Arqa jaýharlary – Astanada

О́ńirlerdiń elordadaǵy kúnderin Aqmola oblysy túıindedi Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyna oraı elordada apta saıyn ótip jatqan aımaqtardyń kúnderin Aqmola oblysy túıindedi. Bas qalaǵa at shaldyrǵan oblys delegasııasy túrli mádenı, rýhanı, sporttyq, áleýmettik sharalarǵa muryndyq bolyp, kúzdiń sońǵy kúnderi tunjyrata bastaǵan shahardyń tynys-tirshiligine qan júgirtip, turǵyndardy bir serpiltip tastady. Bıylǵy jyldyń sońǵy jármeńkesi bolǵansyn ba, áıteýir, Kókshe óńirinen kelgen azyq-túlik jármeńkesindegi halyqtyń qarasy kóp kórindi. Agrarlyq keshen órkendegen óńirden Astanaǵa bas-aıaǵy 2 myń tonnadan astam azyq-túlik jetkizilgen eken. Onyń basym bóligi et pen et ónimderi, un, sút ónimderi. Kartop, qyryqqabat, qyzylsha, pııaz syndy kókónister de barshylyq. Bastysy, ba­zardaǵy naryqqa qaraǵanda «Han Shatyr» saýda oıyn-saýyq alańynyń aldyndaǵy baǵa anaǵurlym tómen. Máselen, qoı eti – 950 teńgeden, sıyr eti – 1000 teńgeden, jylqy eti – 1 100 teńgeden, shoshqa eti 750-den satyldy. Aǵylǵan halyq tórt túlik maldyń etin kılolap ólshep emes, múshelep buzbaı-aq keze-kesegimen arqalap alyp ketip jatqanyn baıqadyq. – Shyny kerek, etke degen suranys óte joǵary eken. Se­be­bi, birinshiden, biz qoıǵan baǵa arzandaý. Ekinshiden, araǵa deldal salmaı, sharýalardyń ózderi ákelip satyp jatyr. Bul sharýalar úshin de, alýshylar úshin de tıimdi ekenin kórip otyrmyz, – deıdi Selınograd aýdany Orazaq aýylynyń ákimi Nurlan Qasymbekov. Et alýshylardyń biri Oryn­sha apaıdy sózge tart­qan­byz. – Arqada turyp soǵym soımaý, etsiz otyrý qıyn ǵoı. Soǵymnyń maýsymy jaqyn qaldy, biraq tutas bir maldy satyp alý ońaı emes. Sol úshin osylaı iri maldyń etin bólshektep satyp alýǵa týra keledi, – deıdi ol. Arzan kókónisti qapshyq-qap­shy­ǵy­men arqalap aparyp, kóliginiń júk salǵyshyna salyp jatqandarda esep joq. Bazarǵa baryp alǵannan osy jerden kóterme baǵamen satyp alý qaltaǵa biraz jeńildeý, 20-30 paıyzǵa deıin únemdeýge múm­kindik beredi. Sórelerde kar­top baǵasy – 45 teńgeden, qyryq­qabat – 55, sábiz ben qyzylsha 60 teńgeden dep kórsetilgen. О́simdik maıy da arzan, 300 teńgeden sál ǵana asady. Onyń ústine, azyq-túlik­terdiń birneshe túri bar, tańda­ǵanyńyzdy ala alasyz. Saý­da shatyrlarynyń bir shetin­degi sahnada KVN komanda­la­ry ázil-qaljyńyn aıtyp, ánshiler án shyrqaýda. Alańnyń ortasynda balalar túgili eresekterdiń ózi asyq atýdyń qyzyǵyna túskenin kórýge bolady. Bir buryshta bir top adam buıyǵyp toǵyzqumalaq oınap otyr. Jármeńke ashylysymen saǵat tańǵy toǵyzdan kete Astananyń ákimi Áset Isekeshev pen Aq­mo­la oblysynyń ákimi Sergeı Kýlagın ekeýi sóreler­diń boıyn aralap, qyza bastaǵan saýda­nyń barysyn sholyp shyqty. – Jármeńkege 70-ten astam ónim túrlerin ákeldik. Barlyǵy sapaly, óz jerimizde ósirilgen, jer­­gilikti kásiporyndarda óń­del­­gen, ázirlengen. 