Aǵa amanaty

Aýyl – qazaqtyń altyn besigi, qut-berekesi. Ádet-ǵurpymyzdyń, salt-dástúrimizdiń qaımaǵy buzylmaǵan qara shańyraǵy. Bizge deıin san tolqyn urpaqtyń kindik qany tamǵan, mańdaı teri tógilgen kıeli meken. Sondyqtan da aýyl ár qazaq úshin ystyq, qymbat. Elbasymyz N.Nazarbaevtyń: «Biz kez kelgen ulttyń túp-tamyry aýyl jurtynda jatatynyn esten shyǵarmaýǵa tıispiz», – degen sóziniń máni men maǵynasy da osynda dep oılaımyn. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy qıynshylyqtyń aýyldy aınalyp ótpegeni barlyǵymyzǵa belgili. Qazaqy dástúrdiń, bereke men birliktiń túp-tamyry – aýyldyń burynǵy kelbetine túsken kóleńke kez kelgen azamatty oılandyrǵany sózsiz. Osy kezdegi aýylymnyń  jaıy meni de beıjaı qaldyrmady. Bir kezderi Syr óńiriniń maqtanyshyna aınalyp, sharýashylyǵy órkendep, qala tıpti aýyl atanǵan óz aýylymdy órkendetý perzenttik bir paryzym ekendigin sezindim. Kásipkerlikpen aınalysyp tapqan tabysymdy aýylymdy kóterýge jumsamaq boldym. Oıymdy aýdan basshylary da, aýyldastarym da qoldady, qýattady. Aýyl aǵalary: «Bul – Aldekeń basqarǵan aýyl. Sony umytpa, esińnen shyǵarma, Abzal!», – dedi tek qana. О́mirden ótken jandarǵa qurmetpen qaraý, este saqtap, syılaý qazaqtyń qanynda bar qasıet qoı. Bul sóz moınyma artyp otyrǵan jaýapkershilik júgimdi odan ári salmaqtandyra, aýyrlata túskendeı boldy. Aǵa býyn ókilderiniń amanatyndaı sezindim. Ult tarıhynda urpaq bolashaǵy úshin úlgili is tyndyryp, óziniń sanaly ǵumyryn eldiń damýy men órkendeýine arnaǵan, el múddesin óz múddesinen bıik qoıǵan aıtýly tulǵalardyń ómiri men qyzmet joly – búgingi jáne erteńgi urpaq úshin taǵylymdy mektep, ǵıbrat, ónege joly. О́tken kúnniń shejiresine kóz júgirtsek, «Alashtyń ana­sy» atanǵan Syr óńirinen el basyna kún týǵanda etigimen sý keshken batyr uldar, eliniń bolashaǵy úshin ter tókken eńbek erleri, halyqtyń aýyzbirshiligi men yntymaǵyn aryndaı saqtap, kóziniń qarashyǵyndaı qorǵaǵan bı-sheshender az shyqpaǵan. Meniń týǵan aýylymnyń topyraǵynda da osyndaı ıgi jaqsylardyń izderi saırap jatyr. Bala kezimizden estip ósken aqıqat pen týǵan aýyldyń ósip-órkendeýine, elimizdegi irgeli, úlgili sharýashylyqqa aınalýyna birden-bir úles qosyp, ter tókken adam 18 jyl boıy osy keńshardy basqarǵan Uly Otan soǵysynyń ardageri, Sosıalıstik Eńbek Eri Aldabergen Bısenov bolatyn. Sol 1970-1980 jyldary ár oblys, aýdanda úlgili sharýa­shylyq jasaý dástúri bar edi. Ondaı sharýashylyqqa qoıylatyn talaptyń biri – oblys ortalyǵynan qa­shyq bolmaýy. Qyzylorda oblysy boıyn­sha eń qolaıly sharýashylyq retinde Tereńózek aýdanyna qarasty Qazaq KSR-iniń 50 jyldyǵy atyndaǵy keńshar tań­dalady. Al sharýashylyqty úlgili deńgeıge jetkizetin isker basshy, kóregen uıym­das­tyrýshy retinde oblys, aýdan basshy­lyǵynyń tańdaýy Sosıalıstik Eńbek Eri Aldabergen Bısenovke túsedi. Bul kisi ol kezde Jalaǵash aýdanyna qarasty «Jańatalap» keńsharynyń dırektory edi. О́ziniń eńbekkeshtigimen, sharýashylyqty basqarýdaǵy erekshe talantymen, «qara qyldy qaq jarǵan» ádildigimen elge tanylǵan kisi osylaı bizdiń aýylǵa keldi. Aldabergen aǵa 1972 jyly Qazaq KSR-iniń 50 jyldyǵy atyndaǵy (qazirgi N.Ilııa­sov atyndaǵy aýyl) keńsharǵa dırektor bolyp kelgen kúnnen 1988 jylǵa deıingi ýaqyt aralyǵynda aýyldy órkendetýdiń óreli ótkelderi boıymen alyp ótti. Osy kezeńde sharýashylyqtyń taýarly-sút fermasy jumysy jolǵa qoıylyp, asyl tuqymdy iri qara 4000 basqa ósip, olardyń árqaısysynan jylyna 3800 lıtrden sút óndiriletin kúnderge qol jetti. Ǵylym men tehnıka jańalyqtaryn óndiriske batyl engizýdiń nátıjesinde kúrishtiń ár gektarynan 50 sentnerge deıin ónim alyndy. Bul sol kezeńderdegi oblys qana emes, res­pýblıkamyzdaǵy úlken kórsetkish bolatyn. El ishindegi kúni búginge deıin maqta­nyshpen aıtylatyn oqıǵanyń biri – sha­rýashylyqty Aldabergen Bısenov bas­qaryp turǵan kezde 1976 jyldyń qań­tarynda Qyzylorda oblysyna jumys sa­parymen kelgen Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Dinmuhamed Qonaevtyń sharýa­shylyqta bolýy edi. Aldabergen Bısenov basqaryp otyrǵan aýyldyń tir­shiligimen, eńbekkerlerdiń ómirimen tanysqan respýblıka basshysynyń aýyl­dyń órkendeýine rızalyǵyn bildirip, kóńilinen shyqqanyn el ishi áli eske alady. Al sol kezdegi dırektor Bısenovtiń sharýa­shylyqty basqarýdaǵy sheberligi óz aldyna bir áńgime. Dırektordyń kúrish egisinen mol ónim jınaý úshin kúzgi, kóktemgi jer jyrtý jumysyna asa mán bergendigin, onyń nátı­jesin keńshardyń bas agronomy men bas ınjenerin erte júrip, ózi qadaǵalaıtynyn ol kisimen qyzmettes bolǵan kisilerdiń aýzynan estidim. Kóktemgi egin egýden bastap, ony jınap alǵanǵa deıingi tynym­syzdyǵy, ár kúrish atyzyn atpen aralap júrip, sý mólsherin tekseretini búgingi sharýashylyq basshysy úshin de taǵylym, úlgi ekeni anyq. Jańa isti qolǵa alar kezde osy jaılar­dyń barlyǵyn oı eleginen ótkizdim. О́tken ǵasyrdyń 70-shi jyldardyń basy men sekseninshi jyldardyń aıaǵynda salynyp, halyqtyń ıgiligine aınalyp kelgen áleýmettik nysandardyń azyp-tozyp turýy da kóńilge qaıaý túsirdi. Aýyl, aýdan tur­ǵyndary arasynda «Bısenov aǵashy» atanyp ketken saıaly baqtyń da kútimsizdigi oılandyrmaı qoımady. «Urpaqqa búgingi jasaǵanyń erteńgi eldiń bolashaǵyna qyzmet etkeniń» dep túsingen Aldabergen aǵa aýyl mektebine, oqý­shylardyń tereń bilim alyp, taǵylymdy tárbıe alyp ósýine de kóp eńbek sińirgen eken. Aldaǵy atqarar jumystyń biri retinde bul másele de kóńildiń bir túkpirinde turdy. Osyndaı san-salaly oılar qolǵa alyp, atqarylatyn jospardy jasaýǵa negiz boldy. Shynyn aıtqanda, ol kezde oıǵa alǵan osy jospardyń barlyǵyn birdeı júze­ge asyrý da qıyn edi. Degenmen, bel she­ship kirisip kettik. Nıet, jaýapkershilik, týǵan topyraqqa degen perzenttik paryz bá­rin alyp shyqty. Shúkir, jaman bolǵan joq. Keı­de osy kisilerdiń izi qalǵan týǵan to­py­raq, arýaq qoldap, qorǵap júrgendeı sezinem. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń Syr óńirine arnaıy kelgen saparynda N.Ilııasov atyndaǵy aýylǵa at basyn bu­ryp, «qazaq aýylynyń bári osyndaı bolsa ǵoı», – degen sózi meni de yntalandyra tústi. Oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev ta aýylda birneshe ret boldy. Aýyl eńbek­kerleriniń jaǵdaıymen tanysty, rıza­shylyǵyn bildirdi. 2013 jyly Syr óńi­rinen shyqqan tuńǵysh «Qazaqstannyń Eńbek Eri» atandym. Qazir memleket kásipkerlikti damytýǵa barynsha jaǵdaı jasap jatyr. Sol úshin bıýdjetten arnaıy qarjy bólip, sharýa­shylyqtardyń sharýasyn túzep alýyna yqpal etýde. Aýyl sharýashylyǵyna sýbsıdııa bólý, aýyl kásipkerlerin qoldaý, tómengi paıyzben nesıe bólý sekildi ıgi ister óz nátıjesin berýde. N.Ilııasov atyn­daǵy aýyl kúrish sharýashylyǵy men shaǵyn kásipkerlikti damytýda respýblıka boıynsha alda keledi. «Eńbek – er atandyrady» dep urpaqtan-urpaqqa ósıet qaldyrǵan qazaq eńbek etken ár ulyna súısine qarap, bolashaǵyna úlken úmit artty. Qaı qoǵamda da eńbek adamy joǵary baǵalanady. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń: «Búginde adal eńbekke yn­ta­landyrýdyń jolyn tabý, eńbek tabys­ta­ryn qoǵamdyq yntalandyrýdyń jú­ıesin qurý – Qazaqstandaǵy áleýmettik jań­ǵyrtýdyń asa mańyzdy máseleleriniń biri», – degen sózi eńbekke, eńbek adamyna degen jalpyadamzattyq kózqarasty tanytady. Osy rette bıyl týǵanyna 90 jyl tolyp otyrǵan Aldabergen Bısenovtiń aýyl sharýashylyǵyn órkendetýge qosqan úlesin, taǵylymdy tájirıbesin nasıhattaý, tulǵa retinde qurmetteý ıgilikti istiń biri ekendigi anyq. О́tkensiz búgingi kúndi eles­tetý múmkin emes. Aldabergen aǵa bas­qarǵan aýyldyń búgingi jańarýy men jasarýy ótkennen alǵan taǵylymnyń, aǵa býyn ókilderiniń kóregendik tájirıbesin umyt­paǵanymyzdyń nátıjesi dep oılaımyn. Abzal ERALIEV, Parlament Májilisiniń depýtaty, Qazaqstannyń Eńbek Eri