Eńbegine qaraı ónbegi

Telefon arqyly habarlasqanymyzda, sharýashylyq tóraǵasy áýelde ári-beri syrǵytyp, baqshalyqty kórsetýden basyn alyp qashty. Jýrnalıster jıi mazalaıdy eken. Jazamyz dep keledi, telearnaǵa túsiremiz dep keledi. Sóıtip júrgende, til-kóz ótti me, bordaqyǵa baılap otyrǵan dáý buqasy basyn kótere almaı ólermen kúıge túsken. Qasymyzda Mankent agro­kooperatıviniń tóraǵasy Batyr Anarmetov pen aýdandyq aýyl sharýashylyǵy bóliminiń bas mamany, syralǵy dos Shýhrat Qur­banálıev bar. Ázil-shyndy tize­ge basqandaı bolyp ruqsat al­dyq-aý. «Kóz adamdy – molaǵa, túıe­ni qa­zanǵa túsiredi» degen qa­­nat­ty sóz bar. «Dosmat» sharýa qo­ja­lyǵynyń tóraǵasy osy ja­ǵy­nan qaýiptenetin bolý kerek. Bul ózi bir qyzyq jaǵdaı. Buryndary kásip­oryndar, sha­rýa­shylyqtar ózi óndirip jat­qan ónim­derin BAQ arqyly jar­na­malaýǵa qumartyp jatatyn edi, sońǵy jyldary qalam ustaǵan aǵaıyndar qaıta-qaıta aınalyp soǵa bergennen keıin erqashty bolǵan ba, baıaǵydaı jarqyldap qushaǵyn jaıa bermeıdi. «Dosmat» sharýa qoja­ly­ǵynyń ıeliginde 3 gektar sýarmaly, 6 gektar jaıylymdyq jer bar eken. Úsh gektar jerdegi baý-baqsha ónimderimen tanysa bastaǵannan-aq baıaǵyda aıtyla beretin «Iranbaqqa» kirip ketkendeı boldyq. Sharýashylyq jetekshisi Sham­hat atanyń qos uly qan­daı jumystar atqaryp jatqan­dy­ǵyn tanystyryp keledi. Alma aǵashtarynyń tórt-bes túri, onyń ishinde jazdyǵy, kúzdi­gi, qys­tyǵy bar. Alhory, órik. Al­­dy terilip alǵanymen bıyl alma mol bitken. Aǵash butaq­ta­ry syń­syǵan ónimderdi kótere almaı basy jerge tıgenshe ıilip tur. Biz buǵan deıin kórgen alma baqtarynyń arasynda bos jer bo­lar edi, ol munda joq. Ji­git­ter jer kólemi az bolǵan­dyqtan meıilinshe ıgeripti. Ara­lyqtaǵy alańqaıǵa jońyshqa ekken. Tizelikten asady. Úshin­shi orymǵa daıyn. Árirekte kartop, qyzanaq, qııar, bolgar buryshy. Endi bir ıinde qul­pynaıdyń eki túri egilgen. Syrtqy qorshaýǵa taıaý sypyrǵy ja­saıtyn kóktesin júgeri sabaǵy sııaqty jaıqalyp tur. Shamhat atanyń jumysker qos uly Ulyqbek pen Nazym­bek «biz ózimizge kerekti kókó­nisterdiń negizgisin osy baq­ta ósirip, artyǵyn bazarǵa shy­ǵa­ramyz», deıdi. Buǵan qosa «Dos­mat» sharýa qojalyǵynyń tórt túlik maly bar. Alty gektar jaıylymdyqta bıdaı, joń­yshqa egedi. Búginge deıin 150 ton­na pishen daıyndap alǵan. Baqshalyqty jaǵalap mal qoraǵa óttik. 18 saýyn sıyr bar. 14 sıyr saýylady. 12 buzaý, bordaqyda baılaýly 14 bas buqa kútimde. Saýyn sıyr­lardyń qartaıǵandary etke soıylady da ornyna jas sıyrlar qosylady. Saýý apparttary alynǵan. Osy úıdiń kelinderi tańerteńgilik qaqtap saýyp, sút jınaıtyndarǵa ótkizedi. «Sıyrdyń súti – tilinde» degen sóz bar. Aǵaıyndylar bul máseleni túpkilikti sheshken. Baqshanyń bir shetinen tereń or qazyp, jańadan orylǵan, sóli boıyndaǵy jońyshqany ábden taptap, ústine tuz sebedi. Ár qabatty qalyń shóppen jaýyp, jańasyn tóseıdi. Qysqy ýaqytta ashsań sóli qurǵaı qoımaǵan tuzdy jońyshqa mal bitkenniń jeńsik asy sanalar eken. Aldyna tóre tabaq tartyl­ǵan­daı súısine jeıdi. Sút te mol. Qazir jańa tehnologııanyń damyǵan zamany. Ulyqbek pen Nazymbek ǵalamtordy aqtaryp otyryp, belarýs ǵalymdary býdandastyryp irilendirgen lámlemeniń sıpatyn oqıdy. Bir túbiniń ózi 25 kelige deıin tarta­tyn bul ónim sıyrlardyń qońdy­lyǵyn arttyryp, sútin kóbeı­tetindikten Belorýssııadan kóshetin aldyrǵan. Ulyqbek bireýin qoıannyń qos qulaǵynan ustaǵandaı sopań etkizip julyp aldy. Rasy kerek, Shymkentte talaı sharýashylyqty aralap júrip mundaı lámlemeni kórgen emespiz. Ǵalymdardyń kóz maıymen kelgen bul tuqymnyń taǵy bir ereksheligi, malǵa kereginshe berip, qalǵan bóligin qoımada saqtasań túsin bermeıdi. Kesken jeri qaraıǵanymen, arǵy jaǵy sóldi kúıinde. Sharýashylyq basshysynyń til-kóz tıedi dep qorqatyny osy bolsa kerek. Biraq, bizde erigip kelgen joqpyz. Osyndaı jaqsy tájirıbelerdi basqalar da estip-kórip, táýekeldiń qaıyǵyna minsin deımiz. Adamnan adam­nyń artyǵy joq. Erinbeı eń­bek etseń jer jaryqtyq jomart. Aýyl-aýylda paıdalanyl­maı jatqan úıirgelik jer jetedi. Osy qos jigittiń jasaǵanynyń jar­tysyn iske asyrǵan jaǵ­daıda otbasy toq, aýylda mol­shylyq bolar edi. Elbasy da osy máseleni Úkimet aldyna únemi nyqtap keledi. Aýylsharýashylyq ónim­deriniń ár gektaryna Úkimetten bólingen sýbsıdııanyń esebi joq. Jeńildikti paıdalanyp, otbasyńdy asyra. Toq­shy­lyq ıisi burqyraǵan mynaý otbasynyń berekeli sharýa­shy­lyǵynyń basynda turyp ta osyny oıladyq. Ulyqbek pen Nazymbekten úırener kóp eken. Sharbaq qasyn­daǵy bos jerge baqa terek­ter egipti. Satyp alsań qyp-qyzyl aqsha. Sol myńdaǵan aqsha osy aýlada tigýli tur. – Taǵy bir qora salyp jatyrmyz, – deıdi Nazymbek. – Qu­rylys materıaldary negizinen ózimizden. Paqsadan kóteremiz. Jazda salqyn, qysta jyly. Qos jigitke rahmet aıtyp qosh­tastyq. Bul jigitter kún kóre almaı jatyrmyn dep eshkim­niń aldyna alaqan jaıyp bar­maıdy. Berekesi – eńbekte. Baý-baqshanyń artyq ónimin bala­lar úıine, ınternatqa, mektep as­hanasyna, az qamtamasyz etil­gen otbasylarǵa beredi eken. Bergenin buldamaıdy. Aza­mattyq boryshymyz dep biledi. «Shirkin, Qazaqstannyń ár aýylynda osyndaı as ta tók molshylyq bolsa eken», degen tileýmen attandyq. Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan» Ońtústik Qazaqstan oblysy