan saıa­sat­tanýshylar, áleýmettanýshylar, ekonomıster, basqarý men uıym­dastyrýshylyq damý mamandary­nyń birikken tájirıbelik qul­shynys pen ıntegrasııalyq baı­la­nystary qajet. Syrtqy ımıdj­di qalyptastyrýda psıhologtar, saılaýaldy tehnologııa­larynyń keńesshileri, spıchraıter, spındoktor, jýrnalısterdiń qosar úlesteri zor. Mundaı birikken jumys sharalary memlekettik bılik organdarynyń tikeleı qatysýymen júrgeni abzal. Memleket ımıdjin aqparat­pen qamtamasyz etý sheńberindegi qyzmet eki baǵyt boıynsha júr­gizilgenin jón sanaımyz. Birinshisi – Qazaqstannyń shet elderdegi saıası, ekonomıkalyq, mádenı, gýmanıtarlyq, aqparattyq qaty­sýyn anyqtaý; ekinshisi – sheteldik buqaralyq aqparat qural­daryndaǵy Qazaqstan beınesi, eldiń ishki jáne syrtqy saıasa­tynyń kórsetkishteriniń tolyq sıpattamalyq belgileri. Táýelsiz Qazaqstannyń saıası damýy, ishki saıası reformalary­nyń sıpaty búginde álem elderine úlgi sanalady. Qazirgi Qazaq­stannyń negizgi mindeti serpindi ekonomıkalyq damý, turaqtylyq­ty saqtaý arqyly saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrýdy jal­ǵas­tyra damytý ekendigi anyq. Murat NASIMOV, Qyzylorda «Bolashaq» ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi.