Qostanaılyq bıolog terektiń jańa túrin ósirdi

Qostanaı dalasy aǵashqa kende emes. Jalpy, óńir jartylaı shóleıtti aımaqqa jatsa da Amanqaraǵaı, Araqaraǵaı jáne Naýryzym ormandary saqtalyp qalǵan. Osy ormandarda jáne Tobyl óńirinde qaraǵaı men qaıyń, emen, tal-terektiń túrleri jaıqalady. Qalany kórkeıtetin mekemeler qalalarǵa tez ósetin bolǵandyqtan ba, terekti de az otyrǵyzbaǵan. Alaıda jazdyń ortasyna qaraı terek shirkin tozańdanyp, ulpa jaıady. Sol kezde terek tozańyna allergııasy bar jandardyń qınalǵanyn kórseńiz, tipti bázbireýlerdiń demalýynyń ózi qıynǵa soǵyp, kóshege shyǵa almaı qalady. Terek ulpasy adam ókpesin zaqymdaıdy. Jurt esik-terezeniń barlyǵyn jabady da, jeldetkishke, kondısıonerge ıek artady. Biraq terek tozańy olardy bitep tastap, isten shyǵarýǵa deıin aparady. Aǵashtyń bul túri kóp otyrǵyzylǵan kóshelerde, úılerdiń arasynda odan tógilgen ulpa-tozań qalyń jaýǵan qardaı bolyp jer-kókti basyp ketkende, órt qaýpin tóndiredi. Ulpaǵa ot jaǵyp oınaǵan balalardyń shalys qadamy qyzyl jalynnyń oıran salýyna jol beredi. Qostanaılyq bıolog Valentına Obodovskaıany osy kórinis ylǵı da oılantatyn. 2012 jyly elimiz Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń shtab-páteri ornalasqan Parıj qalasynda osy uıymǵa múshe 160 eldiń 100-den astamy daýys berip, Astana qalasy 2017 jylǵy búkilálemdik kórmesin ótkizý qurmetin jeńip aldy. Kórmeniń taqyryby, kóte­retin júgi «Bolashaqtyń energııasy» dep atalatynyn, ekologııany saqtaý ekenin estigende Valentına Georgıevnaǵa qanat bitkendeı qýandy. Ol osy kezge deıin ózin mazalaıtyn aýa tazalyǵy týraly naqty iske kirisetinine se­nimdi boldy. Bıolog terektiń tozańdanbaıtyn, ulpasyz túrin irikteýdi oılastyrdy. Ol úshin «Turaqty damý» jer qoryn qurdy, iske kiristi. – EKSPO-2017 kórmesiniń óz elimizde ótýiniń ózi táýelsiz jas eldiń qanshalyqty bedelge ıe ekenin sezindirgendeı. Eń bastysy, halyqaralyq úlken jıynnyń ótetini ár adamǵa oı salyp, shekarany bilmeıtin ekologııa taqyrybynyń qanshalyqty ózekti ekenin moıyndatty. Men seleksıoner emespin, bıologpyn. Sondyqtan men seleksııalyq jańalyq ashqan joqpyn, tek bıologııalyq irikteý tásilimen balzam ıisti terektiń ulpa shash­paıtyn, tozańdanbaıtyn analyǵyn alý jáne ony tamyrynan jáne qalamshasymen kóbeıtý ádisin jasadym. О́zim «Valentın» dep at qoıǵan balzam ıisti terektiń pıtomnıkte myńdaǵan kóshetterin ósirdik, – deıdi Valentına Obodovskaıa. Bıolog balzam ıisti «Valen­tın» tereginiń qalalardy kórkeıtý úshin óte qolaıly ekenine birneshe dálel keltiredi. Ol, birinshiden, jer tańdamaıdy. Elimiz túgili, jer sharynyń shóp shyǵatyn qaı jerine aparyp ekse de kóktep kete beredi. Bıologtardyń ǵyly­mı anyqtaýynsha, bir túp terek ottegi shyǵarý jáne kómirqyshqyl gazyn jutý, shań ustaý jaǵynan 7 túp shyrsha men 4 túp qaraǵaıdyń ornyn almastyra alady. Bir túp terek jaz boıy­na 34 kılo shań ustaıdy eken. Qalanyń kórkin keltiretin shyrsha, qara­­ǵaı, qaraǵash, tipti úıeńki aǵash­tarynyń eshqaısysynyń japyraǵy terek sekildi shańdy ózine «jutyp» ustap turmaıdy. Al terek japyraǵynyń shań ustaıtyn qasıeti bar. Ol tez ósetindigimen de qundy. Onyń pıtomnıktegi eki jyldyq kó­shetiniń bıiktigi 2-3 metrge jetip qalady, al kóshege otyrǵyzǵan soń 3-5 jyldyń ishinde boıy 20-25 metrge deıin aspandaıdy. Eger qyrqyp tas­tamasa, terek kóp jasaıtyn aǵashtyń qatarynda, 150 jylǵa deıin tura beredi. – Terektiń basty qasıeti – kúndiz-túni kómir qyshqyl gazyn sińirip, ottegi shyǵarady. Barlyq aǵash solaı dep oılaımyz. Joq, kóptegen aǵashtar kúndiz kún sáýlesi barda kómirqyshqyl gazyn jutyp, ottegi shyǵarady, biraq túnde terektiń qasynda ósip turǵan ózge aǵashtar da ottegini qajetsinedi. Jalpy, jer júzinde jahandyq jylyný úderisiniń basty sebebi osy kómirqyshqyl gazynyń kóbeıýinen bolyp otyrǵan joq pa? Qazir álem elderi osy gazdyń atmosferaǵa jaıylmaýy úshin iri kólemde qarjy bólip otyr. Biraq ony qalaı óńdegenmen de qaldyq báribir shyǵady. Al biz terekti kóp eksek, ol qalalardaǵy kásiporyndardyń aýany lasta­ýy­n, gazdyń atmosferaǵa tara­lýy­n azaıtar edi. Kúnniń sáýlesi men kómirsýtekti óńdep, orasan zor kólemde ottegi beretin generatordy áli eshkim oılap tapqan joq. Tabıǵattyń bul syıyn laıyqty paıdalanýymyz kerek, – deıdi Valentına Georgıevna. Bıolog osy jobasyn Online-EXPO-2017 baıqaýynyń respýb­lıkalyq shtabynda qorǵap shy­ǵyp, baıqaýdyń «Organıkalyq aýyl sharýashylyǵy jáne sý resýrsy» atalymy boıynsha je­ńim­pazy atandy. Respýblıkalyq shtabta energııa tıimdiligi men qorshaǵan ortany qorǵaý salasynda jańalyqtar usynǵan 500 joba talqylanypty. Sonyń ishinde Qostanaıdan qatysqan jalǵyz joba bolsa da qazylar alqasy Valentına Obodovskaıanyń «Va­len­tın» teregin bolashaqtyń kók jelkeni dep baǵalady. Bıolog terektiń tıimdiligin qazirdiń ózinde jurtshylyqqa dáleldedi deýge negiz bar. Astana qalasyndaǵy «Báıterektiń» mańaıyna, elordaǵa keletin már­­tebeli qonaqtar toqtaıtyn eń úlken qonaq úıdiń aldynda qazir qostanaılyq ulpasyz terek jaıqalyp ósip tur. Jaqynda ǵana hrızotıl-asbet keni shyǵatyn Jitiqara qalasyna otyrǵyzý úshin 200 kóshetke tapsyrys jasaldy. Al Valentına Obodovskaıa bastaǵan «Turaqty damý» jer qo­rynyń pıtomnıginde 5000 kóshet tamyrlap tur. – Damýdyń «jasyl energııa» baǵytyna búkil álem mańyz berip otyr. О́zimizge ómir berip otyrǵan ortaq úıimiz – jerdi sharshatpaı, aman saqtaý úshin adamzattyń aqyl-oıynan týǵan jaqsy, tıimdi jańalyqtyń barlyǵy bi­rigýi tıis. Adamzattyń aldynda áli talaı sheshimin kútken másele tur. Qaıtkende aýyz sý tapshylyǵynan qutylamyz, qo­qysty qalaı azaı­týǵa bolady, jerdiń qunary qaıt­kende saqtalady? Bizdiń balzam ıisti «Valentın» teregimiz aýa ta­zalyǵyn saqtaýǵa kishkentaı bolsa da úles qossa, bizdiń maq­sattyń oryndalǵany, – deıdi Valentına Georgıevna. Iá, aýanyń tazalyǵy adamzat­tyń saýlyǵy, bolashaqtyń aı­qyn­dyǵy da ǵoı. Keler jyly EKSPO-2017 kórmesinen oryn alatyn oblys pavılonynda Valentına Georgıevna muny jerdiń túrli shalǵaıynan kelgen týrısterge jetkizetinine de senimdi. Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan» QOSTANAI