600 tonna­dan astam et, 400 tonnadan astam kókónis jetkizildi. Bas-aıaǵy 700 mıllıon teńge kóleminde azyq-túlik saýdaǵa shyǵarylyp otyr. Saýda jaqsy júrip jatyr, eki kúnniń ishinde taýarlarymyz tolyǵymen ótýge tıis, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Murat Balpan. Jalpy, Aqmola oblysyn respýblıka ekonomıkasyn ár salada órge súırep júr­­­gen óńir desek artyq aıt­paımyz. Shıkizat baǵasy qul­dy­raǵan tusta ekonomıkany damy­t­ýdyń basty baǵdary bo­lyp otyrǵan agroónerkásip kesheni de sońǵy jyldary turaqty túrde ilgerilep ke­ledi. Máselen, bıylǵy jyly aýyl­sharýashylyq ónimderiniń kó­lemi keminde 300 mılıard teńge­ni quraıdy dep josparla­nyp otyr. Bul 2001 jylǵy kór­set­kishten 4 esege artyq eken. Oblys­tyq aýyl sharýashylyǵy bas­qar­masynyń bastyǵy Murat Bal­pan aıtyp ótkendeı, jańa tehnologııalardy jolǵa qoıǵan aımaq bıylǵy jyly 5,7 mıllıard tonna astyq jınapty. 274 myń tonna kartop jınap, sońǵy jıyrma jylda bolyp kórmegen rekordqa qol jetkizgeni taǵy bar. Alqaby astyqqa toly aı­maq tóskeıin tórt túlikke tol­ty­rýdyń qamyn da jasap keledi. Sońǵy on bes jyl ishin­de mal basy 2 ese óskeni osyn­yń dáleli. Oblysta arnaıy mamandandyrylǵan 30 sharýashylyq asyl tuqymdy mal ósirýmen aınalysady. – Elimizdegi eń áleýeti jo­ǵa­ry bordaqylaý alańdary biz­diń oblysta ornalasqan. 31 bordaqylaý alańynda bir mez­gilde 27 myń múıizdi iri qa­ra baılanady. Oblysymyz res­pýb­lıkanyń azyq-túlik qaýip­sizdigin qamtamasyz etýge súbeli úles qosýda dep aıta ala­myz, – deıdi oblys ákiminiń birinshi orynbasary Qadyrhan Otarov. Aqmola oblysy Astananyń azyq-túlik beldeýin damytýdy nátıjeli júzege asyryp jatqanyn atap ótken lázim. Osy jumystyń aıasynda sońǵy jyldary ónim kólemi 3 jarym esege artyp, Astanaǵa jetkiziletin azyq-túlik kólemi 2 esege kóbeı­ipti. Búginde berekeli óńir elordany un, jumyrtqa, kartop syndy azyqpen 100 paıyz qamtamasyz etip otyr. Elordalyqtar tutynatyn sút pen sút ónimderiniń de 50 paıyzy aqmolalyq sharýalar men kásipkerlerdiń mańdaı terimen kelýde. Aqmolada shyǵarylǵan «Baqara» jartylaı fabrıkattary, «Sadovoe», «Odarı», «Zorkın Lýg» syndy sút ónimderi óz elimizdi aıtpaǵanda, Reseıdiń shekaralas oblystaryna da eksporttalady eken. Al «Kókshetaý mıneraldy sýlary» AQ shyǵaratyn «Turan» sýsyndarynyń kórshi elge eksporttalyp jatqanyna 15 jyl bolǵan. Jalpy, táýelsizdiktiń me­reı­­li toıyna Aqmola obly­sy zor jetistiktermen je­tip otyr deýge negiz bar. О́ńir­lik jalpy ónim kólemi sońǵy 10 jylda 11 esege ósip, 1,2 trıl­lıon teńgege jetipti. О́ner­kásip ónimderiniń úlesi de 10 esege ulǵaıyp, 335 mıllıard teńgeni quraǵan. Sonaý keńestik kezeńde ashylǵan iri-iri jıyrma óndiris oryndary turlaýsyz toqsanynshy jyldarda da, bertinde bolǵan daǵdarystar kezinde de jabylyp qalǵan joq. Sonyń arqasynda óńir bir salamen shektelip qalmaı, ekonomıkalyq áleýeti ár salany qamtıtyn aımaqqa aınalyp otyr. Sońǵy jyldary ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq baǵdar­lamany júzege asyrý aıasynda 174 mıllıard teńgege 70 joba iske qosylypty. Zamanaýı teh­nıkamen jaraqtalǵan, óndiris barysy da, ónim sapasy da álemdik standarttarǵa saı keletin zaýyt-fabrıkalar ashylyp, jumys orynda­ry kóbeı­gen. Oblysta buryn-sońdy shyǵarylmaǵan sırek kezdesetin metal­dar konsentrattary, quı­ma buıymdar, polıpropılen­nen jasalǵan zattar, soıa maıy syndy jańa dúnıeler óndi­rilý­de. «Qazaqaltyn», «Altyn­­taý Kókshetaý» syn­dy altyn óndirýshi kásiporyn­dar oblystyń ǵana emes, res­pýb­lıkanyń metallýrgııa óner­kásibiniń damýyna serpin berip jatqanyn aıryqsha atap ótken jón. Bul kompanııalar 2015 jyly 20 tonna altyn óndirip, 2009 jylǵy kórsetkishti 10 esege artyǵymen oryndapty. Iаǵnı, Aqmola oblysyndaǵy altyn óndirýshi kompanııalardyń úlesi respýblıka boıynsha óndirilgen ónimniń 35 paıyzyn quraǵan. «Han Shatyr» saýda, oıyn-saýyq ortalyǵy alańyndaǵy jármeńkeniń jaı-kúıin baqy­^­­la­ǵannan keıin Aqmola oblysy­nyń ákimi Sergeı Kýlagın Ult­tyq qaýipsizdik komıteti tóraǵasynyń orynbasary, shekara qyzmetiniń dırektory Darhan Dilmanovpen kezdesip, eki­jaqty yntymaqtastyq jónin^­­­degi memorandýmǵa qol qoıǵa­­nyn aıta ketý kerek. Osy qujat boıynsha, Shekara qyz­meti tapsyrys bere otyryp, oblys­ta shyǵarylǵan azyq-túlik, kıim-keshek jáne túrli qural-jabdyqtardy tutynatyn boldy. – Aqmola oblysynda elimiz­diń shekara qyzmetine qajetti jeńil ónerkásip ónimderi men qural-jabdyqtar óndiri­ledi. Sondyqtan, búgingi memorandým aıasynda oblys kásiporyndary ónimderin Ulttyq qaýipsizdik komıtet­ine sata alady. Bul jergilikti kásip­oryn­dardyń ónimine suranysty arttyrady, sonymen qatar shekarashylar da sapaly ónimmen qamtylady. Osy memorandýmnyń arqasyn­da aldaǵy ýaqytta usynylatyn taýar­lardyń túrlerin kóbeı­temiz, – dedi S.Kýlagın. Osylaısha, «Qýatty óńir – qýatty Qazaqstan» aksııasynyń aıasynda uıymdastyrylǵan oblys­tardyń elordadaǵy kún­deri de márege jetti. Bas qala­nyń irgesinde qonys tepken, áleýmettik-ekonomıkalyq, rý­hanı-mádenı turǵyda aralas-quralas bolyp ketken Aqmola oblysy bul aksııany joǵary deńgeıde túıindedi deýge tolyq negiz bar. Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan»